વટ સાવિત્રી વ્રત કથા
વટવૃક્ષ પાસે સાવિત્રીએ યમરાજ પાસેથી પોતાના પતિ સત્યવાનના પ્રાણ કેવી રીતે પાછા મેળવ્યા
વટ સાવિત્રી અમાવસ્યા (અને કેટલાક પ્રદેશોમાં વટ પૂર્ણિમા) ના દિવસે સૌભાગ્યવતી સ્ત્રીઓ વ્રત રાખીને વટ (વડ) વૃક્ષની પૂજા કરે છે, તેની આસપાસ પવિત્ર સૂતર વીંટાળીને પોતાના પતિના દીર્ઘાયુ અને કલ્યાણ માટે પ્રાર્થના કરે છે. આ વ્રત સાવિત્રીની સ્મૃતિમાં છે — આદર્શ પતિવ્રતા, જેણે પોતાના જ્ઞાન અને અટલ પ્રેમથી મૃત્યુના દેવ યમરાજ પાસેથી પોતાના પતિના પ્રાણ પાછા મેળવ્યા. આ તેમની કથા છે, મહાભારતમાંથી.
સાવિત્રીનું વરણ
સાવિત્રી રાજા અશ્વપતિની સુશીલ અને સુંદર પુત્રી હતી. જ્યારે તેના વિવાહનો સમય આવ્યો, ત્યારે તેણે પોતે જઈને સત્યવાનને પસંદ કર્યો — એક અંધ રાજાનો પુત્ર, જેણે પોતાનું રાજ્ય ગુમાવ્યું હતું અને વનમાં તપસ્વીની જેમ રહેતો હતો. નારદ મુનિએ તેના પિતાને ચેતવ્યા કે ભલે સત્યવાન દરેક રીતે ગુણવાન છે, છતાં તે દિવસથી બરાબર એક વર્ષ પછી તેનું મૃત્યુ નિશ્ચિત છે. પણ સાવિત્રીએ દૃઢતાથી કહ્યું, 'કુલીન હૃદયવાળી સ્ત્રી પોતાના પતિને એક જ વાર પસંદ કરે છે.' તેણે પોતાનો નિર્ણય ન બદલ્યો, અને વિવાહ સંપન્ન થયો.
સાવિત્રીએ પોતાનાં રાજવી વસ્ત્રો ત્યજીને વલ્કલ ધારણ કર્યાં અને વનમાં રહેવા ગઈ, પોતાના પતિ તથા તેના વૃદ્ધ માતા-પિતાની પૂર્ણ ભક્તિથી સેવા કરતી રહી. તેમ છતાં તે નારદની ભવિષ્યવાણી ક્યારેય ભૂલી નહીં. જેમ જેમ વર્ષ પૂરું થવા આવ્યું, તેમ આવનારા સંકટ માટે પોતાને સબળ બનાવવા તેણે કઠોર ત્રણ દિવસનું વ્રત અને જાગરણ કર્યું.
સાવિત્રી અને યમરાજ
નિયત દિવસે સત્યવાન લાકડાં કાપવા વનમાં ગયો, અને સાવિત્રી સંકટનો અણસાર પામીને તેની સાથે ગઈ. જેવી તેણે કુહાડી ચલાવી, તે મૂર્છિત થવા લાગ્યો અને પોતાનું માથું સાવિત્રીના ખોળામાં મૂકીને સૂઈ ગયો. ત્યારે સાવિત્રીએ સ્વયં યમરાજને જોયા — શ્યામ અને મહિમાવાન — જે સત્યવાનના પ્રાણ લઈને દક્ષિણ દિશા તરફ પ્રસ્થાન કરવા આવ્યા હતા.
નિર્ભય થઈને સાવિત્રી પાછળ ચાલી. યમરાજે તેને પાછા વળવા કહ્યું, કેમ કે જીવિત મૃતકની પાછળ ન જઈ શકે — પણ તેના જ્ઞાન અને ભક્તિથી પ્રસન્ન થઈને તેમણે પતિના પ્રાણ સિવાય કોઈ પણ વરદાન આપવા ઇચ્છ્યું. તેણે પહેલાં માગ્યું કે તેના અંધ સસરાને દૃષ્ટિ અને રાજ્ય ફરી પ્રાપ્ત થાય; યમરાજે તે આપ્યું. તે હજુ પાછળ ચાલતી રહી, તો તેમણે તેના પિતાને સો પુત્ર થવાનું વરદાન આપ્યું. છતાં તે ચાલતી રહી, અને ધર્મ તથા સત્યના એવા વચન કહેતી ગઈ કે યમરાજ પ્રસન્ન થઈને બીજું એક વરદાન આપવા લાગ્યા — 'સત્યવાનના પ્રાણ સિવાય કંઈ પણ.' સાવિત્રીએ માગ્યું, 'મને સો પુત્રોની માતા થવાનું વરદાન આપો.' 'એમ જ થાઓ,' યમરાજે કહ્યું — અને ત્યારે જ સમજ્યા કે પતિવ્રતા સાથે બંધાયેલું આ વરદાન તેના પતિને પાછા આપ્યા વિના પૂર્ણ થઈ શકે નહીં. તેની ચતુરાઈમાં બંધાઈને અને તેના સત્ત્વથી જિતાઈને, યમરાજે સત્યવાનના પ્રાણ મુક્ત કર્યા. સાવિત્રી વટવૃક્ષ પાસે પાછી આવી; સત્યવાન જાણે ઊંઘમાંથી જાગ્યો, અને તેઓ દીર્ઘ કાળ સુધી સુખપૂર્વક રહ્યાં. ત્યારથી સૌભાગ્યવતી સ્ત્રીઓ વટવૃક્ષની પૂજા કરે છે, અખંડ દાંપત્યના એ જ વરદાનની કામનાથી.
The Fruit of the Vrat
વટ સાવિત્રી વ્રત સૌભાગ્યવતી સ્ત્રીઓ પતિના દીર્ઘાયુ, આરોગ્ય અને સમૃદ્ધિ તથા સુખી, ચિરસ્થાયી દાંપત્ય (અખંડ સૌભાગ્ય) માટે રાખે છે. સદીઓ સુધી જીવિત રહેતા વટવૃક્ષની પૂજા અતૂટ દાંપત્ય-બંધનની કામનાનું પ્રતીક છે, જે સાવિત્રીના ભક્તિ અને સાહસના આદર્શથી અનુગૃહીત છે.
Mantras & Aarti for this Puja
Frequently Asked Questions
When is the Vat Savitri vrat observed?
It is observed on the Amavasya (new moon) of the month of Jyeshtha in North India (Vat Savitri Amavasya), and on Jyeshtha Purnima (Vat Purnima) in Maharashtra, Gujarat and the south — about a fortnight apart, both celebrating the same Savitri-Satyavan story.
Why is the banyan (vat) tree worshipped?
The banyan lives for hundreds of years and is regarded as imperishable, sheltering the Trimurti. Married women circle it with a sacred thread while praying for the long life of their husbands, just as Savitri won Satyavan's life back beneath it.
Who can keep the Vat Savitri vrat?
It is traditionally kept by married women (suhagins) for the welfare and longevity of their husbands; in many families newly married women begin it and continue every year.