ਸ਼੍ਰੀਮਦ ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ 3.42 — ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਪਰਾਣ੍ਯਾਹੁਃ — Word-by-Word Meaning
श्रीमद्भगवद्गीता ३.४२ — इन्द्रियाणि पराण्याहुः
Every Sanskrit word explained in English
Word-by-Word Breakdown
इन्द्रियाणि
indriyāṇi
ਇੰਦਰੀਆਂ
पराणि
parāṇi
ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ (ਸਰੀਰ ਤੋਂ)
आहुः
āhuḥ
ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ
इन्द्रियेभ्यः
indriyebhyaḥ
ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੋਂ
परम्
param
ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉੱਚ
मनः
manaḥ
ਮਨ
मनसः
manasaḥ
ਮਨ ਤੋਂ
तु
tu
ਪਰ, ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ
परा
parā
ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉੱਚ
बुद्धिः
buddhiḥ
ਬੁੱਧੀ
यः
yaḥ
ਜੋ, ਜੋ ਕੁਝ
बुद्धेः
buddheḥ
ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ
परतः
parataḥ
ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ, ਹੋਰ ਵੀ ਉੱਚਾ
सः
saḥ
ਉਹ (ਆਤਮਾ)
Complete Translation
ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ (ਸਰੀਰ ਤੋਂ) ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮਨ ਹੈ, ਮਨ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬੁੱਧੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ ਹੈ, ਉਹ ਆਤਮਾ ਹੈ।
Origin & History
Source: Bhagavad Gita Chapter 3, Verse 42
Author: Sage Veda Vyasa (Mahabharata, Bhishma Parva)
Period: Ancient (text compiled c. 5th–2nd century BCE)
ਕਰਮਯੋਗ ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਅੰਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਅਰਜੁਨ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਾਨੋ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਪਾਪ ਵੱਲ ਕੀ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਜੋਗੁਣ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਕਾਮ (ਵਾਸਨਾ) ਹੀ ਸ਼ਤਰੂ ਹੈ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਢੱਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ, ਮਨ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਲੋਕ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਸਾਧਕ, ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸਰਵੋੱਚ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਸਕੇ ਅਤੇ ਕਾਮ ਨੂੰ ਵੱਸ ਕਰ ਸਕੇ।
Frequently Asked Questions
ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ 3.42 ਦੀ ਮੁੱਖ ਸਿੱਖਿਆ ਕੀ ਹੈ?▼
ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਇੰਦਰੀਆਂ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਨ, ਮਨ ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ, ਬੁੱਧੀ ਮਨ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਵੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸੱਚੀ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਤਾਦਾਤਮ ਕਰ ਕੇ ਨਿਮਨ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਇੱਥੇ ਇਹ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਕਿਉਂ ਦਿੰਦੇ ਹਨ?▼
ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅਣਚਾਹੇ ਵੀ ਪਾਪ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਕਾਮ ਨੂੰ ਇੰਦਰੀਆਂ, ਮਨ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸ਼ਤਰੂ ਦੱਸਿਆ। ਇਹ ਸ਼ਲੋਕ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿੱਥੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣਾ ਹੈ — ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਪਰ — ਤਾਂ ਜੋ ਉਸ ਸ਼ਤਰੂ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ।
ਮਨ (ਮਨਸ੍) ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ (ਬੁੱਧੀ) ਵਿਚਕਾਰ ਕੀ ਫ਼ਰਕ ਹੈ?▼
ਮਨ (ਮਨਸ੍) ਸੰਕਲਪ-ਵਿਕਲਪ ਤੇ ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਕਿ ਬੁੱਧੀ (ਬੁੱਧੀ) ਵਿਵੇਕ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਫ਼ੈਸਲਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਬੁੱਧੀ ਸੂਖਮਤਰ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਦ ਆਤਮਾ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਚੰਚਲ ਮਨ ਅਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਇਹ ਸ਼ਲੋਕ ਆਤਮ-ਸੰਜਮ ਲਈ ਕਿਵੇਂ ਉਪਯੋਗੀ ਹੈ?▼
ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਮਨ ਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਨ ਇਹ ਦਿਖਾ ਕੇ, ਇਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉੱਚ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰ ਕੇ ਨਿਮਨ ਉੱਤੇ ਸ਼ਾਸਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਲਾ ਸ਼ਲੋਕ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ: ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸਰਵੋੱਚ ਜਾਣ ਕੇ, ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕਰੋ ਅਤੇ ਕਾਮ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੋ।
Ready to start chanting?
See Benefits & How to Chant →