સંતોષી માતા વ્રત કથા
શુક્રવાર વ્રતની કથા — સંતોષની દેવી મા સંતોષી
સંતોષની દેવી મા સંતોષી માતાની પૂજા મનોકામના પૂર્તિ, ગૃહ-શાંતિ અને અભાવમાંથી મુક્તિ માટે સોળ સતત શુક્રવાર સુધી કરવામાં આવે છે. આ વ્રત તેની સરળતા માટે પ્રખ્યાત છે: વ્રતી એક જ વખત ભોજન કરે છે, ગોળ અને શેકેલા ચણા અર્પણ કરે છે, અને સૌથી મહત્ત્વનું — તે દિવસે પોતે ખાટું ખાતો નથી અને કોઈને ખાટું આપતો નથી. આ કથા પૂજા તથા ઉદ્યાપન (સમાપન વિધિ) સમયે સંભળાવવામાં આવે છે.
ઉપેક્ષિત વહુ
કોઈ નગરમાં એક ડોશી પોતાના સાત પુત્રો સાથે રહેતી હતી — જેમાંથી છ સારું કમાતા હતા, જ્યારે સાતમો ભોળો અને બેરોજગાર હતો. ડોશી મા પોતાના છ મોટા દીકરાઓને તાજું ભોજન પીરસતી અને નાનાને ચૂપચાપ માત્ર વધેલું એંઠું ભેળવીને આપતી. પોતાના ભોળપણમાં તેણે ક્યારેય ધ્યાન ન આપ્યું, પણ તેની પત્નીએ જોયું કે બંને સાથે કેટલો નિર્દય વ્યવહાર થાય છે અને તે મૌન રહીને દુઃખી થતી રહી.
એક દિવસ પત્નીએ પોતાના પતિને આ અન્યાયની વાત કરી. દુઃખી થઈને તેણે ધન કમાવા અને પોતાને સાબિત કરવા પરદેશ જવાનો નિર્ણય કર્યો. જતા પહેલા તેણે પત્ની પાસેથી કોઈ નિશાની માગી; તેણે છાણ લગાવેલા પોતાના હાથની છાપ આપીને તેને આશીર્વાદ આપ્યા. તે દૂર દેશ ગયો, એક શેઠને ત્યાં કામ મેળવ્યું, અને પ્રામાણિક પરિશ્રમથી ધીમે ધીમે ઉન્નતિ કરવા લાગ્યો — જ્યારે ઘરમાં તેની પત્નીને લાકડાં લાવવા અને અનાજ દળવા જેવા આકરા કામોમાં ધકેલી દેવાઈ.
સંતોષી માતાનું વ્રત
દુઃખોથી થાકીને એક શુક્રવારે તે યુવતી એક મંદિરમાં ગઈ, જ્યાં સ્ત્રીઓ સંતોષી માતાનું વ્રત કરી રહી હતી. તેણે તેમને વ્રતની વિધિ પૂછી, અને તેઓએ કહ્યું: 'દર શુક્રવારે શુદ્ધ મનથી વ્રત કરો; સવા પાશેર ગોળ અને ચણા અર્પણ કરો; એક જ વખત ભોજન કરો; અને કોઈ પણ સંજોગોમાં તે દિવસે ખાટું ન ખાઓ અને કોઈને ખાટું ન આપો. સંતોષની દેવી અવશ્ય તમારી મનોકામના પૂર્ણ કરશે.'
ઊંડી શ્રદ્ધાથી પત્નીએ વ્રત શરૂ કર્યું, માત્ર એ જ પ્રાર્થના કરતી કે તેનો પતિ સકુશળ અને સમૃદ્ધ થઈને પાછો ફરે. તેની ભક્તિ અને સંતોષથી પ્રસન્ન થઈને સંતોષી માતા કાર્યમાં લાગી ગયાં. સ્વપ્નમાં તેમણે પતિને તેનું ઘર અને તેની પતિવ્રતા પત્ની યાદ કરાવી. તેનો વેપાર અપાર વધ્યો, અને અંતે તેણે પાછા ફરવાનો નિર્ણય કર્યો.
પરીક્ષા અને ઉદ્યાપન
પતિ ધનવાન થઈને ઘરે પાછો ફર્યો, અને માતાની કૃપાથી દંપતીના દુઃખના દિવસો સમાપ્ત થયા. કૃતજ્ઞતાથી પત્નીએ પોતાના સોળ શુક્રવારના વ્રતનું ઉદ્યાપન કરવાનો સંકલ્પ કર્યો, બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવતી અને ખીર-પૂરી અર્પણ કરતી — પણ કોઈ ખાટી વસ્તુ નહીં. પણ તેની ઈર્ષાળુ જેઠાણીઓ-દેરાણીઓએ છૂપી રીતે બાળકોને પૈસા આપી દીધા કે તેઓ કંઈક ખાટું માગે, જેથી બાળકો આમલી માટે રડવા લાગ્યાં અને વ્રત ભંગ થતું જણાયું.
પોતાના નિયમના આ ભંગથી અપ્રસન્ન સંતોષી માતાએ વિપત્તિ મોકલી — રાજાના સિપાહીઓ પતિને પકડી ગયા. ભયભીત પત્નીએ પ્રાર્થના કરી અને ક્ષમા માગતી સંકલ્પ કર્યો કે તે ઉદ્યાપન બરાબર પૂર્ણ કરશે. માતા પ્રસન્ન થઈ; તેણે ફરી પૂરી શ્રદ્ધાથી અને ખાટાનો લેશમાત્ર વગર પૂજા કરી, માત્ર ખીર-પૂરી વહેંચી. સંતોષી માતા પ્રસન્ન થઈ; સંકટ ટળ્યું, અને યથાસમય દંપતીને એક સુંદર પુત્રનો આશીર્વાદ મળ્યો. આમ જે પણ સંતોષી માતાનું વ્રત શ્રદ્ધા અને સંતોષથી કરે છે અને બધી ખાટી વસ્તુઓનો ત્યાગ કરે છે, તેની દરેક મનોકામના પૂર્ણ થાય છે. 'જય સંતોષી મા.'
The Fruit of the Vrat
સોળ શુક્રવારનું સંતોષી માતા વ્રત સંતુષ્ટ મનથી કરવાથી દરિદ્રતા અને પારિવારિક ક્લેશ દૂર થાય છે, પતિ-પત્ની વચ્ચે પ્રેમ વધે છે, સંતાન પ્રાપ્ત થાય છે અને સાચી મનોકામનાઓ પૂર્ણ થાય છે એમ કહેવાય છે. વ્રતનો સાર છે 'સંતોષ' — અને વ્રતના દિવસે ખાટી વસ્તુનો સંપૂર્ણ ત્યાગ.
Mantras & Aarti for this Puja
Frequently Asked Questions
Why is sour (khatta) food forbidden during the Santoshi Mata vrat?
On the Friday of the vrat the devotee must not eat, touch for cooking, or give anyone anything sour — tamarind, lemon, curd or pickle. In the katha, the breaking of this rule brings the Mother's displeasure, so it is observed strictly as the heart of the vrat.
How many Fridays is the Santoshi Mata vrat kept?
It is usually kept for sixteen consecutive Fridays (or until the wish is fulfilled), concluded with an udyapan in which Brahmins or young boys are fed kheer and puri — again, with nothing sour.
What is offered to Santoshi Mata?
A simple offering of gur (jaggery) and roasted chana (gram), worth a quarter measure, is offered and later shared. The simplicity reflects the Goddess's nature as the Mother of Contentment.