जीवित्पुत्रिका व्रत कथा (जितिया)
मुलांच्या दीर्घायुष्यासाठी आईचे व्रत — जीमूतवाहनाची कथा
जीवित्पुत्रिका व्रत — ज्याला सामान्यतः जितिया किंवा जिउतिया म्हणतात — माता आपल्या संततीच्या, विशेषतः पुत्रांच्या दीर्घायुष्य, आरोग्य व समृद्धीसाठी पाळतात असे कठोर निर्जल (पाणी न पिता) व्रत आहे. हे आश्विन महिन्याच्या कृष्ण पक्षाच्या अष्टमीला येते आणि बिहार, झारखंड, पूर्व उत्तर प्रदेश व नेपाळमध्ये सर्वाधिक प्रिय आहे. याचे अधिष्ठाते आहेत त्यागाचे मूर्तस्वरूप उदार राजकुमार जीमूतवाहन. ही कथा पूजेच्या वेळी सांगितली जाते.
जीमूतवाहनाचे बलिदान
जीमूतवाहन गंधर्वांचे करुणामय राजकुमार होते, ज्यांनी इतरांच्या सेवेसाठी आपले राज्य त्यागले होते. एकदा समुद्रकिनारी प्रवास करत असताना त्यांना एक शोकाकुल वृद्ध नागमाता भेटली, जी हुंदके देऊन रडत होती. तिने सांगितले की नागांचा शत्रू महान पक्षी गरुड दररोज खाण्यासाठी एक नाग मागतो, आणि आज तिच्या एकुलत्या एका पुत्र शंखचूडची पाळी आहे.
तिच्या दुःखाने शब्दांपलीकडे द्रवून जाऊन जीमूतवाहनाने त्या नागयुवकाच्या जागी आपले प्राण अर्पण करण्याचा निश्चय केला. जिथे बळीसाठी शिकार सोडली जात असे, त्या बलिशिलेवरील लाल वस्त्रावर ते झोपले. गरुड झडप घालून त्यांना पकडून नेऊ लागला, तेव्हा जीमूतवाहनाने एकही कण्हणे न करता ती वेदना सहन केली; त्यांच्या मनात एकच विचार होता — दुसऱ्याच्या प्राणांचे रक्षण.
गरुडाची कृपा आणि वरदान
गरुड त्यांना फाडत असतानाही जीमूतवाहन शांतच राहिले, उलट प्रसन्नही की दुसऱ्याचे प्राण वाचले. आपल्या शिकारीत भयही नाही आणि क्रोधही नाही हे पाहून आश्चर्यचकित होऊन गरुडाने त्यांना खाली ठेवले आणि विचारले की ते कोण आहेत. हा तर तो राजकुमार आहे ज्याने एका अनोळखी व्यक्तीला वाचवण्यासाठी स्वेच्छेने आपले प्राण अर्पण केले, हे कळताच गरुड आपल्या क्रूरतेबद्दल पश्चात्तापाने भरून गेला.
गरुडाने प्रतिज्ञा केली की तो पुन्हा कधीही नागांना खाणार नाही, आणि त्याच्या कृपेने — व देवतांच्या प्रार्थनेने — जीमूतवाहन पूर्णपणे बरे झाले, आणि वर्षानुवर्षे मारल्या गेलेल्या सर्व नागांना पुन्हा जिवंत केले गेले. या परम करुणेमुळे आणि आत्मत्यागामुळे जीमूतवाहनाची जीवित्पुत्रिका व्रतात पूजा केली जाते, आणि माता प्रार्थना करतात की त्यांच्याप्रमाणे त्यांची संततीही दीर्घायुष्य आणि श्रेष्ठ गुणांनी आशीर्वादित व्हावी.
घार आणि कोल्हीण
आणखी एक कथाही सांगितली जाते — दोन सख्यांची, एक घार आणि एक कोल्हीण — ज्यांनी मिळून जीवित्पुत्रिका व्रत पाळण्याचा संकल्प केला. घारीने पूर्ण श्रद्धा आणि संयमाने व्रत पाळले. परंतु कोल्हिणीला भूक सहन न होऊन तिने व्रताच्या मध्येच लपून खाल्ले, अशा रीतीने व्रत भंग केले. काळ लोटताच कोल्हिणीची सर्व पिल्ले एकामागून एक मेली, तर घारीची पिल्ले दीर्घायुषी होऊन भरभराटली.
पुढील जन्मात दोघी एकाच घरात बहिणी म्हणून जन्मल्या. जी कोल्हीण होती, तिची मुले वारंवार मरत राहिली, तर दुसरीची (जी श्रद्धाळू घार होती) मुले भरभराटली. अखेर हे समजल्यावर की तिचे दुःख जीवित्पुत्रिका व्रत भंग केल्यामुळे आले आहे, तिने तेव्हापासून पूर्ण भक्तीने व्रत पाळले आणि तिला जिवंत संततीचा आशीर्वाद मिळाला. अशा रीतीने माता आपल्या मुलांच्या दीर्घायुष्यासाठी जितिया व्रत कठोरपणे — अन्न-पाण्याशिवाय — पाळतात, आणि वेळेआधी ते कधीही भंग करत नाहीत. 'जय जीमूतवाहन.'
The Fruit of the Vrat
जीवित्पुत्रिका (जितिया) व्रत माता आपल्या संततीच्या — विशेषतः पुत्रांच्या — दीर्घायुष्य, आरोग्य, यश व समृद्धीसाठी पाळतात. अन्न-पाण्याशिवाय कठोरपणे, खऱ्या श्रद्धेने पाळलेले हे व्रत जीमूतवाहनासारखे रक्षण व श्रेष्ठ गुण, तसेच जिवंत व समृद्ध संततीचा (जीवित्पुत्रिका) आशीर्वाद देणारे मानले जाते.
Mantras & Aarti for this Puja
Frequently Asked Questions
When is the Jivitputrika (Jitiya) vrat observed?
On the Ashtami (eighth day) of the Krishna Paksha of the month of Ashwin — usually in September or October, a week after Pitru Paksha begins. It is a three-day observance (Nahay-Khay, the nirjala fast day, and Paran) most popular in Bihar, Jharkhand, eastern UP and Nepal.
Why do mothers keep the Jitiya fast?
Mothers keep the strict waterless Jivitputrika fast for the long life, health and prosperity of their children, especially sons — praying to the self-sacrificing prince Jimutavahana that their children be blessed with long life and virtue, as the katha describes.
How is the Jitiya vrat kept?
It is a nirjala (without food or water) fast lasting about 24 hours. The first day is Nahay-Khay (bathing and a sattvic meal), the second is the strict fast with the worship of Jimutavahana and recitation of the katha, and the third is Paran, the breaking of the fast.