महिषासुरवध
Mahiṣāsura Vadha
The Slaying of Mahishasura · 41 verses
▶ Listen to recitation🌐 Read in your language
Chapter Summary
मध्यम चरिताच्या परमोच्च क्षणी देवी स्वतः महिषासुराचा वध करते. चिक्षुर, चामर, उदग्र, कराळ, उद्धत, बाष्कल, ताम्र, अंधक इत्यादी त्याच्या सेनापतींना कापून टाकल्यानंतर, आपल्या रेड्याच्या रूपात तिच्या सैन्यांना भयभीत करणाऱ्या महिषासुराला ती सामोरी जाते. तो रेड्यापासून सिंह, मनुष्य, हत्ती रूप बदलून पुन्हा रेडा होतो; देवी दिव्य मधुचे प्राशन करून, लाल झालेल्या डोळ्यांनी हसत त्याची अशी थट्टा करते — 'अरे मूर्खा, मी हे मधु पिईपर्यंत मनसोक्त गर्जना कर; मी तुला येथे वधीन तेव्हा देवच लवकर गर्जना करतील.' त्याच्यावर झेप घेऊन, आपल्या पायाने त्याची मान दाबून, आपल्या त्रिशूळाने त्याला भोसकून, आपल्या महान खड्गाने त्याचे मस्तक छेदते. दानव सैन्ये नष्ट होतात, देव आनंदित होतात, ऋषी, गंधर्व आणि अप्सरा स्तुती गाऊन नृत्य करतात.
✦ Dhyāna — Opening Meditation
ॐ उद्यद्भानुसहस्रकान्तिमरुणक्षौमां शिरोमालिकां रक्तालिप्तपयोधरां जपवटीं विद्यामभीतिं वरम् । हस्ताब्जैर्दधतीं त्रिनेत्रविलसद्वक्त्रारविन्दश्रियं देवीं बद्धहिमांशुरत्नमुकुटां वन्देऽरविन्दस्थिताम् ॥
oṃ udyadbhānusahasrakāntimaruṇakṣaumāṃ śiromālikāṃ raktāliptapayodharāṃ japavaṭīṃ vidyāmabhītiṃ varam hastābjairdadhatīṃ trinetravilasadvaktrāravindaśriyaṃ devīṃ baddhahimāṃśuratnamukuṭāṃ vande'ravindasthitām
I bow to the Goddess seated on a lotus, radiant as a thousand rising suns, clad in red silk, wearing a garland of heads and with her breast anointed red, holding in her lotus-hands a rosary, the book of knowledge, and the gestures of fearlessness and of boon-giving; whose three-eyed lotus-face shines with beauty and who wears a jewelled crown set with the crescent moon.
🔊 Tap any word to hear it — or ▶ to recite a shloka
ॐ ऋषिरुवाच निहन्यमानं तत्सैन्यमवलोक्य महासुरः । सेनानीश्चिक्षुरः कोपाद्ययौ योद्धुमथाम्बिकाम् ॥
oṃ ṛṣiruvāca nihanyamānaṃ tatsainyamavalokya mahāsuraḥ senānīścikṣuraḥ kopādyayau yoddhumathāmbikām
Meaning(ॐ. ऋषी म्हणाले:) ती सेना संहार होताना पाहून, महा असुर चिक्षुर नावाचा सेनापती अंबिकेशी युद्ध करण्यासाठी क्रोधाने पुढे सरसावला.
स देवीं शरवर्षेण ववर्ष समरेऽसुरः । यथा मेरुगिरेः शृङ्गं तोयवर्षेण तोयदः ॥
sa devīṃ śaravarṣeṇa vavarṣa samare'suraḥ yathā merugireḥ śaṛṅgaṃ toyavarṣeṇa toyadaḥ
Meaningत्या असुराने युद्धात देवीवर बाणांचा वर्षाव केला, जसा मेघ मेरू पर्वताच्या शिखरावर जलधारा वर्षवतो.
तस्य छित्वा ततो देवी लीलयैव शरोत्करान् । जघान तुरगान्बाणैर्यन्तारं चैव वाजिनाम् ॥
tasya chitvā tato devī līlayaiva śarotkarān jaghāna turagānbāṇairyantāraṃ caiva vājinām
Meaningतेव्हा देवीने, त्याच्या बाणसमूहांना केवळ खेळाप्रमाणे छेदून, आपल्या बाणांनी त्याचे घोडे आणि त्यांचा सारथीही संहारला.
चिच्छेद च धनुः सद्यो ध्वजं चातिसमुच्छृतम् । विव्याध चैव गात्रेषु छिन्नधन्वानमाशुगैः ॥
ciccheda ca dhanuḥ sadyo dhvajaṃ cātisamucchṛtam vivyādha caiva gātreṣu chinnadhanvānamāśugaiḥ
Meaningतिने तत्काळ त्याचे धनुष्य आणि त्याचा उंच ध्वज तोडला, आणि धनुष्य छेदले गेलेल्या त्याला आपल्या वेगवान बाणांनी अवयवांत भोसकले.
सच्छिन्नधन्वा विरथो हताश्वो हतसारथिः । अभ्यधावत तां देवीं खड्गचर्मधरोऽसुरः ॥
sacchinnadhanvā viratho hatāśvo hatasārathiḥ abhyadhāvata tāṃ devīṃ khaḍgacarmadharo'suraḥ
Meaningधनुष्य चूर्ण होऊन, रथ गेला, घोडे संहारले गेले आणि सारथी मारला गेल्यावर, तो असुर खड्ग आणि ढाल धारण करून देवीवर धावला.
सिंहमाहत्य खड्गेन तीक्ष्णधारेण मूर्धनि । आजघान भुजे सव्ये देवीमप्यतिवेगवान् ॥
siṃhamāhatya khaḍgena tīkṣṇadhāreṇa mūrdhani ājaghāna bhuje savye devīmapyativegavān
Meaningआपल्या तीक्ष्ण धारेच्या खड्गाने सिंहाला मस्तकावर प्रहार करून, त्या वेगवानाने देवीलाही तिच्या डाव्या हातावर प्रहार केला.
तस्याः खड्गो भुजं प्राप्य पफाल नृपनन्दन । ततो जग्राह शूलं स कोपादरुणलोचनः ॥
tasyāḥ khaḍgo bhujaṃ prāpya paphāla nṛpanandana tato jagrāha śūlaṃ sa kopādaruṇalocanaḥ
Meaningहे राजानंदा, त्याची तलवार तिच्या हाताला स्पर्श होताच तुकडे तुकडे झाली. तेव्हा, क्रोधाने लाल झालेल्या डोळ्यांनी, त्याने आपले शूळ धरले.
चिक्षेप च ततस्तत्तु भद्रकाल्यां महासुरः । जाज्वल्यमानं तेजोभी रविबिम्बमिवाम्बरात् ॥
cikṣepa ca tatastattu bhadrakālyāṃ mahāsuraḥ jājvalyamānaṃ tejobhī ravibimbamivāmbarāt
Meaningतेव्हा त्या महा असुराने ते भद्रकाळीवर फेकले — ते शूळ आकाशातून पडणाऱ्या सूर्यबिंबासारखे तेजाने प्रज्वलित होते.
दृष्ट्वा तदापतच्छूलं देवी शूलममुञ्चत । तेन तच्छतधा नीतं शूलं स च महासुरः ॥
dṛṣṭvā tadāpatacchūlaṃ devī śūlamamuñcata tena tacchatadhā nītaṃ śūlaṃ sa ca mahāsuraḥ
Meaningते शूळ पडताना पाहून, देवीने आपले शूळ फेकले; त्याने ते शूळ शंभर तुकड्यांत छेदले गेले, आणि तो महा असुरही.
हते तस्मिन्महावीर्ये महिषस्य चमूपतौ । आजगाम गजारूढश्चामरस्त्रिदशार्दनः ॥
hate tasminmahāvīrye mahiṣasya camūpatau ājagāma gajārūḍhaścāmarastridaśārdanaḥ
Meaningमहिषाचा अत्यंत पराक्रमी सेनापती संहारला गेल्यावर, देवांना पीडा देणारा चामर हत्तीवर स्वार होऊन आला.
सोऽपि शक्तिं मुमोचाथ देव्यास्तामम्बिका द्रुतम् । हुङ्काराभिहतां भूमौ पातयामास निष्प्रभाम् ॥
so'pi śaktiṃ mumocātha devyāstāmambikā drutam huṅkārābhihatāṃ bhūmau pātayāmāsa niṣprabhām
Meaningत्यानेही आपली शक्ती (शस्त्र) देवीवर फेकली; पण अंबिकेने त्वरित केवळ एका 'हुं' (हुंकार) ने ती तेजोहीन करून जमिनीवर पाडली.
भग्नां शक्तिं निपतितां दृष्ट्वा क्रोधसमन्वितः । चिक्षेप चामरः शूलं बाणैस्तदपि साच्छिनत् ॥
bhagnāṃ śaktiṃ nipatitāṃ dṛṣṭvā krodhasamanvitaḥ cikṣepa cāmaraḥ śūlaṃ bāṇaistadapi sācchinat
Meaningआपली शक्ती तुटून पडलेली पाहून, चामर क्रोधाने भरून शूळ फेकले; पण तिने तेही आपल्या बाणांनी छेदले.
ततः सिंहः समुत्पत्य गजकुम्भान्तरे स्थितः । बाहुयुद्धेन युयुधे तेनोच्चैस्त्रिदशारिणा ॥
tataḥ siṃhaḥ samutpatya gajakumbhāntare sthitaḥ bāhuyuddhena yuyudhe tenoccaistridaśāriṇā
Meaningतेव्हा सिंह वर झेप घेऊन, हत्तीच्या गंडस्थळांच्या खळग्यात स्थिरावून, त्या देवशत्रूशी उंचावर हातघाईने लढला.
युध्यमानौ ततस्तौ तु तस्मान्नागान्महीं गतौ । युयुधातेऽतिसंरब्धौ प्रहारैरतिदारुणैः ॥
yudhyamānau tatastau tu tasmānnāgānmahīṃ gatau yuyudhāte'tisaṃrabdhau prahārairatidāruṇaiḥ
Meaningलढता लढता, ते दोघे तेव्हा हत्तीवरून भूमीवर उतरले, आणि अत्यंत क्रोधित होऊन अति भयंकर प्रहारांनी युद्ध केले.
ततो वेगात् खमुत्पत्य निपत्य च मृगारिणा । करप्रहारेण शिरश्चामरस्य पृथक् कृतम् ॥
tato vegāt khamutpatya nipatya ca mṛgāriṇā karaprahāreṇa śiraścāmarasya pṛthak kṛtam
Meaningतेव्हा, आकाशात त्वरित झेप घेऊन पुन्हा खाली उतरून, सिंहाने (पशुशत्रूने) आपल्या पंजाच्या प्रहाराने चामराचे मस्तक छेदले.
उदग्रश्च रणे देव्या शिलावृक्षादिभिर्हतः । दन्तमुष्टितलैश्चैव करालश्च निपातितः ॥
udagraśca raṇe devyā śilāvṛkṣādibhirhataḥ dantamuṣṭitalaiścaiva karālaśca nipātitaḥ
Meaningआणि उदग्र युद्धात देवीकडून दगड, वृक्ष इत्यादींनी संहारला गेला; आणि कराळही तिच्या दातांनी, मुठींनी आणि तळहातांनी पाडला गेला.
देवी क्रुद्धा गदापातैश्चूर्णयामास चोद्धतम् । बाष्कलं भिन्दिपालेन बाणैस्ताम्रं तथान्धकम् ॥
devī kruddhā gadāpātaiścūrṇayāmāsa coddhatam bāṣkalaṃ bhindipālena bāṇaistāmraṃ tathāndhakam
Meaningदेवीने क्रोधित होऊन, उद्धत नामक राक्षसाला आपल्या गदाप्रहारांनी चूर्ण केले, बाष्कलाला भिंदिपालाने (भाल्याने), आणि ताम्र व अंधक यांना बाणांनी संहारले.
उग्रास्यमुग्रवीर्यं च तथैव च महाहनुम् । त्रिनेत्रा च त्रिशूलेन जघान परमेश्वरी ॥
ugrāsyamugravīryaṃ ca tathaiva ca mahāhanum trinetrā ca triśūlena jaghāna parameśvarī
Meaningत्रिनेत्रधारी परमेश्वरीने आपल्या त्रिशूळाने उग्रास्य, उग्रवीर्य आणि महाहनु यांनाही संहारले.
बिडालस्यासिना कायात् पातयामास वै शिरः । दुर्धरं दुर्मुखं चोभौ शरैर्निन्ये यमक्षयम् ॥
biḍālasyāsinā kāyāt pātayāmāsa vai śiraḥ durdharaṃ durmukhaṃ cobhau śarairninye yamakṣayam
Meaningआपल्या तलवारीने तिने बिडालाचे मस्तक त्याच्या शरीरापासून तोडले; आणि दुर्धर व दुर्मुख या दोघांना आपल्या बाणांनी यम (मृत्यू) लोकात पाठवले.
एवं सङ्क्षीयमाणे तु स्वसैन्ये महिषासुरः । माहिषेण स्वरूपेण त्रासयामास तान् गणान् ॥
evaṃ saṅkṣīyamāṇe tu svasainye mahiṣāsuraḥ māhiṣeṇa svarūpeṇa trāsayāmāsa tān gaṇān
Meaningअशा प्रकारे त्याची सेना नष्ट होत असताना, महिषासुराने आपल्या रेड्याच्या रूपाने तिच्या गणांना भयभीत केले,
कांश्चित्तुण्डप्रहारेण खुरक्षेपैस्तथापरान् । लाङ्गूलताडितांश्चान्यान् शृङ्गाभ्यां च विदारितान् ॥
kāṃścittuṇḍaprahāreṇa khurakṣepaistathāparān lāṅgūlatāḍitāṃścānyān śaṛṅgābhyāṃ ca vidāritān
Meaningकाहींना आपल्या तोंडाच्या प्रहाराने, काहींना आपल्या खुरांच्या फेकीने, काहींना आपल्या शेपटीने मारून, काहींना आपल्या दोन शिंगांनी भोसकून;
वेगेन कांश्चिदपरान्नादेन भ्रमणेन च । निःश्वासपवनेनान्यान्पातयामास भूतले ॥
vegena kāṃścidaparānnādena bhramaṇena ca niḥśvāsapavanenānyānpātayāmāsa bhūtale
Meaningकाहींना आपल्या वेगाने, आपल्या गर्जनेने आणि आपल्या घिरट्या घालण्याने, काहींना आपल्या श्वासाच्या झोताने, जमिनीवर पाडले.
निपात्य प्रमथानीकमभ्यधावत सोऽसुरः । सिंहं हन्तुं महादेव्याः कोपं चक्रे ततोऽम्बिका ॥
nipātya pramathānīkamabhyadhāvata so'suraḥ siṃhaṃ hantuṃ mahādevyāḥ kopaṃ cakre tato'mbikā
Meaningप्रमथ गणांना (देवीच्या अनुचरांना) पाडून, तो असुर महादेवीच्या सिंहाला संहारण्यासाठी धावला; यामुळे अंबिका क्रोधित झाली.
सोऽपि कोपान्महावीर्यः खुरक्षुण्णमहीतलः । शृङ्गाभ्यां पर्वतानुच्चांश्चिक्षेप च ननाद च ॥
so'pi kopānmahāvīryaḥ khurakṣuṇṇamahītalaḥ śaṛṅgābhyāṃ parvatānuccāṃścikṣepa ca nanāda ca
Meaningतोही, महाबलवान होऊन, आपल्या क्रोधात, आपल्या खुरांनी भूमीचा पृष्ठभाग खोदत, आपल्या शिंगांनी उंच पर्वत उडवले, आणि गर्जना केली.
वेगभ्रमणविक्षुण्णा मही तस्य व्यशीर्यत । लाङ्गूलेनाहतश्चाब्धिः प्लावयामास सर्वतः ॥
vegabhramaṇavikṣuṇṇā mahī tasya vyaśīryata lāṅgūlenāhataścābdhiḥ plāvayāmāsa sarvataḥ
Meaningत्याच्या घिरट्यांच्या वेगाने चुरडली जाऊन, भूमी तुकडे तुकडे होऊन फाटली; आणि त्याच्या शेपटीने आदळलेला समुद्र चहूबाजूंनी उचंबळून आला.
धुतशृङ्गविभिन्नाश्च खण्डं खण्डं ययुर्घनाः । श्वासानिलास्ताः शतशो निपेतुर्नभसोऽचलाः ॥
dhutaśaṛṅgavibhinnāśca khaṇḍaṃ khaṇḍaṃ yayurghanāḥ śvāsānilāstāḥ śataśo nipeturnabhaso'calāḥ
Meaningत्याच्या उडवल्या जाणाऱ्या शिंगांनी फाडले गेलेले मेघ तुकडे तुकडे झाले; आणि त्याच्या श्वासाच्या वायूने (छिन्न झालेले) शेकडो पर्वत आकाशातून पडले.
इति क्रोधसमाध्मातमापतन्तं महासुरम् । दृष्ट्वा सा चण्डिका कोपं तद्वधाय तदाकरोत् ॥
iti krodhasamādhmātamāpatantaṃ mahāsuram dṛṣṭvā sā caṇḍikā kopaṃ tadvadhāya tadākarot
Meaningअशा प्रकारे क्रोधाने फुगून धावत येणाऱ्या त्या महा असुराला पाहून, चंडिकेने त्याच्या वधासाठी आपला क्रोध प्रज्वलित केला.
सा क्षिप्त्वा तस्य वै पाशं तं बबन्ध महासुरम् । तत्याज माहिषं रूपं सोऽपि बद्धो महामृधे ॥
sā kṣiptvā tasya vai pāśaṃ taṃ babandha mahāsuram tatyāja māhiṣaṃ rūpaṃ so'pi baddho mahāmṛdhe
Meaningतिने आपला पाश त्याच्यावर फेकून त्या महा असुराला बांधले; महा युद्धात बांधला गेल्याने त्याने आपले रेड्याचे रूप त्यागले.
ततः सिंहोऽभवत्सद्यो यावत्तस्याम्बिका शिरः । छिनत्ति तावत् पुरुषः खड्गपाणिरदृश्यत ॥
tataḥ siṃho'bhavatsadyo yāvattasyāmbikā śiraḥ chinatti tāvat puruṣaḥ khaḍgapāṇiradṛśyata
MeaningThen at once he became a lion; and just as Ambika moved to cut off its head, he appeared as a man, sword in hand.
तत एवाशु पुरुषं देवी चिच्छेद सायकैः । तं खड्गचर्मणा सार्धं ततः सोऽभून्महागजः ॥
tata evāśu puruṣaṃ devī ciccheda sāyakaiḥ taṃ khaḍgacarmaṇā sārdhaṃ tataḥ so'bhūnmahāgajaḥ
MeaningAt once the Devi pierced the man, together with his sword and shield, with her arrows; then he became a great elephant.
करेण च महासिंहं तं चकर्ष जगर्ज च । कर्षतस्तु करं देवी खड्गेन निरकृन्तत ॥
kareṇa ca mahāsiṃhaṃ taṃ cakarṣa jagarja ca karṣatastu karaṃ devī khaḍgena nirakṛntata
MeaningWith his trunk he dragged at her great lion and roared; but as he dragged, the Devi cut off his trunk with her sword.
ततो महासुरो भूयो माहिषं वपुरास्थितः । तथैव क्षोभयामास त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥
tato mahāsuro bhūyo māhiṣaṃ vapurāsthitaḥ tathaiva kṣobhayāmāsa trailokyaṃ sacarācaram
MeaningThen the great asura once more assumed his buffalo form and, as before, convulsed the three worlds with all that moves and is unmoving.
ततः क्रुद्धा जगन्माता चण्डिका पानमुत्तमम् । पपौ पुनः पुनश्चैव जहासारुणलोचना ॥
tataḥ kruddhā jaganmātā caṇḍikā pānamuttamam papau punaḥ punaścaiva jahāsāruṇalocanā
MeaningAt this the Mother of the world, Chandika, enraged, drank again and again the choice drink (madhu), and laughed, her eyes turning red.
ननर्द चासुरः सोऽपि बलवीर्यमदोद्धतः । विषाणाभ्यां च चिक्षेप चण्डिकां प्रति भूधरान् ॥
nanarda cāsuraḥ so'pi balavīryamadoddhataḥ viṣāṇābhyāṃ ca cikṣepa caṇḍikāṃ prati bhūdharān
MeaningAnd the asura too roared, puffed up with the pride of his strength and valour, and hurled mountains at Chandika with his horns.
सा च तान्प्रहितांस्तेन चूर्णयन्ती शरोत्करैः । उवाच तं मदोद्धूतमुखरागाकुलाक्षरम् ॥
sā ca tānprahitāṃstena cūrṇayantī śarotkaraiḥ uvāca taṃ madoddhūtamukharāgākulākṣaram
MeaningAnd she, pulverizing with showers of arrows those (mountains) hurled by him, spoke to him, her words faltering, her face flushed with the intoxication (of battle):
देव्युवाच गर्ज गर्ज क्षणं मूढ मधु यावत्पिबाम्यहम् । मया त्वयि हतेऽत्रैव गर्जिष्यन्त्याशु देवताः ॥
devyuvāca garja garja kṣaṇaṃ mūḍha madhu yāvatpibāmyaham mayā tvayi hate'traiva garjiṣyantyāśu devatāḥ
Meaning(The Devi said:) 'Roar, roar your fill for a moment, O fool, while I drink this wine (madhu). When you are slain by me here, the gods themselves shall soon roar (in triumph).'
ऋषिरुवाच एवमुक्त्वा समुत्पत्य सारूढा तं महासुरम् । पादेनाक्रम्य कण्ठे च शूलेनैनमताडयत् ॥
ṛṣiruvāca evamuktvā samutpatya sārūḍhā taṃ mahāsuram pādenākramya kaṇṭhe ca śūlenainamatāḍayat
Meaning(The Rishi said:) Having said this, she sprang up and, mounting upon that great asura, pressed his neck with her foot and struck him with her trident.
ततः सोऽपि पदाक्रान्तस्तया निजमुखात्तदा । अर्धनिष्क्रान्त एवासीद्देव्या वीर्येण संवृतः ॥
tataḥ so'pi padākrāntastayā nijamukhāttadā ardhaniṣkrānta evāsīddevyā vīryeṇa saṃvṛtaḥ
MeaningThen, pressed down by her foot, he came forth half-out from his own (buffalo) mouth, wholly overpowered by the Devi's valour.
अर्धनिष्क्रान्त एवासौ युध्यमानो महासुरः । तया महासिना देव्या शिरश्छित्त्वा निपातितः ॥
ardhaniṣkrānta evāsau yudhyamāno mahāsuraḥ tayā mahāsinā devyā śiraśchittvā nipātitaḥ
MeaningFighting thus, only half-emerged, that great asura was felled by the Devi, who cut off his head with her great sword.
ततो हाहाकृतं सर्वं दैत्यसैन्यं ननाश तत् । प्रहर्षं च परं जग्मुः सकला देवतागणाः ॥
tato hāhākṛtaṃ sarvaṃ daityasainyaṃ nanāśa tat praharṣaṃ ca paraṃ jagmuḥ sakalā devatāgaṇāḥ
MeaningThen, with a cry of 'Alas!', the whole army of the daityas perished; and all the hosts of the gods attained the highest joy.
तुष्टुवुस्तां सुरा देवीं सहदिव्यैर्महर्षिभिः । जगुर्गन्धर्वपतयो ननृतुश्चाप्सरोगणाः ॥
tuṣṭuvustāṃ surā devīṃ sahadivyairmaharṣibhiḥ jagurgandharvapatayo nanṛtuścāpsarogaṇāḥ
MeaningThe gods, together with the divine great sages, extolled the Devi; the lords of the Gandharvas sang, and the bands of Apsaras danced.