શ્રીમદ્ભગવદ્ગીતા 13.2 — ઇદં શરીરં કૌન્તેય (ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞ) — Word-by-Word Meaning
श्रीमद्भगवद्गीता १३.२ — इदं शरीरं कौन्तेय
Every Sanskrit word explained in English
Word-by-Word Breakdown
श्रीभगवानुवाच
śhrī-bhagavān uvācha
શ્રીભગવાન બોલ્યા
इदम्
idam
આ
शरीरम्
śharīram
શરીર
कौन्तेय
kaunteya
હે કુંતીપુત્ર (અર્જુન)
क्षेत्रम्
kṣhetram
ક્ષેત્ર (કર્મોનું ખેતર)
इति
iti
આ રીતે
अभिधीयते
abhidhīyate
કહેવાય છે
एतत्
etat
તેને
यः
yaḥ
જે
वेत्ति
vetti
જાણે છે
तम्
tam
તે વ્યક્તિને
प्राहुः
prāhuḥ
કહે છે
क्षेत्रज्ञः
kṣhetra-jñaḥ
ક્ષેત્રને જાણનાર
इति
iti
આ રીતે
तद्विदः
tat-vidaḥ
તત્ત્વ જાણનારા, જ્ઞાનીજનો
Complete Translation
શ્રીભગવાન બોલ્યા — હે અર્જુન! આ શરીર 'ક્ષેત્ર' કહેવાય છે; અને જે તેને જાણે છે, તેને તત્ત્વ જાણનારા 'ક્ષેત્રજ્ઞ' (ક્ષેત્રને જાણનાર) કહે છે.
Origin & History
Source: Bhagavad Gita Chapter 13, Verse 2
Author: Sage Veda Vyasa (Mahabharata, Bhishma Parva)
Period: Ancient (text compiled c. 5th–2nd century BCE)
તેરમો અધ્યાય, ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞ વિભાગ યોગ, કર્મ અને ભક્તિથી વળીને શુદ્ધ જ્ઞાન તરફ જાય છે. પોતાના આરંભિક ઉપદેશમાં, શ્રીકૃષ્ણ શરીરને 'ક્ષેત્ર' અને ચેતન આત્માને તેનો 'જ્ઞાતા' તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરે છે, અને એ વિવેકપૂર્ણ જ્ઞાનનો પાયો નાખે છે જેનાથી આત્મા શરીરથી ભિન્ન રૂપે જણાય છે.
Frequently Asked Questions
ભગવદ્ગીતા 13.2નો મુખ્ય સંદેશ શું છે?▼
શ્રીકૃષ્ણ તેરમા અધ્યાયનો મુખ્ય વિવેક રજૂ કરે છે — શરીર 'ક્ષેત્ર' છે, અને શરીરને જાણનાર ચેતન આત્મા 'ક્ષેત્રજ્ઞ' છે. આ શ્લોક અનુભવાયેલ (દૃશ્ય)ને અનુભવનાર (દ્રષ્ટા)થી અલગ કરીને આત્મજ્ઞાનનો ઉપદેશ આરંભ કરે છે.
'ક્ષેત્ર' અને 'ક્ષેત્રજ્ઞ'નો શું અર્થ છે?▼
ક્ષેત્ર એ શરીર છે, મન, ઇન્દ્રિયો અને બધી અનુભવાયેલી વસ્તુઓ સહિત — અનુભવનો રંગમંચ. ક્ષેત્રજ્ઞ એ ચેતન આત્મા છે, સાક્ષી જે ક્ષેત્રને જાણે છે. આ બંને વચ્ચેનો વિવેક જ આ અધ્યાયનું હૃદય છે.
આ વિવેક આધ્યાત્મિક જીવન માટે કેમ મહત્ત્વપૂર્ણ છે?▼
કારણ કે મુક્તિ ત્યારે આરંભ થાય છે જ્યારે આપણે નશ્વર શરીર સાથેનું તાદાત્મ્ય ત્યજીને પોતાને અમર જ્ઞાતા તરીકે ઓળખીએ છીએ. આ વિવેક ભય, શોક અને આસક્તિને ઓગાળે છે, અને ધ્યાન, આત્મ-અન્વેષણ તથા મુક્તિદાયક જ્ઞાનનો આધાર બને છે.
હું આ શ્લોકને દૈનિક જીવનમાં કેવી રીતે ઉપયોગમાં લાવી શકું?▼
દિવસભર, જે તમે અનુભવો છો (સંવેદનાઓ, વિચારો, શરીર — ક્ષેત્ર) અને જે તેમને જાણે છે (જ્ઞાતા) — એ બંને વચ્ચેના ભેદને ધીમેથી જુઓ. આ શ્લોકનો પાઠ એ વિવેકને દૃઢ કરે છે, જેથી વૈરાગ્ય, સ્થિરતા અને આંતરિક શાંતિ આવે છે.
Ready to start chanting?
See Benefits & How to Chant →