ഭീഷ്മ സ്തുതി
ભીષ્મ સ્તુતિ in Malayalam · മലയാളം
നിങ്ങളുടെ ഭാഷ/ലിപിയിൽ വായിക്കൂ
✦ അർഥം
ഭീഷ്മ സ്തുതി മഹാഭാരതത്തിലെ പിതാമഹനായ ഭീഷ്മരുടെ മരണകാല പ്രാർഥനയാണ്, ഇത് ശ്രീമദ്ഭാഗവത മഹാപുരാണത്തിന്റെ പ്രഥമ സ്കന്ധത്തിൽ (ഒൻപതാം അധ്യായം) വർണിക്കപ്പെടുന്നു. ശരശയ്യയിൽ കിടന്ന് തന്റെ ഇച്ഛാമൃത്യുവിന്റെ നിമിഷം തിരഞ്ഞെടുത്ത് ഭീഷ്മർ തന്റെ സമ്പൂർണ മനസ്സിനെ ശ്രീകൃഷ്ണനിൽ ഉറപ്പിച്ച്, അനേക ദിവ്യ ശ്ലോകങ്ങളിൽ തന്റെ പ്രേമം പകരുന്നു — കുരുക്ഷേത്ര രണഭൂമിയിൽ കൃഷ്ണന്റെ സൗന്ദര്യവും പ്രഭു അദ്ദേഹത്തിനായി തന്റെ പ്രതിജ്ഞ ലംഘിച്ച ആ ദിവസവും സ്മരിച്ച്. ഒടുവിൽ സമസ്ത ഭേദത്തിൽ നിന്ന് മുക്തനായി ഭീഷ്മർ തന്റെ ആത്മാവിനെ പരമാത്മാവിൽ ലയിപ്പിച്ച് ദേഹം ഉപേക്ഷിക്കുന്നു. ഇത് മരണ സമയത്തെ പരമ ഭക്തിയുടെ ആദർശ സ്തോത്രമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു.
ഉത്ഭവം & കഥ
Srimad Bhagavata Purana, First Canto, Chapter 9 · Veda Vyasa (the prayer spoken by Bhishma; narrated by Suta to the sages) · Puranic
മഹാ യുദ്ധമായ കുരുക്ഷേത്രത്തിന് ശേഷം കുരുവംശത്തിന്റെ പിതാമഹനായ ഭീഷ്മർ — തന്റെ മരണ സമയം സ്വയം തിരഞ്ഞെടുക്കാനുള്ള വരം ലഭിച്ചയാൾ — സൂര്യന്റെ ഉത്തരായണത്തിനായി കാത്ത് ശരശയ്യയിൽ കിടന്നു. കൃഷ്ണൻ പാണ്ഡവരോടൊപ്പം അദ്ദേഹത്തിന്റെ അടുത്ത് വന്നു, ഭീഷ്മർ യുധിഷ്ഠിരന് വിസ്തരിച്ച് ധർമം ഉപദേശിച്ചു. പിന്നീട്, തന്റെ അവസാന നിമിഷം സമീപിച്ചപ്പോൾ, ഭീഷ്മർ മറ്റെല്ലാത്തിൽ നിന്നും വിമുഖനായി തന്റെ മനസ്സും കണ്ണുകളും പൂർണമായി ശ്രീകൃഷ്ണനിൽ ഉറപ്പിച്ചു. ഈ ശ്ലോകങ്ങളിൽ അദ്ദേഹം പ്രഭുവിന്റെ ശ്യാമ, സുന്ദര രൂപത്തോടുള്ള തന്റെ പ്രേമം പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു, രണഭൂമിയിൽ കൃഷ്ണന്റെ കർമങ്ങൾ സ്മരിക്കുന്നു — കൃഷ്ണൻ തന്റെ പ്രതിജ്ഞ ഉപേക്ഷിച്ച് അർജുനനെ രക്ഷിക്കാൻ രഥചക്രവുമായി ഭീഷ്മരുടെ മേൽ ആക്രമിച്ച ആ നിമിഷം ഉൾപ്പെടെ — കൂടാതെ ഭേദത്തിന്റെ സമസ്ത അടയാളത്തിൽ നിന്നും മുക്തനായി തന്റെ ആത്മാവിനെ പരമാത്മാവിൽ സമർപ്പിച്ച് പൂർണ ജാഗ്രതയിൽ ദേഹം ഉപേക്ഷിക്കുന്നു.
✦ ശാസ്ത്രങ്ങളിൽ പറഞ്ഞതുപോലെ
ഭീഷ്മർ തന്റെ അഖണ്ഡ ഭക്തിയുടെ ശക്തിയാൽ ചതുർഭുജ ശ്രീകൃഷ്ണനെ തന്റെ മുന്നിൽ നിൽക്കുന്നതായി കണ്ട് ആ രൂപം നോക്കിക്കൊണ്ടുതന്നെ തന്റെ പ്രാണനെ അവിടുത്തിൽ ലയിപ്പിച്ചു, മരണ നിമിഷത്തിൽത്തന്നെ മുക്തി നേടി എന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. മരണ സമയത്ത് ഭീഷ്മരെപ്പോലെ അത്തരം പ്രേമത്തോടെ പ്രഭുവിനെ സ്മരിക്കുന്നത് ആത്മാവിന്റെ ഭഗവാനുമായുള്ള ഐക്യം ഉറപ്പാക്കുന്നുവെന്ന് ഭക്തർ വിശ്വസിക്കുന്നു.
അർഥസഹിതം പൂർണ പാഠം
ഏതെങ്കിലും വരിയിലോ ▶ ബട്ടണിലോ തൊട്ട് കേൾക്കൂ
ഇതി മതിരുപകല്പിതാ വിതൃഷ്ണാ ഭഗവതി സാത്വതപുങ്ഗവേ വിഭൂമ്നി । സ്വസുഖമുപഗതേ ക്വചിദ്വിഹര്തും പ്രകൃതിമുപേയുഷി യദ്ഭവപ്രവാഹഃ ॥
iti matir-upakalpitā vitṛṣṇā bhagavati sātvata-puṅgave vibhūmni | sva-sukham-upagate kvacid-vihartuṃ prakṛtim-upeyuṣi yad-bhava-pravāhaḥ ||
അർഥം:ഇപ്രകാരം സമസ്ത തൃഷ്ണയിൽ നിന്ന് മുക്തനായി ഞാൻ എന്റെ മനസ്സിനെ ആ സർവവ്യാപിയും സാത്വത ശ്രേഷ്ഠനുമായ ഭഗവാനിൽ ഉറപ്പിക്കുന്നു, അവിടുന്ന് സ്വന്തം ആനന്ദത്തിൽ തന്നെ മുഴുകിയിരുന്നാലും ചിലപ്പോൾ ലീലയ്ക്കായി അവതരിച്ച് രൂപം ധരിക്കുന്നു, അവിടുന്നിൽ നിന്നുതന്നെ ഈ സമസ്ത സംസാര-പ്രവാഹം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു.
ത്രിഭുവനകമനം തമാലവര്ണം രവികരഗൌരവരാമ്ബരം ദധാനേ । വപുരലകകുലാവൃതാനനാബ്ജം വിജയസഖേ രതിരസ്തു മേഽനവദ്യാ ॥
tri-bhuvana-kamanaṃ tamāla-varṇaṃ ravi-kara-gaura-varāmbaraṃ dadhāne | vapur-alaka-kulāvṛtānanābjaṃ vijaya-sakhe ratir-astu me'navadyā ||
അർഥം:എന്റെ നിർമല, നിർദോഷ പ്രീതി അവിടുത്തേക്ക് ഉണ്ടാകട്ടെ — അർജുനന്റെ (വിജയന്റെ) സഖാവ്, മൂന്ന് ലോകങ്ങളിലും ഏറ്റവും സുന്ദരൻ, തമാല വൃക്ഷം പോലെ ശ്യാമവർണൻ, സൂര്യ കിരണങ്ങൾ പോലെ പ്രകാശിക്കുന്ന പീതാംബരം ധരിച്ച, കമല-മുഖം ചുരുണ്ട മുടിയാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട അവിടുത്തേക്ക്.
യുധി തുരഗരജോവിധൂമ്രവിഷ്വക്- കചലുലിതശ്രമവാര്യലങ്കൃതാസ്യേ । മമ നിശിതശരൈര്വിഭിദ്യമാന- ത്വചി വിലസത്കവചേഽസ്തു കൃഷ്ണ ആത്മാ ॥
yudhi turaga-rajo-vidhūmra-viṣvak- kaca-lulita-śrama-vāry-alaṅkṛtāsye | mama niśita-śarair-vibhidyamāna- tvaci vilasat-kavace'stu kṛṣṇa ātmā ||
അർഥം:രണഭൂമിയിൽ, അവിടുത്തെ മുഖം കുതിരകളുടെ കുളമ്പുകളാൽ ഉയർന്ന പൊടിയാൽ ചാരനിറമായി, അധ്വാനത്താൽ ഉണ്ടായ വിയർപ്പുതുള്ളികളാൽ അലംകൃതമായി, അവിടുത്തെ ത്വക്ക് എന്റെ മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളാൽ തുളയ്ക്കപ്പെട്ട്, അവിടുത്തെ കവചം തിളങ്ങിക്കൊണ്ടിരിക്കെ — ആ കൃഷ്ണനിൽ എന്റെ ആത്മാവ് ഉറയ്ക്കട്ടെ.
സപദി സഖിവചോ നിശമ്യ മധ്യേ നിജപരയോര്ബലയോ രഥം നിവേശ്യ । സ്ഥിതവതി പരസൈനികായുരക്ഷ്ണാ ഹൃതവതി പാര്ഥസഖേ രതിര്മമാസ്തു ॥
sapadi sakhi-vaco niśamya madhye nija-parayor-balayo rathaṃ niveśya | sthitavati para-sainikāyur-akṣṇā hṛtavati pārtha-sakhe ratir-mamāstu ||
അർഥം:ഉടനെ തന്റെ സഖാവിന്റെ (അർജുനന്റെ) വാക്കുകൾ കേട്ട്, രണ്ട് സേനകൾക്കിടയിൽ രഥം നിർത്തി, അവിടെത്തന്നെ തന്റെ നോട്ടം കൊണ്ടുമാത്രം ശത്രു സൈനികരുടെ ആയുസ്സിനെ ഹരിച്ച — ആ പാർഥസഖാവിൽ എന്റെ പ്രീതി ഉണ്ടാകട്ടെ.
വ്യവഹിതപൃതനാമുഖം നിരീക്ഷ്യ സ്വജനവധാദ്വിമുഖസ്യ ദോഷബുദ്ധ്യാ । കുമതിമഹരദാത്മവിദ്യയാ യശ്- ചരണരതിഃ പരമസ്യ തസ്യ മേഽസ്തു ॥
vyavahita-pṛtanā-mukhaṃ nirīkṣya sva-jana-vadhād-vimukhasya doṣa-buddhyā | kumatim-aharad-ātma-vidyayā yaś- caraṇa-ratiḥ paramasya tasya me'stu ||
അർഥം:എന്നെ സേനയുടെ മുൻനിരയിൽ കണ്ട് അർജുനൻ സ്വജനങ്ങളെ കൊല്ലുന്നതിൽ നിന്ന് വിമുഖനായി, അതിനെ പാപമായി കരുതിയപ്പോൾ, ആത്മവിദ്യാ ഉപദേശത്താൽ അവന്റെ കുമതിയെ (മോഹത്തെ) ഹരിച്ച — ആ പരമേശ്വരന്റെ പാദങ്ങളിൽ എന്റെ രതി ഉണ്ടാകട്ടെ.
സ്വനിഗമമപഹായ മത്പ്രതിജ്ഞാ- മൃതമധികര്തുമവപ്ലുതോ രഥസ്ഥഃ । ധൃതരഥചരണോഽഭ്യയാച്ചലദ്ഗു- ര്ഹരിരിവ ഹന്തുമിഭം ഗതോത്തരീയഃ ॥
sva-nigamam-apahāya mat-pratijñām- ṛtam-adhi-kartum-avapluto ratha-sthaḥ | dhṛta-ratha-caraṇo'bhyayāc-calad-gur- harir-iva hantum-ibhaṃ gatottarīyaḥ ||
അർഥം:എന്റെ പ്രതിജ്ഞയെ സത്യമാക്കാൻ തന്റെ പ്രതിജ്ഞയെ (ആയുധം എടുക്കില്ലെന്നത്) ഉപേക്ഷിച്ച് — രഥത്തിൽ നിന്ന് ചാടി, രഥചക്രം എടുത്ത്, ഉത്തരീയം വീഴവെ, ഭൂമിയെ വിറപ്പിച്ച്, സിംഹം ആനയുടെ മേൽ ചാടുന്നതുപോലെ എന്റെ മേൽ ഓടി.
ശിതവിശിഖഹതോ വിശീര്ണദംശഃ ക്ഷതജപരിപ്ലുത ആതതായിനോ മേ । പ്രസഭമഭിസസാര മദ്വധാര്ഥം സ ഭവതു മേ ഭഗവാന്ഗതിര്മുകുന്ദഃ ॥
śita-viśikha-hato viśīrṇa-daṃśaḥ kṣataja-paripluta ātatāyino me | prasabham-abhisasāra mad-vadhārthaṃ sa bhavatu me bhagavān-gatir-mukundaḥ ||
അർഥം:എന്റെ മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളാൽ മുറിവേറ്റ്, കവചം ഛിന്നഭിന്നമായി, ശരീരം രക്തത്തിൽ കുളിച്ച് — ആ ആതതായി എന്നെ കൊല്ലാൻ വേഗത്തിൽ ഓടി; ആ ഭഗവാൻ മുകുന്ദൻ തന്നെ എന്റെ ഗതിയാകട്ടെ.
വിജയരഥകുടുമ്ബ ആത്തതോത്രേ ധൃതഹയരശ്മിനി തച്ഛ്രിയേക്ഷണീയേ । ഭഗവതി രതിരസ്തു മേ മുമൂര്ഷോ- ര്യമിഹ നിരീക്ഷ്യ ഹതാ ഗതാഃ സ്വരൂപമ് ॥
vijaya-ratha-kuṭumba ātta-totre dhṛta-haya-raśmini tac-chriyekṣaṇīye | bhagavati ratir-astu me mumūrṣor- yam-iha nirīkṣya hatā gatāḥ sva-rūpam ||
അർഥം:ഈ മരണ സമയത്ത് എന്റെ പ്രീതി ആ ഭഗവാനിൽ ഉണ്ടാകട്ടെ, അവിടുന്ന് അർജുനന്റെ രഥത്തിന്റെ അശ്വങ്ങളുടെ കടിഞ്ഞാണും ചാട്ടയും ധരിച്ച, അവിടുത്തെ ശോഭ അനുപമം — ഇവിടെ രണഭൂമിയിൽ അവിടുത്തെ കണ്ട് പ്രാണൻ വെടിഞ്ഞവർ അവിടുത്തെ സ്വരൂപത്തെത്തന്നെ പ്രാപിച്ചു.
ലലിതഗതിവിലാസവല്ഗുഹാസ- പ്രണയനിരീക്ഷണകല്പിതോരുമാനാഃ । കൃതമനുകൃതവത്യ ഉന്മദാന്ധാഃ പ്രകൃതിമഗന്കില യസ്യ ഗോപവധ്വഃ ॥
lalita-gati-vilāsa-valgu-hāsa- praṇaya-nirīkṣaṇa-kalpitoru-mānāḥ | kṛtam-anu-kṛtavatya unmadāndhāḥ prakṛtim-agan-kila yasya gopa-vadhvaḥ ||
അർഥം:അവിടുത്തെ മനോഹര നടത്തം, സുന്ദര പുഞ്ചിരി, പ്രേമം നിറഞ്ഞ നോട്ടത്താൽ വ്രജ ഗോപികമാർ ഗർവിതരായി, പ്രേമോന്മാദത്തിൽ അവിടുത്തെ ഓരോ ചേഷ്ടയും അനുകരിച്ച് അവിടുത്തെ സ്വരൂപത്തെത്തന്നെ പ്രാപിച്ചു — ആ പ്രഭുവിൽ എന്റെ മനസ്സ് രമിക്കട്ടെ.
മുനിഗണനൃപവര്യസങ്കുലേഽന്തഃ സദസി യുധിഷ്ഠിരരാജസൂയ ഏഷാമ് । അര്ഹണമുപപേദ ഈക്ഷണീയോ മമ ദൃശിഗോചര ഏഷ ആവിരാത്മാ ॥
muni-gaṇa-nṛpa-varya-saṅkule'ntaḥ sadasi yudhiṣṭhira-rāja-sūya eṣām | arhaṇam-upapeda īkṣaṇīyo mama dṛśi-gocara eṣa āvir-ātmā ||
അർഥം:ഋഷിമാരും ശ്രേഷ്ഠ രാജാക്കന്മാരും നിറഞ്ഞ രാജാ യുധിഷ്ഠിരന്റെ രാജസൂയ യജ്ഞത്തിന്റെ മഹാ സഭയിൽ അഗ്രപൂജയ്ക്ക് യോഗ്യനായി തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ട — ആ പരമാത്മാവ് തന്നെ ഇന്ന് എന്റെ കണ്ണുകൾക്ക് മുന്നിൽ പ്രകടമായിരിക്കുന്നു.
തമിമമഹമജം ശരീരഭാജാം ഹൃദി ഹൃദി ധിഷ്ഠിതമാത്മകല്പിതാനാമ് । പ്രതിദൃശമിവ നൈകധാര്കമേകം സമധിഗതോഽസ്മി വിധൂതഭേദമോഹഃ ॥
tam-imam-aham-ajaṃ śarīra-bhājāṃ hṛdi hṛdi dhiṣṭhitam-ātma-kalpitānām | prati-dṛśam-iva naikadhārkam-ekaṃ samadhigato'smi vidhūta-bheda-mohaḥ ||
അർഥം:ആ അജന്മ പ്രഭു ഓരോ ദേഹധാരിയുടെയും ഹൃദയത്തിൽ അന്തരാത്മാവായി ഉറച്ചിരിക്കുന്നു, ഒരുവനായിരുന്നാലും അനേകനായി കാണപ്പെടുന്നു — ഒരേ സൂര്യൻ അനേക കണ്ണുകളിൽ പ്രതിബിംബിക്കുന്നതുപോലെ. ഭേദ മോഹത്തിൽ നിന്ന് മുക്തനായി ഇപ്പോൾ ഞാൻ അവിടുത്തെ പ്രാപിച്ചിരിക്കുന്നു.
പദം-പദം അർഥം
ഉച്ചാരണം കേൾക്കാൻ ഏതെങ്കിലും പദത്തിൽ ക്ലിക്ക് ചെയ്യൂ
ભીષ્મ સ્તુતિ പാരായണ ഫലങ്ങൾ
മരണ സമയത്ത് മനസ്സിനെ ഭഗവാനിൽ ഉറപ്പിക്കാനുള്ള പരമോന്നത ആദർശമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു.
ഭഗവാൻ കൃഷ്ണനോട് അചഞ്ചല, ഏകനിഷ്ഠ ഭക്തിയെ (അനന്യ ഭക്തി) പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു.
ദ്വൈത മോഹത്തെ ഇല്ലാതാക്കി ഓരോ ഹൃദയത്തിലും വാഴുന്ന പ്രഭുവിനെ പ്രകടമാക്കുന്നു.
ഭീഷ്മർ നേടിയതുപോലെ ശാന്തവും ജാഗ്രതയുള്ളതും നിർഭയവുമായ മരണത്തിനായി പാരായണം ചെയ്യപ്പെടുന്നു.
ഹൃദയത്തെ ലൗകിക തൃഷ്ണ (വിതൃഷ്ണ) യിൽ നിന്നും ആസക്തിയിൽ നിന്നും മുക്തമാക്കുന്നു.
പ്രഭുവിന്റെ രൂപത്തിന്റെ പ്രേമപൂർവമായ സ്മരണത്താൽ മുക്തി (മോക്ഷം) പ്രദാനം ചെയ്യുമെന്ന് കരുതുന്നു.
കഷ്ടത്തിനും സംഘർഷത്തിനും ഇടയിലും ഭഗവാന്റെ സൗന്ദര്യം കാണുന്ന ദർശനത്തെ വളർത്തുന്നു.
ભીષ્મ સ્તુતિ പാരായണ വിധി
സ്നാനം ചെയ്ത് ശാന്ത ഭാവത്തിൽ കിഴക്കോട്ട് അഭിമുഖമായി ഭഗവാൻ കൃഷ്ണന്റെ വിഗ്രഹത്തിന് മുന്നിൽ ഇരിക്കുക. ഭീഷ്മ സ്തുതി പതുക്കെ പാരായണം ചെയ്യുക, ഭീഷ്മർ കുരുക്ഷേത്ര രണഭൂമിയിൽ കണ്ട അതേ രൂപത്തിൽ കൃഷ്ണനെ മനസ്സിൽ കാണുക. ഓരോ ശ്ലോകത്തെയും മനസ്സിനെ പൂർണമായി പ്രഭുവിൽ ഉറപ്പിക്കുന്ന ധ്യാനമായി ചിന്തിക്കുക. ഭക്തർ ഇത് ശരണാഗതി സ്തോത്രമായി ദിവസവും വായിക്കുന്നു, മരണാസന്നരുടെയും ദിവംഗതരുടെയും ശാന്തിക്കും മുക്തിക്കും വേണ്ടി ഇത് പാരമ്പര്യമായി പാരായണം ചെയ്യുന്നു, കാരണം ഭീഷ്മർ ഈ പ്രാർഥനയിലൂടെത്തന്നെ മരണ നിമിഷത്തിൽ പ്രഭുവിനെ പ്രാപിച്ചു.
പതിവായി ചോദിക്കുന്ന ചോദ്യങ്ങൾ
ഇവയും വായിക്കൂ
ॐ
പൂർണ ભીષ્મ સ્તુતિ ശ്ലോകം-ശ്ലോകം അർഥസഹിതം വായിക്കൂ, അല്ലെങ്കിൽ കൂടുതൽ പവിത്ര പാഠങ്ങൾ കാണൂ