તપઃસ્વાધ્યાયેશ્વરપ્રણિધાનાનિ ક્રિયાયોગઃ (યોગસૂત્ર 2.1) — Word-by-Word Meaning
तपःस्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि क्रियायोगः
Every Sanskrit word explained in English
Word-by-Word Breakdown
तपः
tapah
શિસ્ત, તપસ્યા — પ્રયત્ન અને આત્મ-સંયમ દ્વારા સ્વીકારેલું શુદ્ધિકરણ
स्वाध्याय
svadhyaya
સ્વાધ્યાય — શાસ્ત્રોનું અધ્યયન અને મંત્ર-જપ; આત્મ-નિરીક્ષણ
ईश्वर
ishvara
ઈશ્વર, પરમાત્મા, ભગવાન
प्रणिधानानि
pranidhanani
સમર્પણ, ભક્તિ, અર્પણ (અહીં: સર્વ કર્મો અને પોતાની જાતનું)
ईश्वरप्रणिधान
ishvara-pranidhana
ઈશ્વર પ્રત્યે સમર્પણ અને ભક્તિ; સર્વ કર્મો પ્રભુને અર્પણ કરવાં
क्रिया
kriya
કર્મ, અભ્યાસ, ક્રિયાત્મક કે વ્યાવહારિક
योगः
yogah
યોગ
क्रियायोगः
kriya-yogah
કર્મનો યોગ / વ્યાવહારિક પ્રારંભિક યોગ — આ ત્રણેય મળીને
Complete Translation
તપ, સ્વાધ્યાય અને ઈશ્વર-પ્રણિધાન — આ ત્રણેય ક્રિયાયોગ છે (કર્મ-યોગ, સાધનાનો વ્યાવહારિક માર્ગ).
Origin & History
Source: Patanjali Yoga Sutras 2.1
Author: Patanjali
Period: Classical (c. 2nd century BCE – 4th century CE)
આ મહર્ષિ પતંજલિના યોગસૂત્રોમાં સાધના પાદ — અભ્યાસના અધ્યાય —નું પહેલું સૂત્ર છે. પહેલા અધ્યાયમાં ચિત્તના સ્વરૂપ અને તેના નિરોધનું વર્ણન કર્યા પછી પતંજલિ હવે વ્યાવહારિક સાધનો તરફ વળે છે, અને ક્રિયાયોગ — કર્મના યોગ —ની વ્યાખ્યાથી આરંભ કરે છે: તપ, સ્વાધ્યાય અને ઈશ્વર પ્રત્યે સમર્પણ. આ ત્રિપુટી યોગ-સાધનાની આધારશિલા બની.
Frequently Asked Questions
યોગસૂત્ર 2.1નો અર્થ શું છે?▼
તેનો અર્થ છે 'તપ (શિસ્ત), સ્વાધ્યાય (આત્મ-અધ્યયન) અને ઈશ્વર-પ્રણિધાન (ઈશ્વર પ્રત્યે સમર્પણ) — આ ક્રિયાયોગ છે.' તે પતંજલિ યોગસૂત્રના બીજા અધ્યાયનો આરંભ કરતાં કર્મના યોગ — સાધકને શુદ્ધ કરનારાં વ્યાવહારિક સાધનો —ની વ્યાખ્યા આપે છે.
યોગસૂત્રોમાં ક્રિયાયોગ શું છે?▼
ક્રિયાયોગ 'કર્મનો યોગ' છે — તપ, સ્વાધ્યાય અને ઈશ્વર-પ્રણિધાન એ ત્રણ પ્રારંભિક સાધનો. આગળનું સૂત્ર (2.2) તેનું પ્રયોજન સમજાવે છે: સમાધિની ભાવના કેળવવી અને મનના ક્લેશોને ક્ષીણ કરવા.
તપ, સ્વાધ્યાય અને ઈશ્વર-પ્રણિધાનનો અર્થ શું છે?▼
તપ એટલે શિસ્તબદ્ધ, શુદ્ધિકારક પ્રયત્ન અને આત્મ-સંયમ; સ્વાધ્યાય એટલે આત્મ-અધ્યયન તથા શાસ્ત્રોનું અધ્યયન કે પાઠ; ઈશ્વર-પ્રણિધાન એટલે પોતાની જાત અને પોતાનાં કર્મો ઈશ્વરને સમર્પિત કરવાં. આ જ ત્રણેય અષ્ટાંગ યોગના નિયમોમાં પણ ફરી આવે છે.
ક્રિયાયોગનો અષ્ટાંગ યોગ સાથે શું સંબંધ છે?▼
ક્રિયાયોગનાં ત્રણેય અંગો અષ્ટાંગ માર્ગના છેલ્લા ત્રણ નિયમો પણ છે. પતંજલિ ક્રિયાયોગને વ્યાવહારિક પ્રારંભ-બિંદુ તરીકે રજૂ કરે છે, જે ચિત્તને શુદ્ધ કરીને ધ્યાન અને સમાધિનાં ઊંડાં અંગો માટે તૈયાર કરે છે.
Ready to start chanting?
See Benefits & How to Chant →