ભગવદ્ગીતા ૬.૩૪ — ચંચલં હિ મનઃ કૃષ્ણ — Word-by-Word Meaning
श्रीमद्भगवद्गीता ६.३४ — चञ्चलं हि मनः कृष्ण
Every Sanskrit word explained in English
Word-by-Word Breakdown
चञ्चलम्
chañchalam
ચંચળ
हि
hi
નિશ્ચય જ
मनः
manaḥ
મન
कृष्ण
kṛiṣhṇa
હે કૃષ્ણ
प्रमाथि
pramāthi
ક્ષોભ પમાડનારું, વ્યગ્ર કરનારું
बलवत्
bala-vat
બળવાન
दृढम्
dṛiḍham
હઠીલું, અડગ
तस्य
tasya
તેનો
अहम्
aham
હું
निग्रहम्
nigraham
નિગ્રહ, વશમાં કરવું
मन्ये
manye
માનું છું, સમજું છું
वायोः
vāyoḥ
વાયુનો
इव
iva
સમાન
सुदुष्करम्
su-duṣhkaram
અતિ કઠિન
Complete Translation
હે કૃષ્ણ! આ મન નિશ્ચય જ ચંચળ, ક્ષોભ પમાડનારું, બળવાન અને હઠીલું છે; હું તેનો નિગ્રહ વાયુ સમાન અતિ કઠિન માનું છું.
Origin & History
Source: Bhagavad Gita Chapter 6, Verse 34
Author: Sage Veda Vyasa (Mahabharata, Bhishma Parva)
Period: Ancient (text compiled c. 5th–2nd century BCE)
છઠ્ઠા અધ્યાય, ધ્યાનયોગમાં, શ્રીકૃષ્ણ ધ્યાન અને સમતાની સાધનાનું વર્ણન કરે છે. અર્જુન સ્પષ્ટ રીતે ઉત્તર આપે છે કે આવા ચંચળ મનને વશમાં કરવું વાયુને રોકવા સમાન કઠિન લાગે છે. તેમનો આ સાચો સંદેહ શ્રીકૃષ્ણના તે પ્રસિદ્ધ આશ્વાસનને જન્મ આપે છે કે અભ્યાસ અને વૈરાગ્ય દ્વારા મનને વશમાં કરી શકાય છે.
Frequently Asked Questions
ભગવદ્ગીતા ૬.૩૪ માં અર્જુન મનની તુલના વાયુ સાથે કેમ કરે છે?▼
અર્જુન કહે છે કે મન વાયુ સમાન વશમાં કરવું કઠિન છે કારણ કે બંને ચંચળ, બળવાન અને જાણે પકડવા કે રોકવા અસંભવ છે. મન ધ્યાનમાં કેવી રીતે સતત ગતિશીલ રહે છે અને સ્થિર થવાનો વિરોધ કરે છે તે આ તુલના સજીવ રીતે દર્શાવે છે.
આ ફરિયાદનો શ્રીકૃષ્ણ શો ઉત્તર આપે છે?▼
તરત જ આગલા શ્લોકમાં (૬.૩૫) શ્રીકૃષ્ણ સ્વીકારે છે કે મન ચંચળ અને કઠિનતાથી વશમાં આવનારું છે, પરંતુ અર્જુનને ખાતરી આપે છે કે અભ્યાસ (સતત સાધના) અને વૈરાગ્ય (અનાસક્તિ) દ્વારા તેને નિશ્ચય જ વશમાં કરી શકાય છે. આમ ૬.૩૪ પ્રશ્ન છે અને ૬.૩૫ વ્યાવહારિક ઉકેલ.
અહીં મનના કયા ચાર ગુણ બતાવ્યા છે?▼
અર્જુન મનને ચંચળ (અસ્થિર), પ્રમાથી (ક્ષોભ પમાડનારું, ઇન્દ્રિયો અને શરીરને પણ વ્યગ્ર કરનારું), બલવત્ (બળવાન) અને દૃઢ (હઠીલું કે અડગ) બતાવે છે. આ બધા મળીને સમજાવે છે કે મનને વશમાં કરવું આટલું પડકારજનક કેમ છે.
આ શ્લોક આજના સાધકો માટે કેવી રીતે ઉપયોગી છે?▼
તે સાધકોને ખાતરી આપે છે કે ભટકતું મન સામાન્ય છે, સાચા સાધકો માટે પણ. મુશ્કેલીને પ્રામાણિકતાથી સ્વીકારી, પછી શ્રીકૃષ્ણની સલાહ મુજબ સતત અભ્યાસ અને વૈરાગ્ય લાગુ કરીને, કોઈ પણ ધીમે ધીમે ચંચળ મન પર પ્રભુત્વ મેળવી શકે છે.
Ready to start chanting?
See Benefits & How to Chant →