શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા 2.55 — પ્રજહાતિ યદા કામાન્ — Word-by-Word Meaning
श्रीमद्भगवद्गीता २.५५ — प्रजहाति यदा कामान्
Every Sanskrit word explained in English
Word-by-Word Breakdown
श्रीभगवान् उवाच
śhrī bhagavān uvācha
શ્રી ભગવાને કહ્યું
प्रजहाति
prajahāti
ત્યજી દે છે, સંપૂર્ણપણે છોડી દે છે
यदा
yadā
જ્યારે
कामान्
kāmān
કામનાઓ, સ્વાર્થી ઇચ્છાઓ
सर्वान्
sarvān
બધી
पार्थ
pārtha
હે પાર્થ (અર્જુન, પૃથાનો પુત્ર)
मनः-गतान्
manaḥ-gatān
મનની, મનમાં રહેલી
आत्मनि
ātmani
આત્મામાં
एव
eva
જ, કેવળ
आत्मना
ātmanā
આત્માથી, શુદ્ધ મનથી
तुष्टः
tuṣhṭaḥ
સંતુષ્ટ, તૃપ્ત
स्थित-प्रज्ञः
sthita-prajñaḥ
સ્થિર બુદ્ધિવાળો, જેની બુદ્ધિ દૃઢ છે
तदा
tadā
ત્યારે, તે સમયે
उच्यते
uchyate
કહેવાય છે, કહેવામાં આવે છે
Complete Translation
શ્રીભગવાને કહ્યું — હે પાર્થ! જ્યારે મનુષ્ય મનમાં રહેલી બધી કામનાઓને સંપૂર્ણપણે ત્યજી દે છે અને આત્માથી જ આત્મામાં સંતુષ્ટ રહે છે, ત્યારે તે સ્થિર બુદ્ધિવાળો (સ્થિતપ્રજ્ઞ) કહેવાય છે.
Origin & History
Source: Bhagavad Gita Chapter 2, Verse 55
Author: Sage Veda Vyasa (Mahabharata, Bhishma Parva)
Period: Ancient (text compiled c. 5th–2nd century BCE)
સાંખ્યયોગ અધ્યાયના અંતે અર્જુન શ્રીકૃષ્ણને પૂછે છે કે સ્થિર બુદ્ધિવાળો પુરુષ કેવી રીતે બોલે, બેસે અને ચાલે છે. શ્રીકૃષ્ણ સ્થિતપ્રજ્ઞનું એક દીપ્તિમાન ચિત્ર પ્રસ્તુત કરતાં અહીંથી આરંભ કરે છે — એવો પુરુષ મનની બધી કામનાઓ ત્યજી ચૂક્યો છે અને કેવળ આત્મામાં જ પૂર્ણ સંતુષ્ટ છે. આ શ્લોકો આત્મજ્ઞાની ઋષિનું શાસ્ત્રીય વર્ણન બની ગયા.
Frequently Asked Questions
ભગવદ્ ગીતા 2.55ની મુખ્ય શિક્ષા શું છે?▼
શ્રીકૃષ્ણ શીખવે છે કે સ્થિર બુદ્ધિવાળો પુરુષ (સ્થિતપ્રજ્ઞ) તે છે જેણે મનની બધી સ્વાર્થી કામનાઓ ત્યજી દીધી છે અને કેવળ આત્મામાં જ પૂર્ણ સંતુષ્ટ રહે છે. સાચી અને સ્થાયી તૃપ્તિ બાહ્ય વસ્તુઓથી નહીં, પોતાના આંતરિક સ્વરૂપમાં ટકવાથી મળે છે.
સ્થિતપ્રજ્ઞ કોણ છે?▼
સ્થિતપ્રજ્ઞ તે જ્ઞાની છે જેની બુદ્ધિ સ્થિર અને દૃઢ છે — જે સુખ કે દુઃખથી વિચલિત થતો નથી. શ્લોક 2.55 એ ઘણા શ્લોકો (2.55–2.72) પૈકી પ્રથમ છે જેમાં શ્રીકૃષ્ણ એવા આત્મજ્ઞાની પુરુષનાં ગુણ, આચરણ અને શાંતિનું વર્ણન કરે છે.
શું આ શ્લોક બધી ઇચ્છાઓ છોડવાનું કહે છે?▼
તે મનની એ સ્વાર્થી, બાંધનારી કામનાઓથી મુક્તિ તરફ સંકેત કરે છે જે આંતરિક શાંતિને ભંગ કરે છે. ઉદ્દેશ્ય નિર્જીવ દમન નહીં, પણ એ સ્વાભાવિક પૂર્ણતા છે જેમાં મનુષ્ય સુખ માટે બાહ્ય વસ્તુઓ પર નિર્ભર રહેતો નથી, કારણ કે તેણે આત્મામાં જ પૂર્ણ સંતોષ પામી લીધો છે.
આ શ્લોકને રોજિંદા જીવનમાં કેવી રીતે અપનાવવો?▼
એક પછી એક કામનાનો પીછો કરવાને બદલે સંતોષ માટે ભીતર તરફ વળવાનો અભ્યાસ કરો. જ્યારે મન કંઈક ઇચ્છે, ત્યારે પોતાને ધીમેથી યાદ કરાવો કે સ્થાયી શાંતિ ભીતર છે. સમય જતાં આ સ્થિતપ્રજ્ઞનું સ્થિર, શાંત મન વિકસાવે છે અને બેચેનીથી મુક્ત કરે છે.
Ready to start chanting?
See Benefits & How to Chant →