દ્વા સુપર્ણા (એક જ વૃક્ષ પર બે પક્ષી) — Word-by-Word Meaning
द्वा सुपर्णा
Every Sanskrit word explained in English
Word-by-Word Breakdown
द्वा सुपर्णा
dvā suparṇā
સુંદર પાંખોવાળાં બે પક્ષી
सयुजा
sayujā
ઘનિષ્ઠ રીતે સંયુક્ત, સદા સાથે રહેનારા, અભિન્ન સાથી
सखाया
sakhāyā
મિત્રો, સખા
समानं वृक्षम्
samānaṁ vṛkṣam
એક જ વૃક્ષ (એક જ શરીર, અથવા સાંસારિક જીવનનું વૃક્ષ)
परिषस्वजाते
pariṣasvajāte
તેઓ આલિંગન કરે છે, બેસે છે, વળગી રહે છે
तयोः अन्यः
tayoḥ anyaḥ
તે બંનેમાંથી એક (જીવાત્મા)
पिप्पलम्
pippalam
મીઠું ફળ (કર્મનું ફળ, સુખ અને દુઃખ)
स्वादु अत्ति
svādu atti
સ્વાદપૂર્વક ખાય છે, મીઠા (અને કડવા) ફળનો સ્વાદ લે છે
अनश्नन्
anaśnan
ખાધા વિના, ભોગ ન કરતાં (બીજું પક્ષી ખાતું નથી)
अन्यः
anyaḥ
બીજું (પરમ આત્મા, ઈશ્વર, સાક્ષી)
अभिचाकशीति
abhicākaśīti
જોતું રહે છે, કેવળ સાક્ષી હોય છે, શાંત ભાવે દીપ્ત રહે છે
Complete Translation
સુંદર પાંખોવાળાં બે પક્ષી, સદા સાથે રહેનારા મિત્રો, એક જ વૃક્ષ પર બેઠાં છે. તેમાંથી એક તે વૃક્ષનું મીઠું ફળ સ્વાદપૂર્વક ખાય છે, અને બીજું ખાધા વિના કેવળ જોતું રહે છે. (એક પક્ષી જીવાત્મા છે જે કર્મફળોનો ભોગ કરે છે; બીજું પરમાત્મા છે જે સાક્ષીમાત્ર બનીને શાંત ભાવે જુએ છે.)
Origin & History
Source: Mundaka Upanishad, Verse 3.1.1 (also Shvetashvatara Upanishad 4.6)
Author: Traditional (Upanishadic)
Period: Vedic / Upanishadic
ત્રીજા મુંડકને આરંભ કરતાં ઋષિ એક અવિસ્મરણીય ચિત્ર આલેખે છે: સ્વર્ણિમ પાંખોવાળાં બે પક્ષી, ઘનિષ્ઠ મિત્રો, એક જ વૃક્ષ પર બેઠાં છે. એક તે વૃક્ષનાં મીઠાં-કડવાં ફળનો સ્વાદ લે છે; બીજું કંઈ ખાધા વિના શાંત વૈભવમાં જોતું રહે છે. વૃક્ષ શરીર અને અનુભવનું જગત છે; ફળ ખાનારું પક્ષી સુખ-દુઃખમાં બંધાયેલ જીવાત્મા છે, અને કેવળ જોનારું પક્ષી પરમ આત્મા છે. ઉપનિષદ આગળ કહે છે કે જ્યારે શોકગ્રસ્ત જીવ તે બીજા પક્ષી — પૂજ્ય ઈશ્વર — ને જુએ અને તેની મહાનતાને જાણી લે, ત્યારે તેનો શોક મટી જાય છે — આમ આ ચિત્ર મોક્ષનું દ્વાર બની જાય છે.
Frequently Asked Questions
દ્વા સુપર્ણાનો અર્થ શું છે?▼
દ્વા સુપર્ણાનો અર્થ છે 'બે પક્ષી'. આ શ્લોક એક જ વૃક્ષ પર બેઠેલાં બે અભિન્ન પક્ષીઓનું વર્ણન કરે છે: એક ફળ ખાય છે જ્યારે બીજું કેવળ જુએ છે. તે કર્મફળોનો ભોગ કરનાર જીવાત્મા અને શાંત વૈરાગ્યથી સાક્ષી રહેનાર પરમાત્માનું પ્રતીક છે.
દ્વા સુપર્ણા ક્યાંથી આવ્યું છે?▼
આ શ્લોક અથર્વવેદના મુંડક ઉપનિષદ (3.1.1)માં આવે છે અને શ્વેતાશ્વતર ઉપનિષદ (4.6)માં પણ જોવા મળે છે. તે સમગ્ર વેદાંતની સૌથી પ્રસિદ્ધ ઉપમાઓમાંની એક છે.
બંને પક્ષી શાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે?▼
મીઠું-કડવું ફળ ખાનારું પક્ષી જીવ છે, તે વ્યક્તિગત આત્મા જે સાંસારિક અનુભવ અને તેનાં ફળોમાં લીન છે. ખાધા વિના કેવળ જોનારું પક્ષી પરમાત્મા છે, પરમ આત્મા, અપરિવર્તનીય સાક્ષી. તેઓ એકના જ નિમ્ન અને ઉચ્ચ સ્વરૂપ રૂપે સાથે રહે છે.
આગળના શ્લોકનો ઉપદેશ શું છે?▼
મુંડક આગળ કહે છે કે જ્યાં સુધી જીવ પોતાને 'ભોક્તા' માને છે ત્યાં સુધી તે પોતાની અસહાયતા પર શોક કરે છે, પણ જ્યારે તે તે બીજા પક્ષી — પૂજ્ય ઈશ્વર અને પોતાના જ સાચા સ્વરૂપ — ને જોઈને તેની મહિમાને ઓળખી લે છે, ત્યારે તે શોકથી મુક્ત થઈ જાય છે. આમ આ શ્લોક આત્મજ્ઞાન દ્વારા મોક્ષ તરફ સંકેત કરે છે.
Ready to start chanting?
See Benefits & How to Chant →