દક્ષિણામૂર્તિ સ્તોત્રમ્ Meaning — Line by Line

दक्षिणामूर्ति स्तोत्रम्

Every verse and every word explained in English & Hindi

← Full Page Complete Lyrics Benefits & How to Chant

Meaning — Line by Line

Every verse of દક્ષિણામૂર્તિ સ્તોત્રમ્ with its English meaning. Tap any word to hear it, or ▶ to recite the verse.

Jump to a verse ▾

Verse 1. maunavyākhyāprakaṭitaparabrahmatattvaṃ yuvānaṃ
Verse 2. viśvaṃ darpaṇadṛśyamānanagarītulyaṃ nijāntargataṃ
Verse 3. bījasyāntarivāṅkuro jagadidaṃ prāṅnirvikalpaṃ punaḥ
Verse 4. yasyaiva sphuraṇaṃ sadātmakamasatkalpārthakaṃ bhāsate
Verse 5. nānācchidraghaṭodarasthitamahādīpaprabhābhāsvaraṃ
Verse 6. dehaṃ prāṇamapīndriyāṇyapi calāṃ buddhiṃ ca śūnyaṃ viduḥ
Verse 7. rāhugrastadivākarendusadṛśo māyāsamācchādanāt
Verse 8. bālyādiṣvapi jāgradādiṣu tathā sarvāsvavasthāsvapi
Verse 9. viśvaṃ paśyati kāryakāraṇatayā svasvāmisaṃbandhataḥ
Verse 10. bhūrambhāṃsyanalo’nilo’mbaramaharnātho himāṃśuḥ pumān
Verse 11. sarvātmatvamiti sphuṭīkṛtamidaṃ yasmādamuṣmin stave
Verse 12. vaṭaviṭapisamīpe bhūmibhāge niṣaṇṇaṃ

Verse 1#

मौनव्याख्याप्रकटितपरब्रह्मतत्त्वं युवानं वर्षिष्ठान्ते वसदृषिगणैरावृतं ब्रह्मनिष्ठैः । आचार्येन्द्रं करकलितचिन्मुद्रमानन्दरूपं स्वात्मारामं मुदितवदनं दक्षिणामूर्तिमीडे ॥

maunavyākhyāprakaṭitaparabrahmatattvaṃ yuvānaṃ varṣiṣṭhānte vasadṛṣigaṇairāvṛtaṃ brahmaniṣṭhaiḥ | ācāryendraṃ karakalitacinmudramānandarūpaṃ svātmārāmaṃ muditavadanaṃ dakṣiṇāmūrtimīḍe ||

Meaningહું તે દક્ષિણામૂર્તિને વંદન કરું છું — જે રૂપમાં નિત્ય-યુવા છે, છતાં બ્રહ્મમાં સ્થિત વૃદ્ધ ઋષિઓથી ઘેરાઈને બેઠા છે; જે મૌન દ્વારા પરબ્રહ્મ તત્ત્વનો ઉપદેશ આપે છે; જે આચાર્યોમાં શ્રેષ્ઠ છે, જેમનો હાથ ચિન્મુદ્રામાં છે, જેમનું સ્વરૂપ આનંદ છે, જે પોતાના જ આત્મામાં રમે છે, અને જેમનું મુખ પ્રસન્ન છે.

Verse 2#

विश्वं दर्पणदृश्यमाननगरीतुल्यं निजान्तर्गतं पश्यन्नात्मनि मायया बहिरिवोद्भूतं यथा निद्रया । यः साक्षात्कुरुते प्रबोधसमये स्वात्मानमेवाद्वयं तस्मै श्रीगुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्षिणामूर्तये ॥ १॥

viśvaṃ darpaṇadṛśyamānanagarītulyaṃ nijāntargataṃ paśyannātmani māyayā bahirivodbhūtaṃ yathā nidrayā | yaḥ sākṣātkurute prabodhasamaye svātmānamevādvayaṃ tasmai śrīgurumūrtaye nama idaṃ śrīdakṣiṇāmūrtaye || 1||

Meaningઆ વિશ્વ દર્પણમાં દેખાતી નગરી સમાન છે — જે પોતાના જ આત્માની અંદર છે, છતાં માયાને કારણે સ્વપ્નની જેમ બહાર ઉત્પન્ન થયું હોય તેવું જણાય છે. જે જાગરણની ક્ષણે આ બધાંને પોતાના જ અદ્વય આત્મા રૂપે સાક્ષાત્ અનુભવે છે — તે ગુરુસ્વરૂપ શ્રીદક્ષિણામૂર્તિને આ નમસ્કાર.

Verse 3#

बीजस्यान्तरिवाङ्कुरो जगदिदं प्राङ्निर्विकल्पं पुनः मायाकल्पितदेशकालकलनावैचित्र्यचित्रीकृतम् । मायावीव विजृम्भयत्यपि महायोगीव यः स्वेच्छया तस्मै श्रीगुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्षिणामूर्तये ॥ २॥

bījasyāntarivāṅkuro jagadidaṃ prāṅnirvikalpaṃ punaḥ māyākalpitadeśakālakalanāvaicitryacitrīkṛtam | māyāvīva vijṛmbhayatyapi mahāyogīva yaḥ svecchayā tasmai śrīgurumūrtaye nama idaṃ śrīdakṣiṇāmūrtaye || 2||

Meaningઆ વિશ્વ પ્રકટ થયા પૂર્વે બીજની અંદર છુપાયેલા અંકુર સમાન નિર્વિકલ્પ (અભેદ) હતું; પછી માયા દ્વારા કલ્પિત દેશ-કાળના ભેદની વિચિત્ર વિવિધતાથી ચિત્રિત થઈને, જાદુગરની જેમ, મહાયોગીની જેમ, જે પોતાની ઇચ્છાથી તેને પ્રકટ કરે છે — તે ગુરુસ્વરૂપ શ્રીદક્ષિણામૂર્તિને આ નમસ્કાર.

Verse 4#

यस्यैव स्फुरणं सदात्मकमसत्कल्पार्थकं भासते साक्षात्तत्त्वमसीति वेदवचसा यो बोधयत्याश्रितान् । यत्साक्षात्करणाद्भवेन्न पुनरावृत्तिर्भवाम्भोनिधौ तस्मै श्रीगुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्षिणामूर्तये ॥ ३॥

yasyaiva sphuraṇaṃ sadātmakamasatkalpārthakaṃ bhāsate sākṣāttattvamasīti vedavacasā yo bodhayatyāśritān | yatsākṣātkaraṇādbhavenna punarāvṛttirbhavāmbhonidhau tasmai śrīgurumūrtaye nama idaṃ śrīdakṣiṇāmūrtaye || 3||

Meaningજેમનું સ્વયં-પ્રકાશ ચૈતન્ય, સ્વયં સત્સ્વરૂપ થઈને, અસત્ (મિથ્યા) પદાર્થોને પણ સત્ય જેવા ભાસાવે છે; જે 'તત્ત્વમસિ' એ મહાન વેદ-વચન દ્વારા પોતાના આશ્રિતોને બોધ કરાવે છે; અને જેમનો સાક્ષાત્કાર થતાં સંસાર-સાગરમાં ફરી આવૃત્તિ (પુનર્જન્મ) થતી નથી — તે ગુરુસ્વરૂપ શ્રીદક્ષિણામૂર્તિને આ નમસ્કાર.

Verse 5#

नानाच्छिद्रघटोदरस्थितमहादीपप्रभाभास्वरं ज्ञानं यस्य तु चक्षुरादिकरणद्वारा बहिः स्पन्दते । जानामीति तमेव भान्तमनुभात्येतत्समस्तं जगत् तस्मै श्रीगुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्षिणामूर्तये ॥ ४॥

nānācchidraghaṭodarasthitamahādīpaprabhābhāsvaraṃ jñānaṃ yasya tu cakṣurādikaraṇadvārā bahiḥ spandate | jānāmīti tameva bhāntamanubhātyetatsamastaṃ jagat tasmai śrīgurumūrtaye nama idaṃ śrīdakṣiṇāmūrtaye || 4||

Meaningજેમનું જ્ઞાન (ચૈતન્ય), અનેક છિદ્રોવાળા ઘડાની અંદર મૂકેલા મહાદીપના પ્રકાશ સમાન, નેત્ર આદિ ઇન્દ્રિયોના દ્વારોથી બહાર સ્પંદિત થાય છે; જ્યારે તે જ 'હું જાણું છું' એ રૂપે પ્રકાશિત થાય છે, ત્યારે આ સમસ્ત જગત તેમના જ પાછળ (તેમના જ પ્રકાશથી) પ્રકાશિત થાય છે — તે ગુરુસ્વરૂપ શ્રીદક્ષિણામૂર્તિને આ નમસ્કાર.

Verse 6#

देहं प्राणमपीन्द्रियाण्यपि चलां बुद्धिं च शून्यं विदुः स्त्रीबालान्धजडोपमास्त्वहमिति भ्रान्ता भृशं वादिनः । मायाशक्तिविलासकल्पितमहा व्यामोहसंहारिणे तस्मै श्रीगुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्षिणामूर्तये ॥ ५॥

dehaṃ prāṇamapīndriyāṇyapi calāṃ buddhiṃ ca śūnyaṃ viduḥ strībālāndhajaḍopamāstvahamiti bhrāntā bhṛśaṃ vādinaḥ | māyāśaktivilāsakalpitamahā vyāmohasaṃhāriṇe tasmai śrīgurumūrtaye nama idaṃ śrīdakṣiṇāmūrtaye || 5||

Meaning'શરીર, પ્રાણ, ઇન્દ્રિયો, ચંચળ બુદ્ધિ અથવા શૂન્ય — એ જ આત્મા છે' — એમ સ્ત્રી, બાળક, અંધ અને જડ સમાન ભ્રમિત વાદીઓ અત્યંત આગ્રહથી કહે છે. માયા-શક્તિના વિલાસથી રચાયેલા આ મહાન વ્યામોહનો સંહાર કરનાર — તે ગુરુસ્વરૂપ શ્રીદક્ષિણામૂર્તિને આ નમસ્કાર.

Verse 7#

राहुग्रस्तदिवाकरेन्दुसदृशो मायासमाच्छादनात् सन्मात्रः करणोपसंहरणतो योऽभूत्सुषुप्तः पुमान् । प्रागस्वाप्समिति प्रबोधसमये यः प्रत्यभिज्ञायते तस्मै श्रीगुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्षिणामूर्तये ॥ ६॥

rāhugrastadivākarendusadṛśo māyāsamācchādanāt sanmātraḥ karaṇopasaṃharaṇato yo’bhūtsuṣuptaḥ pumān | prāgasvāpsamiti prabodhasamaye yaḥ pratyabhijñāyate tasmai śrīgurumūrtaye nama idaṃ śrīdakṣiṇāmūrtaye || 6||

Meaningરાહુથી ગ્રસ્ત સૂર્ય અથવા ચંદ્ર સમાન, મનુષ્ય ગાઢ નિદ્રામાં ઇન્દ્રિયોના ઉપસંહારથી માયાથી આચ્છાદિત થઈને કેવળ શુદ્ધ સત્તા-માત્ર રહી જાય છે; અને જાગતી વેળાએ તે 'હું પહેલાં (સૂતો) હતો' એમ તે નિત્ય આત્માને ઓળખે છે — તે ગુરુસ્વરૂપ શ્રીદક્ષિણામૂર્તિને આ નમસ્કાર.

Verse 8#

बाल्यादिष्वपि जाग्रदादिषु तथा सर्वास्ववस्थास्वपि व्यावृत्तास्वनुवर्तमानमहमित्यन्तः स्फुरन्तं सदा । स्वात्मानं प्रकटीकरोति भजतां यो मुद्रया भद्रया तस्मै श्रीगुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्षिणामूर्तये ॥ ७॥

bālyādiṣvapi jāgradādiṣu tathā sarvāsvavasthāsvapi vyāvṛttāsvanuvartamānamahamityantaḥ sphurantaṃ sadā | svātmānaṃ prakaṭīkaroti bhajatāṃ yo mudrayā bhadrayā tasmai śrīgurumūrtaye nama idaṃ śrīdakṣiṇāmūrtaye || 7||

Meaningબાલ્ય, યૌવન, વૃદ્ધાવસ્થા તથા જાગ્રત, સ્વપ્ન, સુષુપ્તિ — આ બધી બદલાતી અવસ્થાઓમાં પણ જે 'હું' રૂપે અંદર નિરંતર સ્ફુરિત રહે છે, તે પોતાના આત્માને જે પોતાના ભક્તો માટે કલ્યાણકારી (ભદ્ર) મુદ્રા દ્વારા પ્રકટ કરે છે — તે ગુરુસ્વરૂપ શ્રીદક્ષિણામૂર્તિને આ નમસ્કાર.

Verse 9#

विश्वं पश्यति कार्यकारणतया स्वस्वामिसंबन्धतः शिष्याचार्यतया तथैव पितृपुत्राद्यात्मना भेदतः । स्वप्ने जाग्रति वा य एष पुरुषो मायापरिभ्रामितः तस्मै श्रीगुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्षिणामूर्तये ॥ ८॥

viśvaṃ paśyati kāryakāraṇatayā svasvāmisaṃbandhataḥ śiṣyācāryatayā tathaiva pitṛputrādyātmanā bhedataḥ | svapne jāgrati vā ya eṣa puruṣo māyāparibhrāmitaḥ tasmai śrīgurumūrtaye nama idaṃ śrīdakṣiṇāmūrtaye || 8||

Meaningમાયાથી ભ્રમિત આ પુરુષ, સ્વપ્નમાં અથવા જાગ્રતમાં, આ એક જ (આત્મા-રૂપ) વિશ્વને કાર્ય-કારણ, સ્વામી-સેવક, શિષ્ય-આચાર્ય, પિતા-પુત્ર આદિ સંબંધોના ભેદથી અનેક રૂપે વિભક્ત જુએ છે — તે ગુરુસ્વરૂપ શ્રીદક્ષિણામૂર્તિને આ નમસ્કાર.

Verse 10#

भूरम्भांस्यनलोऽनिलोऽम्बरमहर्नाथो हिमांशुः पुमान् इत्याभाति चराचरात्मकमिदं यस्यैव मूर्त्यष्टकम् । नान्यत्किञ्चन विद्यते विमृशतां यस्मात्परस्माद्विभोः तस्मै श्रीगुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्षिणामूर्तये ॥ ९॥

bhūrambhāṃsyanalo’nilo’mbaramaharnātho himāṃśuḥ pumān ityābhāti carācarātmakamidaṃ yasyaiva mūrtyaṣṭakam | nānyatkiñcana vidyate vimṛśatāṃ yasmātparasmādvibhoḥ tasmai śrīgurumūrtaye nama idaṃ śrīdakṣiṇāmūrtaye || 9||

Meaningપૃથ્વી, જળ, અગ્નિ, વાયુ, આકાશ, સૂર્ય, ચંદ્ર અને જીવ (પુરુષ) — આ આઠ રૂપો (અષ્ટમૂર્તિ) રૂપે જ આ ચરાચર જગત જણાય છે; વિચાર કરનારાઓ માટે તે સર્વવ્યાપક પરમ તત્ત્વથી ભિન્ન બીજું કંઈ જ નથી — તે ગુરુસ્વરૂપ શ્રીદક્ષિણામૂર્તિને આ નમસ્કાર.

Verse 11#

सर्वात्मत्वमिति स्फुटीकृतमिदं यस्मादमुष्मिन् स्तवे तेनास्य श्रवणात्तदर्थमननाद्ध्यानाच्च सङ्कीर्तनात् । सर्वात्मत्वमहाविभूतिसहितं स्यादीश्वरत्वं स्वतः ततः सिद्ध्येत्तत्पुनरष्टधा परिणतं चैश्वर्यमव्याहतम् ॥ १०॥

sarvātmatvamiti sphuṭīkṛtamidaṃ yasmādamuṣmin stave tenāsya śravaṇāttadarthamananāddhyānācca saṅkīrtanāt | sarvātmatvamahāvibhūtisahitaṃ syādīśvaratvaṃ svataḥ tataḥ siddhyettatpunaraṣṭadhā pariṇataṃ caiśvaryamavyāhatam || 10||

Meaningઆ સ્તોત્રમાં 'સર્વ આત્મા જ છે' (સર્વાત્મત્વ) એ તત્ત્વ સ્પષ્ટ કરાયું છે; તેથી તેના શ્રવણ, અર્થ-મનન, ધ્યાન અને સંકીર્તનથી સર્વાત્મત્વની મહાન વિભૂતિ સહિત ઈશ્વરત્વ સ્વયં જ પ્રાપ્ત થાય છે, અને ત્યારબાદ અષ્ટધા પ્રકટ થતું અબાધિત ઐશ્વર્ય પણ સિદ્ધ થાય છે.

Verse 12#

वटविटपिसमीपे भूमिभागे निषण्णं सकलमुनिजनानां ज्ञानदातारमारात् । त्रिभुवनगुरुमीशं दक्षिणामूर्तिदेवं जननमरणदुःखच्छेददक्षं नमामि ॥

vaṭaviṭapisamīpe bhūmibhāge niṣaṇṇaṃ sakalamunijanānāṃ jñānadātāramārāt | tribhuvanagurumīśaṃ dakṣiṇāmūrtidevaṃ jananamaraṇaduḥkhacchedadakṣaṃ namāmi ||

Meaningહું તે દક્ષિણામૂર્તિ દેવને નમસ્કાર કરું છું — જે વટવૃક્ષ પાસે ભૂમિ પર બિરાજમાન છે, જે સમસ્ત એકત્ર થયેલા મુનિજનોને જ્ઞાન આપે છે, જે ત્રણે લોકના ઈશ અને ગુરુ છે, તથા જન્મ-મરણના દુઃખનું છેદન કરવામાં દક્ષ (નિપુણ) છે.

Word-by-Word Breakdown

दक्षिणामूर्ति

Dakṣiṇāmūrti

જ્ઞાનના પરમ મૌન ગુરુ, દક્ષિણાભિમુખ આચાર્ય રૂપ શિવ

मौनव्याख्या

Mauna-vyākhyā

મૌન દ્વારા (પરમ સત્યનો) ઉપદેશ/વ્યાખ્યાન

चिन्मुद्र

Chin-mudra

જ્ઞાનની મુદ્રા (અંગૂઠો અને તર્જની મેળવીને), જે તેમના હાથમાં ધારણ કરેલી છે

दर्पणदृश्यमाननगरीतुल्यं

Darpaṇa-dṛśyamāna-nagarī-tulyaṃ

દર્પણમાં દેખાતી નગરી સમાન

माया

Māyā

એક જ આત્માને અનેક રૂપે ભાસાવતી વિશ્વ-શક્તિ

अद्वयं

Advayaṃ

અદ્વય — એક, જેના સમાન બીજું નથી

तत्त्वमसि

Tattvamasi

'તત્ત્વમસિ' — 'તે તું છે', મહાન વેદ-મહાવાક્ય

प्रबोधसमये

Prabodha-samaye

જાગરણ / આત્મ-સાક્ષાત્કારની ક્ષણે

मूर्त्यष्टकम्

Mūrty-aṣṭakam

અષ્ટમૂર્તિ — પૃથ્વી, જળ, અગ્નિ, વાયુ, આકાશ, સૂર્ય, ચંદ્ર અને જીવ

सर्वात्मत्वम्

Sarvātmatvaṃ

સર્વાત્મત્વ — એક જ આત્મા સૌનો આત્મા છે એ સત્ય

स्वात्मानम्

Svātmānam

પોતાનો જ સાચો આત્મા (સ્વાત્મા)

गुरुमूर्तये

Guru-mūrtaye

જે ગુરુ રૂપે મૂર્ત છે તેમને — પ્રત્યેક શ્લોકની ધ્રુવપંક્તિ (નમસ્કાર)

Origin & History

Source: Composed by Adi Shankaracharya

Author: Adi Shankaracharya

Period: c. 8th century CE

દક્ષિણામૂર્તિ સ્તોત્રમ્ અદ્વૈત વેદાંતના મહાન આચાર્ય આદિ શંકરાચાર્યના સૌથી પ્રસિદ્ધ દાર્શનિક સ્તોત્રોમાંનું એક છે. એ ભગવાન શિવનું દક્ષિણામૂર્તિ રૂપે ચિંતન કરે છે — વટવૃક્ષ નીચે વિરાજમાન મૌન આદિગુરુ, જે કેવળ મૌન દ્વારા વૃદ્ધતમ ઋષિઓને આત્મજ્ઞાનનો ઉપદેશ આપે છે. દસ તેજોમય શ્લોકોમાં શંકર આ દર્શન પ્રગટ કરે છે કે સમસ્ત વિશ્વ પોતાની જ અદ્વય ચેતનામાંનું પ્રતિબિંબ માત્ર છે, જે માયાને કારણે સ્વપ્ન કે દર્પણની નગરી સમાન બહાર પ્રતીત થાય છે, અને આ એક આત્માનો સાક્ષાત્કાર જ મોક્ષ છે. આ સ્તોત્ર એક ધ્યાન-શ્લોક અને એક સમાપન-નમસ્કારથી આબદ્ધ છે.

Frequently Asked Questions

દક્ષિણામૂર્તિ સ્તોત્રમ્ શું છે?▼

આ આદિ શંકરાચાર્ય દ્વારા રચિત અદ્વૈત વેદાંતનું ગહન સ્તોત્ર છે, જે શિવને દક્ષિણામૂર્તિ રૂપે — મૌન દ્વારા પરમ સત્યનો ઉપદેશ આપનાર પરમ ગુરુ રૂપે — સ્તુતિ કરે છે. એના દસ શ્લોકોમાંથી પ્રત્યેક 'તસ્મૈ શ્રીગુરુમૂર્તયે નમ ઇદં શ્રીદક્ષિણામૂર્તયે' — 'ગુરુસ્વરૂપ એમને આ નમસ્કાર' — એ ધ્રુવપદથી પૂરો થાય છે.

દક્ષિણામૂર્તિ કોણ છે?▼

દક્ષિણામૂર્તિ ભગવાન શિવનું આદિગુરુ — પ્રથમ ગુરુ — રૂપ છે, જે વટવૃક્ષ નીચે વિરાજમાન નિત્ય-યુવા ઋષિ રૂપે ચિત્રિત છે, જેમની આસપાસ વૃદ્ધ શિષ્યો બેઠા છે અને જેમનો જમણો હાથ ચિન્મુદ્રા (જ્ઞાનની મુદ્રા) માં ઉઠાવેલો છે. તેઓ મૌનમાં આત્મજ્ઞાન આપે છે. આ નામનો અર્થ છે 'દક્ષિણ તરફ મુખ કરનાર'.

દક્ષિણામૂર્તિ સ્તોત્રમ્નો ઉપદેશ શું છે?▼

એનો કેન્દ્રીય ઉપદેશ એ છે કે સમસ્ત વિશ્વ પોતાના જ અદ્વય આત્મા (આત્મન્) માં એક પ્રક્ષેપણ છે, જે માયાને કારણે બહાર પ્રતીત થાય છે — જેમ દર્પણમાં દેખાતી નગરી અથવા સ્વપ્નમાં દેખાતો સંસાર. આ એક આત્માનો — 'તત્ત્વમસિ', 'તે તું જ છે' એ વેદવચનમાં વ્યક્ત — સાક્ષાત્કાર કરીને સાધક જન્મ-મરણના ચક્રથી મુક્ત થાય છે.

દક્ષિણામૂર્તિ સ્તોત્રમ્નો પાઠ ક્યારે કરવો જોઈએ?▼

જ્ઞાનના સાધકો એનો પાઠ પ્રાતઃકાલીન ધ્યાનમાં, ગુરુવારે, અને સૌથી વધુ ગુરુપૂર્ણિમા પર કરે છે, જ્યારે દક્ષિણામૂર્તિને આદિગુરુ રૂપે પૂજવામાં આવે છે. ચિંતનશીલ સ્તોત્ર હોવાથી એને પ્રત્યેક શ્લોકના અર્થ પર મનન કરતાં ધીરે-ધીરે વાંચવામાં આવે છે.

Ready to start chanting?

See Benefits & How to Chant →