અઘમર્ષણ સૂક્તમ્ Meaning — Line by Line

अघमर्षण सूक्तम्

Every verse and every word explained in English & Hindi

← Full Page Complete Lyrics Benefits & How to Chant

Meaning — Line by Line

Every verse of અઘમર્ષણ સૂક્તમ્ with its English meaning. Tap any word to hear it, or ▶ to recite the verse.

Verse 1#

ऋतं च सत्यं चाभीद्धात्तपसोऽध्यजायत । ततो रात्र्यजायत ततः समुद्रो अर्णवः ॥१॥

Ṛtaṃ ca satyaṃ cābhīddhāttapaso'dhyajāyata | tato rātryajāyata tataḥ samudro arṇavaḥ ||1||

Meaningતેજોમય તપ (સૃષ્ટિની ઉષ્ણતા અને તપસ્યા)માંથી ઋત (બ્રહ્માંડીય વ્યવસ્થા) અને સત્ય ઉત્પન્ન થયા; તેમાંથી રાત્રિ ઉત્પન્ન થઈ, અને તેમાંથી તરંગિત, ગહન સમુદ્ર (બ્રહ્માંડીય જળ) ઉત્પન્ન થયો.

Verse 2#

समुद्रादर्णवादधि संवत्सरो अजायत । अहोरात्राणि विदधद्विश्वस्य मिषतो वशी ॥२॥

Samudrādarṇavādadhi saṃvatsaro ajāyata | ahorātrāṇi vidadhadviśvasya miṣato vaśī ||2||

Meaningતે તરંગિત સમુદ્રમાંથી સંવત્સર (વર્ષ — કાળનું માન) ઉત્પન્ન થયો, જે દિવસ-રાતનું વિધાન કરનાર તથા સમસ્ત ચેતન (પલક ઝપકાવનાર) પ્રાણીઓનો સ્વામી છે.

Verse 3#

सूर्याचन्द्रमसौ धाता यथापूर्वमकल्पयत् । दिवं च पृथिवीं चान्तरिक्षमथो स्वः ॥३॥

Sūryācandramasau dhātā yathāpūrvamakalpayat | divaṃ ca pṛthivīṃ cāntarikṣamatho svaḥ ||3||

Meaningધાતા (સૃષ્ટિકર્તા)એ પૂર્વ કલ્પોની જેમ સૂર્ય અને ચંદ્રની રચના કરી, તથા દ્યુલોક, પૃથ્વી, અંતરિક્ષ અને સ્વર્લોક (પ્રકાશમય લોક)ની પણ.

Word-by-Word Breakdown

ऋतं

ṛtaṃ

બ્રહ્માંડીય વ્યવસ્થા, વિશ્વનો શાશ્વત નિયમ અને લય

सत्यं

satyaṃ

સત્ય, અપરિવર્તનીય યથાર્થ

अभीद्धात्

abhīddhāt

તેજોમય (પ્રજ્વલિત, દેદીપ્યમાન)માંથી

तपसः अधि अजायत

tapasaḥ adhi ajāyata

તપ (બ્રહ્માંડીય ઉષ્ણતા, સર્જનશીલ તપસ્યા)માંથી ઉત્પન્ન થયા

ततः रात्री अजायत

tataḥ rātrī ajāyata

તેમાંથી (ત્યારે) રાત્રિ ઉત્પન્ન થઈ

समुद्रः अर्णवः

samudraḥ arṇavaḥ

તરંગિત, ઉત્તાલ સમુદ્ર (બ્રહ્માંડીય જળ)

समुद्रात् अर्णवात् अधि

samudrāt arṇavāt adhi

તે ઉત્તાલ સમુદ્રમાંથી

संवत्सरः अजायत

saṃvatsaraḥ ajāyata

સંવત્સર (વર્ષ — કાળનું માન) ઉત્પન્ન થયો

अहोरात्राणि विदधत्

ahorātrāṇi vidadhat

દિવસ અને રાતનું વિધાન કરતો

विश्वस्य मिषतः वशी

viśvasya miṣataḥ vaśī

સમસ્ત પલક ઝપકાવનારાઓ (સમસ્ત સજીવ, દ્રષ્ટા પ્રાણીઓ)નો સ્વામી અને નિયંતા

सूर्याचन्द्रमसौ

sūryācandramasau

સૂર્ય અને ચંદ્ર

धाता

dhātā

ધાતા, સૃષ્ટિકર્તા, દિવ્ય વિધાતા

यथापूर्वम् अकल्पयत्

yathāpūrvam akalpayat

પૂર્વ કલ્પોની જેમ (તેમને) રચ્યા

दिवं च पृथिवीं च

divaṃ ca pṛthivīṃ ca

દ્યુલોક અને પૃથ્વી

अन्तरिक्षम्

antarikṣam

અંતરિક્ષ, મધ્ય-પ્રદેશ (વચ્ચેનું અવકાશ)

अथो स्वः

atho svaḥ

સ્વઃ પણ — પ્રકાશનો લોક, સ્વર્ગલોક

Origin & History

Source: Rigveda (Mandala 10, Sukta 190)

Author: Rishi Aghamarshana Madhucchandasa

Period: Vedic period (c. 1500-1000 BCE)

અઘમર્ષણ સૂક્તમ્ ઋગ્વેદના લગભગ અંતે સ્થિત છે અને પરંપરાથી મધુચ્છંદાના પુત્ર ઋષિ અઘમર્ષણને આરોપિત છે. કેવળ ત્રણ મંત્રોનું હોવા છતાં તે વેદના મહાન સૃષ્ટિ-સૂક્તોમાંનું એક છે, જે વર્ણવે છે કે કેવી રીતે બ્રહ્માંડીય વ્યવસ્થા અને સત્ય, રાત્રિ, બ્રહ્માંડીય સમુદ્ર, કાળ, જ્યોતિર્મંડળ અને લોક ક્રમશઃ આદિ-તપમાંથી પ્રગટ થયા. તેની વિષય-વસ્તુ તથા તેના ઋષિના નામથી તેને સર્વોચ્ચ 'પાપમર્ષક' મંત્રની ભૂમિકા પ્રાપ્ત થઈ: સંધ્યાવંદનમાં તેની આસપાસ એક સંપૂર્ણ ક્રિયા — અઘમર્ષણ — રચાઈ છે, જેમાં ઉપાસક જળ હાથમાં લઈ તથા બ્રહ્માંડીય નિયમનું ચિંતન કરતા અશુદ્ધિનો ત્યાગ કરે છે. આ રીતે તે ગૂઢ બ્રહ્માંડવિદ્યાને નિત્ય વ્યાવહારિક શુદ્ધિ સાથે જોડે છે.

Frequently Asked Questions

અઘમર્ષણ સૂક્તમ્ શું છે?▼

તે ઋગ્વેદ (મંડલ 10, સૂક્ત 190)ના ત્રણ મંત્રોનું એક સંક્ષિપ્ત સૂક્ત છે, જે આદિ-તપમાંથી બ્રહ્માંડની સૃષ્ટિ વર્ણવે છે. તેનું નામ 'પાપને મિટાવનાર' છે, અને તે વેદના સૌથી પ્રમુખ શુદ્ધિકારક મંત્રોમાંનું એક છે, જે ખાસ કરીને સંધ્યાવંદન અને સ્નાન-કર્મમાં જપાય છે.

તેને 'અઘમર્ષણ' કેમ કહેવાય છે?▼

'અઘ'નો અર્થ પાપ કે અશુદ્ધિ, અને 'મર્ષણ'નો અર્થ ઘસીને મિટાવવું કે દૂર કરવું. તેમાં વર્ણિત બ્રહ્માંડીય વ્યવસ્થા અને સત્યનું ચિંતન કરતા તેનો પાઠ પરંપરાથી પાપોને ધોઈ નાખનાર મનાય છે, તેથી તે આમ કહેવાય છે. અઘમર્ષણ-ક્રિયામાં તેને જળ સાથે શુદ્ધિના પ્રતીકાત્મક કર્મ રૂપે પ્રયોજાય છે.

આ સૂક્ત વાસ્તવમાં શું વર્ણવે છે?▼

તે બ્રહ્માંડના સુવ્યવસ્થિત જન્મને વર્ણવે છે: પ્રજ્વલિત તપમાંથી ઋત (બ્રહ્માંડીય વ્યવસ્થા) અને સત્ય ઉત્પન્ન થયા, પછી રાત્રિ અને બ્રહ્માંડીય સમુદ્ર; સમુદ્રમાંથી વર્ષ તથા દિવસ-રાતનું ચક્ર આવ્યું; અને સૃષ્ટિકર્તાએ પછી સૂર્ય, ચંદ્ર, દ્યુલોક, પૃથ્વી, અંતરિક્ષ અને સ્વર્ગલોકની રચના કરી, બરાબર પૂર્વ કલ્પોની જેમ.

તેનો પાઠ ક્યારે અને કેવી રીતે થાય છે?▼

તેનો પાઠ પ્રતિદિન સવારે અને સાંજે સંધ્યાવંદનમાં, પવિત્ર નદીઓમાં સ્નાન સમયે, તથા પ્રાયશ્ચિત્ત રૂપે થાય છે. અઘમર્ષણ-ક્રિયામાં વ્યક્તિ હથેળીઓમાં જળ લઈને મંત્રોનો પાઠ કરે છે, પછી પાપ નિવારણના સંકેત રૂપે જળ વહાવી દે છે.

Ready to start chanting?

See Benefits & How to Chant →