તુલસી વિવાહ કથા
તુલસીનું ભગવાન વિષ્ણુ (શાલિગ્રામ) સાથેનું પવિત્ર લગ્ન
તુલસી વિવાહ એ પવિત્ર તુલસીના છોડનું શાલિગ્રામ શિલા સ્વરૂપે ભગવાન વિષ્ણુ સાથે વિધિપૂર્વક કરવામાં આવતું લગ્ન છે. તે કારતક માસના શુક્લ પક્ષની દ્વાદશીના દિવસે, પ્રબોધિની (દેવઊઠી) એકાદશીના બીજા દિવસે કરવામાં આવે છે, અને તે ભગવાન વિષ્ણુના ચાર મહિનાની યોગનિદ્રામાંથી જાગવાનું તથા હિન્દુ લગ્નઋતુના આરંભનું પ્રતીક છે. તુલસી વિવાહ કરવાથી કન્યાદાન (દીકરીને લગ્નમાં આપવાનું) સમાન પુણ્ય મળે છે એમ માનવામાં આવે છે. આ તુલસીની કથા છે.
વૃંદા, પતિવ્રતા
પ્રાચીન કાળમાં વૃંદા નામની એક સ્ત્રી હતી, જે ભગવાન વિષ્ણુની પરમ ભક્ત અને પરાક્રમી અસુર જાલંધરની પત્ની હતી. વૃંદાનું પતિવ્રત ધર્મ અને પોતાના પતિ પ્રત્યેની ભક્તિ એટલી અખંડ હતી કે તેના આધ્યાત્મિક તેજથી જાલંધર અજેય બની ગયો હતો — જ્યાં સુધી તેનું સતીત્વ અખંડ રહેતું, ત્યાં સુધી કોઈ પણ દેવ યુદ્ધમાં તેને હરાવી શકતો નહોતો.
આથી હિંમતમાં આવીને જાલંધર અત્યાચારી બની ગયો અને દેવો પર યુદ્ધ છેડ્યું, જેને તેઓ જીતી શક્યા નહીં. પોતાની વિપત્તિમાં દેવો સહાય માટે ભગવાન વિષ્ણુના શરણે ગયા, કારણ કે કેવળ વૃંદાના સતીત્વની રક્ષાનો અંત કરીને જ જાલંધરને હરાવી શકાય તેમ હતો.
શ્રાપ અને તુલસીનું પ્રાગટ્ય
દેવોની રક્ષા માટે ભગવાન વિષ્ણુએ જાલંધરનું રૂપ ધારણ કર્યું અને આ રીતે વૃંદાની ભક્તિનું આધ્યાત્મિક કવચ ભંગ થઈ ગયું; તે ક્ષણે શિવ યુદ્ધમાં અસુર જાલંધરનો વધ કરી શક્યા. જ્યારે વૃંદાને સત્યની જાણ થઈ, ત્યારે શોકમાં તેણે ભગવાન વિષ્ણુને પથ્થર બની જવાનો શ્રાપ આપ્યો. તેની ભક્તિનું સન્માન કરતાં ભગવાને શ્રાપ સ્વીકાર્યો અને શાલિગ્રામ શિલાનું રૂપ ધારણ કર્યું. વૃંદાએ પોતાના પ્રાણ ત્યાગ્યા, અને તેની રાખના સ્થાનેથી એક પવિત્ર છોડ ઊગ્યો.
ભગવાન વિષ્ણુએ તેને આશીર્વાદ આપતાં ઘોષણા કરી: 'આ છોડ તુલસી હશે, મને સૌથી પ્રિય; તુલસીના પાન વિના હું કોઈ પણ ભોગ સ્વીકારીશ નહીં, અને હું સદા શાલિગ્રામ રૂપે તેની સાથે વાસ કરીશ.' આ રીતે દર વર્ષે તુલસી અને શાલિગ્રામ (વિષ્ણુ)નું લગ્ન તુલસી વિવાહ રૂપે પ્રેમપૂર્વક ઊજવાય છે, જે વૃંદાની પવિત્રતા અને ભક્તિનું સન્માન કરે છે. આજે પણ તુલસી દરેક હિન્દુ ઘરમાં પૂજનીય છે, અને દરેક પૂજામાં તેનું પાન ભગવાનને અર્પણ કરવામાં આવે છે.
The Fruit of the Vrat
તુલસી વિવાહ કરવાથી કન્યાદાનનું મહાન પુણ્ય, દાંપત્ય સુખ અને પારિવારિક કલ્યાણ તથા ભગવાન વિષ્ણુની વિશેષ કૃપા પ્રાપ્ત થાય છે એમ માનવામાં આવે છે. તુલસીના છોડની નિત્ય પૂજા અને સિંચન ઘરમાં આરોગ્ય, શાંતિ અને સમૃદ્ધિ લાવનાર માનવામાં આવે છે.
Mantras & Aarti for this Puja
Frequently Asked Questions
When is Tulsi Vivah performed?
On the Dwadashi of the bright fortnight of Kartik — the day after Prabodhini (Devutthana) Ekadashi, usually in November. It marks Lord Vishnu's awakening from Chaturmas and the start of the auspicious wedding season.
What is the merit of performing Tulsi Vivah?
It is said to grant the same punya as the kanyadaan (giving away of a daughter in marriage); couples without a daughter especially perform it. It also brings marital harmony and the grace of Lord Vishnu.
Why is Tulsi so sacred to Lord Vishnu?
By the Lord's own blessing, Tulsi — who was Vrinda, the supremely devoted wife — became dearest to Him; no offering to Vishnu is considered complete without a Tulsi leaf, and He dwells eternally as the Shaligram beside her.