ਗਜੇਂਦ੍ਰਮੋਕ੍ਸ਼ ਸਤੋਤ੍ਰਮ੍ Meaning — Line by Line
गजेन्द्रमोक्ष स्तोत्रम्
Every verse and every word explained in English & Hindi
Meaning — Line by Line
Every verse of ਗਜੇਂਦ੍ਰਮੋਕ੍ਸ਼ ਸਤੋਤ੍ਰਮ੍ with its English meaning. Tap any word to hear it, or ▶ to recite the verse.
Jump to a verse ▾
- Verse 1. śrī-śuka uvāca -
- Verse 2. śrī-gajendra uvāca -
- Verse 3. yasminn-idaṃ yataś-cedaṃ yenedaṃ ya idaṃ svayam |
- Verse 4. yaḥ svātmanīdaṃ nija-māyayārpitaṃ
- Verse 5. kālena pañcatvam-iteṣu kṛtsnaśo
- Verse 6. na yasya devā ṛṣayaḥ padaṃ vidur-
- Verse 7. namo namas-tubhyam-asahya-vega-
- Verse 8. yaṃ dharma-kāmārtha-vimukti-kāmā
- Verse 9. ekāntino yasya na kañcanārthaṃ
- Verse 10. tasmai namaḥ pareśāya brahmaṇe'nanta-śaktaye |
śrī-śuka uvāca -
श्रीशुक उवाच - एवं व्यवसितो बुद्ध्या समाधाय मनो हृदि । जजाप परमं जाप्यं प्राग्जन्मन्यनुशिक्षितम् ॥
śrī-śuka uvāca - evaṃ vyavasito buddhyā samādhāya mano hṛdi | jajāpa paramaṃ jāpyaṃ prāg-janmany-anuśikṣitam ||
Meaningਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਬੋਲੇ — ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਕਰ ਕੇ ਗਜੇਂਦ੍ਰ ਨੇ ਉਹ ਪਰਮ ਜਪ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਉਸ ਨੇ ਪੂਰਵਜਨਮ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਸੀ।
śrī-gajendra uvāca -
श्रीगजेन्द्र उवाच - ॐ नमो भगवते तस्मै यत एतच्चिदात्मकम् । पुरुषायादिबीजाय परेशायाभिधीमहि ॥
śrī-gajendra uvāca - oṃ namo bhagavate tasmai yata etac-cid-ātmakam | puruṣāyādi-bījāya pareśāyābhidhīmahi ||
Meaningਗਜੇਂਦ੍ਰ ਬੋਲੇ — ਓਮ। ਉਸ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਮੇਰਾ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਸੰਪੂਰਨ ਚਿਨਮਯ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਉਸ ਆਦਿਪੁਰੁਸ਼, ਸਭ ਦੇ ਆਦਿਬੀਜ, ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।
yasminn-idaṃ yataś-cedaṃ yenedaṃ ya idaṃ svayam |
यस्मिन्निदं यतश्चेदं येनेदं य इदं स्वयम् । योऽस्मात्परस्माच्च परस्तं प्रपद्ये स्वयम्भुवम् ॥
yasminn-idaṃ yataś-cedaṃ yenedaṃ ya idaṃ svayam | yo'smāt-parasmāc-ca paras-taṃ prapadye svayambhuvam ||
Meaningਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਜਗਤ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਸਵਯੰ ਇਹ ਜਗਤ ਹਨ — ਉਸ ਸਵਯੰਭੂ, ਪਰਾਤ੍ਪਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮੈਂ ਸ਼ਰਣ ਗ੍ਰਹਣ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
yaḥ svātmanīdaṃ nija-māyayārpitaṃ
यः स्वात्मनीदं निजमाययार्पितं क्वचिद्विभातं क्व च तत्तिरोहितम् । अविद्धदृक्साक्ष्युभयं तदीक्षते स आत्ममूलोऽवतु मां परात्परः ॥
yaḥ svātmanīdaṃ nija-māyayārpitaṃ kvacid-vibhātaṃ kva ca tat-tirohitam | aviddha-dṛk-sākṣy-ubhayaṃ tad-īkṣate sa ātma-mūlo'vatu māṃ parāt-paraḥ ||
Meaningਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਮਾਯਾ ਦੁਆਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੀ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ — ਕਦੇ ਪ੍ਰਗਟ, ਕਦੇ ਲੀਨ। ਉਹ ਨਿਰਮਲ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੇ ਸਾਕਸ਼ੀ ਦੋਵੇਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਤਮਮੂਲ ਪਰਾਤ੍ਪਰ ਪ੍ਰਭੂ ਮੇਰੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨ।
kālena pañcatvam-iteṣu kṛtsnaśo
कालेन पञ्चत्वमितेषु कृत्स्नशो लोकेषु पालेषु च सर्वहेतुषु । तमस्तदासीद् गहनं गभीरं यस्तस्य पारेऽभिविराजते विभुः ॥
kālena pañcatvam-iteṣu kṛtsnaśo lokeṣu pāleṣu ca sarva-hetuṣu | tamas-tadāsīd gahanaṃ gabhīraṃ yas-tasya pāre'bhivirājate vibhuḥ ||
Meaningਜਦੋਂ ਸਮਾਂ ਆਉਣ 'ਤੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਲਕ ਤਥਾ ਸਾਰੇ ਕਾਰਨ ਏਕਤ੍ਵ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਕੇਵਲ ਗਹਿਨ-ਗੰਭੀਰ ਅੰਧਕਾਰ ਸ਼ੇਸ਼ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਉਹ ਵਿਭੁ ਪ੍ਰਭੂ ਉਸ ਅੰਧਕਾਰ ਦੇ ਪਾਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਮੇਰੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨ।
na yasya devā ṛṣayaḥ padaṃ vidur-
न यस्य देवा ऋषयः पदं विदु- र्जन्तुः पुनः कोऽर्हति गन्तुमीरितुम् । यथा नटस्याकृतिभिर्विचेष्टतो दुरत्ययानुक्रमणः स मावतु ॥
na yasya devā ṛṣayaḥ padaṃ vidur- jantuḥ punaḥ ko'rhati gantum-īritum | yathā naṭasyākṛtibhir-viceṣṭato duratyayānukramaṇaḥ sa māvatu ||
Meaningਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ੍ਵਰੂਪ ਨੂੰ ਦੇਵਤਾ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਪਾਉਂਦੇ, ਫਿਰ ਸਾਧਾਰਨ ਪ੍ਰਾਣੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣ ਜਾਂ ਵਰਣਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜਿਵੇਂ ਨਟ ਅਨੇਕ ਰੂਪ ਧਾਰਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਦੁਰ੍ਜ੍ਞੇਯ ਹੈ। ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਮੇਰੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨ।
namo namas-tubhyam-asahya-vega-
नमो नमस्तुभ्यमसह्यवेग- शक्तित्रयायाखिलधीगुणाय । प्रपन्नपालाय दुरन्तशक्तये कदिन्द्रियाणामनवाप्यवर्त्मने ॥
namo namas-tubhyam-asahya-vega- śakti-trayāyākhila-dhī-guṇāya | prapanna-pālāya duranta-śaktaye kad-indriyāṇām-anavāpya-vartmane ||
Meaningਆਪ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਅਸਹਿ ਵੇਗ ਵਾਲੀ ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਤਮਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਹਨ, ਸਾਰੀ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਮੂਲ ਹਨ, ਸ਼ਰਣਾਗਤਾਂ ਦੇ ਰਾਖੇ ਹਨ, ਅਨੰਤ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਾਰਗ ਅਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
yaṃ dharma-kāmārtha-vimukti-kāmā
यं धर्मकामार्थविमुक्तिकामा भजन्त इष्टां गतिमाप्नुवन्ति । किं चाशिषो रात्यपि देहमव्ययं करोतु मेऽदभ्रदयो विमोक्षणम् ॥
yaṃ dharma-kāmārtha-vimukti-kāmā bhajanta iṣṭāṃ gatim-āpnuvanti | kiṃ cāśiṣo rāty-api dehama-vyayaṃ karotu me'dabhra-dayo vimokṣaṇam ||
Meaningਧਰਮ, ਕਾਮ, ਅਰਥ ਅਥਵਾ ਮੋਕ੍ਸ਼ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣਾ ਅਭੀਸ਼ਟ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਦੇਹ ਤੱਕ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ — ਉਹ ਅਪਾਰ ਦਯਾ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਮੈਨੂੰ ਮੋਕ੍ਸ਼ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ।
ekāntino yasya na kañcanārthaṃ
एकान्तिनो यस्य न कञ्चनार्थं वाञ्छन्ति ये वै भगवत्प्रपन्नाः । अत्यद्भुतं तच्चरितं सुमङ्गलं गायन्त आनन्दसमुद्रमग्नाः ॥
ekāntino yasya na kañcanārthaṃ vāñchanti ye vai bhagavat-prapannāḥ | aty-adbhutaṃ tac-caritaṃ su-maṅgalaṃ gāyanta ānanda-samudra-magnāḥ ||
Meaningਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨਨ੍ਯ ਭਗਤ ਹਨ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਪੂਰਨ ਸ਼ਰਣਾਗਤ ਹਨ, ਉਹ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ; ਆਨੰਦ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਤਿ ਅਦਭੁਤ ਅਤੇ ਪਰਮ ਮੰਗਲਮਈ ਚਰਿਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਗਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
tasmai namaḥ pareśāya brahmaṇe'nanta-śaktaye |
तस्मै नमः परेशाय ब्रह्मणेऽनन्तशक्तये । अरूपायोरुरूपाय नम आश्चर्यकर्मणे ॥
tasmai namaḥ pareśāya brahmaṇe'nanta-śaktaye | arūpāyoru-rūpāya nama āścarya-karmaṇe ||
Meaningਉਸ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਅਨੰਤ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਹਮ ਹਨ, ਜੋ ਅਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਅਨੇਕ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਹਨ — ਉਸ ਆਸ਼੍ਚਰਯਕਰਮਾ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Word-by-Word Breakdown
Origin & History
Source: Srimad Bhagavata Purana, Eighth Canto (chapters 2-4)
Author: Veda Vyasa (as narrated by Shuka to King Parikshit)
Period: Puranic
ਗਜੇਂਦ੍ਰਮੋਕ੍ਸ਼ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਅਸ਼ਟਮ ਸਕੰਧ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸ੍ਵਾਮੀ ਦੁਆਰਾ ਰਾਜਾ ਪਰੀਕ੍ਸ਼ਿਤ ਨੂੰ ਸੁਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਗਜਰਾਜ ਗਜੇਂਦ੍ਰ ਪੂਰਵਜਨਮ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਰਾਜਾ ਇੰਦ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਿਸ਼ੀ ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੇ ਹਾਥੀ ਦੀ ਦੇਹ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਦਾ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਝੀਲ 'ਤੇ ਜਲ ਪੀਂਦੇ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਮਗਰਮੱਛ (ਦੇਵਲ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਤੋਂ ਡਿੱਗੇ ਹੂਹੂ ਨਾਮਕ ਗੰਧਰਵ) ਦੁਆਰਾ ਫੜੇ ਜਾ ਕੇ ਗਜੇਂਦ੍ਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਥੱਕਣ ਤੱਕ ਲੜਦੇ ਰਹੇ। ਹਰ ਦੂਜੀ ਆਸ ਤਿਆਗ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ — ਉਹ ਪਰਮ ਜਾਪ੍ਯ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੂਰਵਜਨਮ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਸੀ — ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਸੰਪ੍ਰਦਾਯਗਤ ਨਾਮ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਅਰੂਪ, ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਸਭ ਦੇ ਸਰੋਤ ਵਜੋਂ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕਰਦੇ। ਅਜਿਹੀ ਸ਼ੁੱਧ, ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸ਼ਰਣਾਗਤੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਸ਼੍ਰੀਹਰਿ ਗਰੁੜ 'ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚਕ੍ਰ ਨਾਲ ਮਗਰਮੱਛ ਦੇ ਜਬਾੜੇ ਕੱਟੇ, ਅਤੇ ਗਜੇਂਦ੍ਰ ਨੂੰ ਜਲ ਤੋਂ ਉਠਾਇਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਮਗਰਮੱਛ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ।
Frequently Asked Questions
ਗਜੇਂਦ੍ਰਮੋਕ੍ਸ਼ ਸਤੋਤ੍ਰ ਕੀ ਹੈ?▼
ਗਜੇਂਦ੍ਰਮੋਕ੍ਸ਼ ਪਿੱਛੇ ਦੀ ਕਥਾ ਕੀ ਹੈ?▼
ਗਜੇਂਦ੍ਰਮੋਕ੍ਸ਼ ਦਾ ਗੂਢ਼ ਅਰਥ ਕੀ ਹੈ?▼
ਗਜੇਂਦ੍ਰਮੋਕ੍ਸ਼ ਦਾ ਪਾਠ ਕਦੋਂ ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?▼
Ready to start chanting?
See Benefits & How to Chant →