શ્રીમદ્ ભગવદ્ગીતા 3.42 — ઇન્દ્રિયાણિ પરાણ્યાહુઃ — Word-by-Word Meaning
श्रीमद्भगवद्गीता ३.४२ — इन्द्रियाणि पराण्याहुः
Every Sanskrit word explained in English
Word-by-Word Breakdown
इन्द्रियाणि
indriyāṇi
ઇન્દ્રિયો
पराणि
parāṇi
શ્રેષ્ઠ (શરીરથી)
आहुः
āhuḥ
કહેવાય છે
इन्द्रियेभ्यः
indriyebhyaḥ
ઇન્દ્રિયોથી
परम्
param
શ્રેષ્ઠ, ઉચ્ચ
मनः
manaḥ
મન
मनसः
manasaḥ
મનથી
तु
tu
પરંતુ, નિશ્ચય જ
परा
parā
શ્રેષ્ઠ, ઉચ્ચ
बुद्धिः
buddhiḥ
બુદ્ધિ
यः
yaḥ
જે, જે કંઈ
बुद्धेः
buddheḥ
બુદ્ધિથી
परतः
parataḥ
તેનાથી પણ પર, વધુ ઊંચું
सः
saḥ
તે (આત્મા)
Complete Translation
ઇન્દ્રિયોને (શરીરથી) શ્રેષ્ઠ કહેવાય છે; ઇન્દ્રિયોથી શ્રેષ્ઠ મન છે, મનથી શ્રેષ્ઠ બુદ્ધિ છે, અને જે બુદ્ધિથી પણ પર છે, તે આત્મા છે.
Origin & History
Source: Bhagavad Gita Chapter 3, Verse 42
Author: Sage Veda Vyasa (Mahabharata, Bhishma Parva)
Period: Ancient (text compiled c. 5th–2nd century BCE)
કર્મયોગ અધ્યાયના અંતની નજીક અર્જુન પૂછે છે કે મનુષ્યને જાણે બળજબરીથી પાપ તરફ શું લઈ જાય છે. શ્રીકૃષ્ણ ઉત્તર આપે છે કે રજોગુણથી ઉત્પન્ન કામ (વાસના) જ શત્રુ છે, જે જ્ઞાનને ઢાંકી દે છે અને ઇન્દ્રિયો, મન તથા બુદ્ધિમાં નિવાસ કરે છે. આ શ્લોક આંતરિક શ્રેણીનો નકશો આપે છે જેથી સાધક, આત્માને સર્વોચ્ચ જાણીને, એની ઉપર ઊઠી શકે અને કામને વશ કરી શકે.
Frequently Asked Questions
ભગવદ્ગીતા 3.42ની મુખ્ય શિક્ષા શી છે?▼
આ મનુષ્યની શ્રેણી પ્રસ્તુત કરે છે: ઇન્દ્રિયો શરીરથી શ્રેષ્ઠ છે, મન ઇન્દ્રિયોથી શ્રેષ્ઠ છે, બુદ્ધિ મનથી શ્રેષ્ઠ છે, અને આત્મા બુદ્ધિથી પણ શ્રેષ્ઠ છે. એને જાણવાથી મનુષ્ય સાચા આત્મા સાથે તાદાત્મ્ય કરી નિમ્ન શક્તિઓને વશ કરી શકે છે.
શ્રીકૃષ્ણ અહીં આ શ્રેણી કેમ આપે છે?▼
અર્જુને પૂછ્યું હતું કે મનુષ્યને અનિચ્છાએ પણ પાપ કરવા શું વિવશ કરે છે; શ્રીકૃષ્ણે કામને ઇન્દ્રિયો, મન અને બુદ્ધિમાં સ્થિત શત્રુ ગણાવ્યો. આ શ્લોક સાધકને બરાબર બતાવે છે કે ક્યાં ઊભા રહેવું — આત્મામાં, આ સૌથી ઉપર — જેથી એ શત્રુને પરાસ્ત કરી શકાય.
મન (મનસ્) અને બુદ્ધિ (બુદ્ધિ) વચ્ચે શો ભેદ છે?▼
મન (મનસ્) સંકલ્પ-વિકલ્પ તથા ઇચ્છા અને સંદેહ ઉત્પન્ન કરે છે, જ્યારે બુદ્ધિ (બુદ્ધિ) વિવેક કરે છે, નિર્ણય લે છે અને ન્યાય કરે છે. બુદ્ધિ સૂક્ષ્મતર અને શ્રેષ્ઠ છે, અને જ્યારે આત્માથી નિર્દેશિત થાય ત્યારે ચંચળ મન અને ઇન્દ્રિયોને વશ કરી શકે છે.
આ શ્લોક આત્મ-સંયમ માટે કેવી રીતે ઉપયોગી છે?▼
આત્મા અને બુદ્ધિ મન તથા ઇન્દ્રિયોથી શ્રેષ્ઠ છે એ બતાવી, એ તમને ઉચ્ચ શક્તિઓને સુદૃઢ કરી નિમ્ન પર શાસન કરવાનું કહે છે. પછીનો શ્લોક સલાહ આપે છે: આત્માને સર્વોચ્ચ જાણીને, આત્માથી મનને સ્થિર કરો અને કામ પર વિજય મેળવો.
Ready to start chanting?
See Benefits & How to Chant →