શ્રીમદ્ભગવદ્ગીતા ૧૬.૨૧ — ત્રિવિધં નરકસ્યેદં દ્વારમ્ — Word-by-Word Meaning
श्रीमद्भगवद्गीता 16.21 — त्रिविधं नरकस्येदं द्वारम्
Every Sanskrit word explained in English
Word-by-Word Breakdown
त्रिविधम्
tri-vidham
ત્રણ પ્રકારનું
नरकस्य
narakasya
નરકનું
इदम्
idam
આ
द्वारम्
dvāram
દ્વાર, પ્રવેશદ્વાર
नाशनम्
nāśhanam
નાશકારી, વિનાશકારી
आत्मनः
ātmanaḥ
આત્માનું
कामः
kāmaḥ
કામ, વાસના
क्रोधः
krodhaḥ
ક્રોધ
तथा
tathā
તથા, સાથે જ
लोभः
lobhaḥ
લોભ
तस्मात्
tasmāt
તેથી
एतत्
etat
આ
त्रयम्
trayam
ત્રણેયનો
त्यजेत्
tyajet
ત્યાગ કરવો જોઈએ
Complete Translation
કામ, ક્રોધ અને લોભ — એ આત્મનાશના ત્રણ પ્રકારના દ્વાર છે, તેથી આ ત્રણેયનો ત્યાગ કરવો જોઈએ.
Origin & History
Source: Bhagavad Gita Chapter 16, Verse 21
Author: Bhagavan Sri Krishna (as recorded by Maharishi Veda Vyasa)
Period: Ancient (part of the Mahabharata, c. 5th–2nd century BCE in present form)
સોળમા અધ્યાયમાં દિવ્ય અને આસુરી પ્રકૃતિનો વિરોધાભાસ રજૂ કર્યા પછી, શ્રીકૃષ્ણ આસુરી માર્ગને એની ત્રણ સૌથી ઘાતક જડોમાં — કામ, ક્રોધ અને લોભ — નિચોવી નાખે છે, અને ચેતવણી આપે છે કે એ વિનાશના દ્વાર છે. કેવી રીતે વાસના ક્રોધ અને પતનને જન્મ આપે છે એ પહેલાંના પ્રસંગ (૨.૬૨–૬૩) ની પ્રતિધ્વનિ કરતો, આ શ્લોક ગીતાના સૌથી વધુ ઉદ્ધૃત નૈતિક ઉપદેશોમાંનો એક છે. એ પ્રત્યેક સાધક માટે એક કાલાતીત સાવધાની રૂપે સ્થિત છે.
Frequently Asked Questions
ભગવદ્ગીતા ૧૬.૨૧ માં નરકના ત્રણ દ્વાર કયા છે?▼
શ્રીકૃષ્ણ કામ (વાસના), ક્રોધ અને લોભને નરકના ત્રણ દ્વાર બતાવે છે, જે આત્માનો નાશ કરનારા છે. તેઓ આદેશ આપે છે કે આ ત્રણેયનો સંપૂર્ણ ત્યાગ કરવામાં આવે, કેમ કે એ સાંસારિક કલ્યાણ અને આધ્યાત્મિક પ્રગતિ બંનેને નષ્ટ કરે છે.
આ ત્રણેયને જ વિશેષ રૂપે કેમ પસંદ કરાયા?▼
કામ, ક્રોધ અને લોભ એ મૂળ આવેગ છે જેમાંથી અન્ય બધા દોષ ઉત્પન્ન થાય છે. એ વિવેકને ધૂંધળો કરે છે, મનને ક્ષુબ્ધ કરે છે, અને આત્માને દુઃખમાં બાંધે છે, એટલે જ શ્રીકૃષ્ણ એમને વિનાશકારી કહે છે અને એમના સંપૂર્ણ ત્યાગનો આગ્રહ કરે છે.
આ શત્રુઓને કેવી રીતે જીતી શકાય?▼
ગીતા આત્મ-સંયમ, વિવેક, વૈરાગ્ય અને ભક્તિનો ઉપાય બતાવે છે. આ આવેગોને 'નરકના દ્વાર' માની અને એમના પર કર્મ ન કરતાં, મનને ઉચ્ચતર આત્મા અને ભગવાન તરફ વાળીને, મનુષ્ય ધીમે ધીમે એમની પકડમાંથી મુક્ત થાય છે.
અધ્યાય એમના ત્યાગ પછી શું થાય છે એ બતાવે છે?▼
આગળના શ્લોકમાં (૧૬.૨૨) શ્રીકૃષ્ણ સમજાવે છે કે આ ત્રણ અંધકાર-દ્વારોથી મુક્ત વ્યક્તિ આત્માના કલ્યાણ માટે આચરણ કરે છે અને એ રીતે પરમ લક્ષ્ય પ્રાપ્ત કરે છે. કામ, ક્રોધ અને લોભનો ત્યાગ મોક્ષનો માર્ગ ખોલે છે.
Ready to start chanting?
See Benefits & How to Chant →