संतोषी माता व्रत कथा
शुक्रवार व्रताची कथा — संतोषाची देवी आई संतोषी
संतोषाची देवी आई संतोषी मातेची पूजा मनोकामना पूर्ती, घरातील शांती आणि अभावापासून मुक्तीसाठी सलग सोळा शुक्रवार केली जाते. हे व्रत आपल्या साधेपणासाठी प्रसिद्ध आहे: व्रती एकदाच भोजन करतो, गूळ आणि भाजलेले हरभरे अर्पण करतो, आणि सर्वात महत्त्वाचे — त्या दिवशी स्वतः आंबट खात नाही आणि कुणालाही आंबट देत नाही. ही कथा पूजेच्या आणि उद्यापन (समाप्ती सोहळा) वेळी सांगितली जाते.
उपेक्षित सून
एका नगरात एक म्हातारी आपल्या सात मुलांसह राहत होती — त्यांपैकी सहा जण चांगले कमवत होते, तर सातवा भोळा आणि बेरोजगार होता. म्हातारी आई आपल्या सहा मोठ्या मुलांना ताजे जेवण वाढत असे आणि धाकट्याला गुपचूप फक्त उरलेले एकत्र करून देत असे. आपल्या भोळेपणात त्याने कधी लक्ष दिले नाही, पण त्याच्या पत्नीने पाहिले की दोघांशी किती निर्दयपणे वागवले जाते आणि ती मूकपणे दुःखी होत राहिली.
एके दिवशी पत्नीने आपल्या पतीला या अन्यायाबद्दल सांगितले. मनाला लागल्याने त्याने धन कमावून स्वतःला सिद्ध करण्यासाठी परदेशी जाण्याचा निश्चय केला. जाण्यापूर्वी त्याने पत्नीकडून एखादी खूण मागितली; तिने शेणाने माखलेल्या आपल्या हाताची छाप देऊन त्याला आशीर्वाद दिला. तो दूर देशी गेला, एका सावकाराकडे काम मिळवले, आणि प्रामाणिक कष्टाने हळूहळू भरभराट करू लागला — तर घरी त्याच्या पत्नीला लाकूड आणणे आणि धान्य दळणे यांसारख्या कष्टाच्या कामांत लोटले गेले.
संतोषी मातेचे व्रत
दुःखांनी थकून एका शुक्रवारी ती तरुणी एका मंदिरात गेली, जिथे स्त्रिया संतोषी मातेचे व्रत करत होत्या. तिने त्यांना व्रताची विधी विचारली, आणि त्यांनी सांगितले: 'प्रत्येक शुक्रवारी शुद्ध मनाने व्रत करा; सव्वा पावशेर गूळ आणि हरभरे अर्पण करा; एकदाच भोजन करा; आणि कोणत्याही परिस्थितीत त्या दिवशी आंबट खाऊ नका आणि कुणाला आंबट देऊ नका. संतोषाची देवी अवश्य तुमची मनोकामना पूर्ण करेल.'
खोल श्रद्धेने पत्नीने व्रत सुरू केले, फक्त हीच प्रार्थना करत की तिचा पती सुखरूप आणि समृद्ध होऊन परत यावा. तिच्या भक्तीने आणि संतोषाने प्रसन्न होऊन संतोषी माता कार्यात लागली. स्वप्नात तिने पतीला त्याचे घर आणि त्याची पतिव्रता पत्नी आठवण करून दिली. त्याचा व्यापार अपार वाढला, आणि अखेर त्याने परत येण्याचा निश्चय केला.
संतोषाची परीक्षा आणि उद्यापन
पती धनवान होऊन घरी परतला, आणि मातेच्या कृपेने दांपत्याचे दुःखाचे दिवस संपले. कृतज्ञतेने पत्नीने आपल्या सोळा शुक्रवारच्या व्रताचे उद्यापन करण्याचा संकल्प केला, ब्राह्मणांना भोजन घालत आणि खीर-पुरी अर्पण करत — पण कोणतीही आंबट वस्तू नाही. पण तिच्या मत्सरी जावा-नणंदांनी गुपचूप मुलांना पैसे दिले की त्यांनी काहीतरी आंबट मागावे, त्यामुळे मुले चिंचेसाठी रडू लागली आणि व्रत भंग होत असल्याचे वाटले.
आपल्या नियमाच्या या उल्लंघनाने नाराज झालेल्या संतोषी मातेने संकट पाठवले — राजाच्या शिपायांनी पतीला पकडून नेले. घाबरलेल्या पत्नीने प्रार्थना केली आणि क्षमा मागत संकल्प केला की ती उद्यापन व्यवस्थित पूर्ण करेल. माता प्रसन्न झाली; तिने पुन्हा पूर्ण श्रद्धेने आणि आंबटाचा लवलेशही न ठेवता पूजा केली, फक्त खीर-पुरी वाटली. संतोषी माता प्रसन्न झाली; संकट टळले, आणि यथावकाश दांपत्याला एका सुंदर पुत्राचा आशीर्वाद मिळाला. अशा प्रकारे जो कोणी संतोषी मातेचे व्रत श्रद्धेने आणि संतोषाने करतो आणि सर्व आंबट वस्तूंचा त्याग करतो, त्याची प्रत्येक मनोकामना पूर्ण होते. 'जय संतोषी मा.'
The Fruit of the Vrat
सोळा शुक्रवारचे संतोषी माता व्रत संतुष्ट मनाने केल्यास दारिद्र्य आणि कौटुंबिक कलह दूर होतात, पती-पत्नीमध्ये प्रेम वाढते, संतती प्राप्त होते आणि खऱ्या मनोकामना पूर्ण होतात असे म्हटले जाते. व्रताचे सार आहे 'संतोष' — आणि व्रताच्या दिवशी आंबट वस्तूचा संपूर्ण त्याग.
Mantras & Aarti for this Puja
Frequently Asked Questions
Why is sour (khatta) food forbidden during the Santoshi Mata vrat?
On the Friday of the vrat the devotee must not eat, touch for cooking, or give anyone anything sour — tamarind, lemon, curd or pickle. In the katha, the breaking of this rule brings the Mother's displeasure, so it is observed strictly as the heart of the vrat.
How many Fridays is the Santoshi Mata vrat kept?
It is usually kept for sixteen consecutive Fridays (or until the wish is fulfilled), concluded with an udyapan in which Brahmins or young boys are fed kheer and puri — again, with nothing sour.
What is offered to Santoshi Mata?
A simple offering of gur (jaggery) and roasted chana (gram), worth a quarter measure, is offered and later shared. The simplicity reflects the Goddess's nature as the Mother of Contentment.