ਹਿਰਣਯਗਰਭ ਸੂਕਤਮ੍ Meaning — Line by Line
हिरण्यगर्भ सूक्तम्
Every verse and every word explained in English & Hindi
Meaning — Line by Line
Every verse of ਹਿਰਣਯਗਰਭ ਸੂਕਤਮ੍ with its English meaning. Tap any word to hear it, or ▶ to recite the verse.
Jump to a verse ▾
- Verse 1. Hiraṇyagarbhaḥ samavartatāgre bhūtasya jātaḥ patireka āsīt |
- Verse 2. Ya ātmadā baladā yasya viśva upāsate praśiṣaṃ yasya devāḥ |
- Verse 3. Yaḥ prāṇato nimiṣato mahitvaika idrājā jagato babhūva |
- Verse 4. Yasyeme himavanto mahitvā yasya samudraṃ rasayā sahāhuḥ |
- Verse 5. Yena dyaurugrā pṛthivī ca dṛḷhā yena svaḥ stabhitaṃ yena nākaḥ |
- Verse 6. Yaṃ krandasī avasā tastabhāne abhyaikṣetāṃ manasā rejamāne |
- Verse 7. Āpo ha yadbṛhatīrviśvamāyangarbhaṃ dadhānā janayantīragnim |
- Verse 8. Yaścidāpo mahinā paryapaśyaddakṣaṃ dadhānā janayantīryajñam |
- Verse 9. Mā no hiṃsījjanitā yaḥ pṛthivyā yo vā divaṃ satyadharmā jajāna |
- Verse 10. Prajāpate na tvadetānyanyo viśvā jātāni pari tā babhūva |
Hiraṇyagarbhaḥ samavartatāgre bhūtasya jātaḥ patireka āsīt |
हिरण्यगर्भः समवर्तताग्रे भूतस्य जातः पतिरेक आसीत् । स दाधार पृथिवीं द्यामुतेमां कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥१॥
Hiraṇyagarbhaḥ samavartatāgre bhūtasya jātaḥ patireka āsīt | sa dādhāra pṛthivīṃ dyāmutemāṃ kasmai devāya haviṣā vidhema ||1||
Meaningਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਹਿਰਣਯਗਰਭ (ਸੁਨਹਿਰੀ ਗਰਭ) ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ; ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਸੁਆਮੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਧਰਤੀ ਤੇ ਦਿਉਲੋਕ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ — ਅਸੀਂ ਕਿਸ ਦੇਵ ਦੀ ਹਵਿ ਨਾਲ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੀਏ?
Ya ātmadā baladā yasya viśva upāsate praśiṣaṃ yasya devāḥ |
य आत्मदा बलदा यस्य विश्व उपासते प्रशिषं यस्य देवाः । यस्य छायामृतं यस्य मृत्युः कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥२॥
Ya ātmadā baladā yasya viśva upāsate praśiṣaṃ yasya devāḥ | yasya chāyāmṛtaṃ yasya mṛtyuḥ kasmai devāya haviṣā vidhema ||2||
Meaningਜੋ ਆਤਮਾ ਤੇ ਬਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਾ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਤੇ ਦੇਵਗਣ ਵੀ ਪਾਲਣ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਛਾਇਆ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਹੈ ਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਛਾਇਆ ਮੌਤ ਹੈ — ਅਸੀਂ ਕਿਸ ਦੇਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੀਏ?
Yaḥ prāṇato nimiṣato mahitvaika idrājā jagato babhūva |
यः प्राणतो निमिषतो महित्वैक इद्राजा जगतो बभूव । य ईशे अस्य द्विपदश्चतुष्पदः कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥३॥
Yaḥ prāṇato nimiṣato mahitvaika idrājā jagato babhūva | ya īśe asya dvipadaścatuṣpadaḥ kasmai devāya haviṣā vidhema ||3||
Meaningਜੋ ਆਪਣੀ ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਣਧਾਰੀ ਤੇ ਪਲਕ ਝਪਕਾਉਣ ਵਾਲੇ (ਸਾਰੇ ਜੀਵਿਤ) ਜਗਤ ਦਾ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਇਸ ਦੇ ਦੋ-ਪੈਰੇ ਤੇ ਚਾਰ-ਪੈਰੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਹੈ — ਅਸੀਂ ਕਿਸ ਦੇਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੀਏ?
Yasyeme himavanto mahitvā yasya samudraṃ rasayā sahāhuḥ |
यस्येमे हिमवन्तो महित्वा यस्य समुद्रं रसया सहाहुः । यस्येमाः प्रदिशो यस्य बाहू कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥४॥
Yasyeme himavanto mahitvā yasya samudraṃ rasayā sahāhuḥ | yasyemāḥ pradiśo yasya bāhū kasmai devāya haviṣā vidhema ||4||
Meaningਜਿਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਇਹ ਹਿਮਾਲਯ ਪਰਬਤ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਨਦੀਆਂ ਸਮੇਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਇਹ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਭੁਜਾਵਾਂ ਸਮਾਨ ਹਨ — ਅਸੀਂ ਕਿਸ ਦੇਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੀਏ?
Yena dyaurugrā pṛthivī ca dṛḷhā yena svaḥ stabhitaṃ yena nākaḥ |
येन द्यौरुग्रा पृथिवी च दृळ्हा येन स्वः स्तभितं येन नाकः । यो अन्तरिक्षे रजसो विमानः कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥५॥
Yena dyaurugrā pṛthivī ca dṛḷhā yena svaḥ stabhitaṃ yena nākaḥ | yo antarikṣe rajaso vimānaḥ kasmai devāya haviṣā vidhema ||5||
Meaningਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਉਗ੍ਰ ਦਿਉਲੋਕ ਤੇ ਧਰਤੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋਏ, ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਸਵਰਲੋਕ ਤੇ ਨਾਕ (ਅਕਾਸ਼) ਸਥਿਰ ਹੋਏ, ਜੋ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਜ ਦਾ ਵਿਧਾਤਾ ਹੈ — ਅਸੀਂ ਕਿਸ ਦੇਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੀਏ?
Yaṃ krandasī avasā tastabhāne abhyaikṣetāṃ manasā rejamāne |
यं क्रन्दसी अवसा तस्तभाने अभ्यैक्षेतां मनसा रेजमाने । यत्राधि सूर उदितो विभाति कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥६॥
Yaṃ krandasī avasā tastabhāne abhyaikṣetāṃ manasā rejamāne | yatrādhi sūra udito vibhāti kasmai devāya haviṣā vidhema ||6||
Meaningਜਿਸ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਅਕਾਸ਼-ਧਰਤੀ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੰਬਦੇ ਹੋਏ ਜਿਸ ਵੱਲ ਵੇਖਦੇ ਰਹੇ, ਜਿੱਥੇ ਉਦਿਤ ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ — ਅਸੀਂ ਕਿਸ ਦੇਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੀਏ?
Āpo ha yadbṛhatīrviśvamāyangarbhaṃ dadhānā janayantīragnim |
आपो ह यद्बृहतीर्विश्वमायन्गर्भं दधाना जनयन्तीरग्निम् । ततो देवानां समवर्ततासुरेकः कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥७॥
Āpo ha yadbṛhatīrviśvamāyangarbhaṃ dadhānā janayantīragnim | tato devānāṃ samavartatāsureka kasmai devāya haviṣā vidhema ||7||
Meaningਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਜਲ ਆਏ, ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਗਰਭ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਤੇ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਤਦ ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਣ (ਅਸੁ) ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ — ਅਸੀਂ ਕਿਸ ਦੇਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੀਏ?
Yaścidāpo mahinā paryapaśyaddakṣaṃ dadhānā janayantīryajñam |
यश्चिदापो महिना पर्यपश्यद्दक्षं दधाना जनयन्तीर्यज्ञम् । यो देवेष्वधि देव एक आसीत्कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥८॥
Yaścidāpo mahinā paryapaśyaddakṣaṃ dadhānā janayantīryajñam | yo deveṣvadhi deva eka āsītkasmai devāya haviṣā vidhema ||8||
Meaningਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਜਲਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਜੋ ਸਾਮਰਥ ਧਾਰਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਤੇ ਯੱਗ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ, ਜੋ ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਅਧਿਦੇਵ ਸੀ — ਅਸੀਂ ਕਿਸ ਦੇਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੀਏ?
Mā no hiṃsījjanitā yaḥ pṛthivyā yo vā divaṃ satyadharmā jajāna |
मा नो हिंसीज्जनिता यः पृथिव्या यो वा दिवं सत्यधर्मा जजान । यश्चापश्चन्द्रा बृहतीर्जजान कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥९॥
Mā no hiṃsījjanitā yaḥ pṛthivyā yo vā divaṃ satyadharmā jajāna | yaścāpaścandrā bṛhatīrjajāna kasmai devāya haviṣā vidhema ||9||
Meaningਉਹ ਸਾਨੂੰ ਹਾਨੀ ਨਾ ਪਹੁੰਚਾਏ — ਜੋ ਧਰਤੀ ਦਾ ਜਨਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਤਯਧਰਮ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ ਦਿਉਲੋਕ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ, ਤੇ ਜਿਸ ਨੇ ਮਹਾਨ ਚਮਕਦੇ ਜਲ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੇ — ਅਸੀਂ ਕਿਸ ਦੇਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੀਏ?
Prajāpate na tvadetānyanyo viśvā jātāni pari tā babhūva |
प्रजापते न त्वदेतान्यन्यो विश्वा जातानि परि ता बभूव । यत्कामास्ते जुहुमस्तन्नो अस्तु वयं स्याम पतयो रयीणाम् ॥१०॥
Prajāpate na tvadetānyanyo viśvā jātāni pari tā babhūva | yatkāmāste juhumastanno astu vayaṃ syāma patayo rayīṇām ||10||
Meaningਹੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੇ! ਤੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਇਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਉਤਪੰਨ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਵਿਆਪਤ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਜਿਸ ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਤੈਨੂੰ ਆਹੁਤੀ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ; ਅਸੀਂ ਧਨ-ਸੰਪਦਾ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਬਣੀਏ।
Word-by-Word Breakdown
Origin & History
Source: Rigveda (Mandala 10, Sukta 121)
Author: Rishi Hiranyagarbha Prajapatya
Period: Vedic period (c. 1500-1000 BCE)
ਹਿਰਣਯਗਰਭ ਸੂਕਤਮ੍ ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ਦਸਵੇਂ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਰਿਸ਼ੀ ਹਿਰਣਯਗਰਭ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਦ੍ਰਸ਼ਟਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੇਦ ਦੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਸੂਕਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ: ਇਹ ਉਸ ਸੁਨਹਿਰੀ ਗਰਭ ਦਾ ਗਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਸੁਆਮੀ, ਜੀਵਨ ਤੇ ਬਲ ਦਾ ਦਾਤਾ, ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣਧਾਰੀਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਅਕਾਸ਼-ਧਰਤੀ, ਪਰਬਤਾਂ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦਾ ਧਾਰਕ ਬਣਿਆ। ਨੌਂ ਮੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਸ਼ਟਾ ਇਹ ਗੂੜ੍ਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦੁਹਰਾਉਂਦਾ ਹੈ — 'ਅਸੀਂ ਕਿਸ ਦੇਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੀਏ?' — ਕਿਉਂਕਿ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਰਤਾ ਮਨ ਦੀ ਪਕੜ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਹਰ ਨਾਮ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ — ਤੇ ਕੇਵਲ ਦਸਵੇਂ ਮੰਤਰ ਵਿੱਚ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਾਮਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੂਕਤ ਪ੍ਰਗਟ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਵਿਸਮਯ ਤੋਂ ਉਸ ਇੱਕ ਦੇਵ ਦੀ ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਤ ਹੈ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
ਹਿਰਣਯਗਰਭ ਸੂਕਤਮ੍ ਕੀ ਹੈ?▼
'ਹਿਰਣਯਗਰਭ' ਦਾ ਕੀ ਅਰਥ ਹੈ?▼
'ਕਸਮੈ ਦੇਵਾਯ ਹਵਿਸ਼ਾ ਵਿਧੇਮ' ਧ੍ਰੁਵਪਦ ਦਾ ਕੀ ਅਰਥ ਹੈ?▼
ਹਿਰਣਯਗਰਭ ਸੂਕਤਮ੍ ਕਦੋਂ ਤੇ ਕਿਉਂ ਜਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?▼
Ready to start chanting?
See Benefits & How to Chant →