ਸੌਂਦਰਯ ਲਹਰੀ — Word-by-Word Meaning
सौन्दर्यलहरी
Every Sanskrit word explained in English
Word-by-Word Breakdown
शिवः शक्त्या युक्तो यदि भवति शक्तः प्रभवितुं
न चेदेवं देवो न खलु कुशलः स्पन्दितुमपि ।
अतस्त्वामाराध्यां हरिहरविरिञ्चादिभिरपि
प्रणन्तुं स्तोतुं वा कथमकृतपुण्यः प्रभवति ॥ १॥
śivaḥ śaktyā yukto yadi bhavati śaktaḥ prabhavituṃ
na cedevaṃ devo na khalu kuśalaḥ spanditumapi |
atastvāmārādhyāṃ hariharaviriñcādibhirapi
praṇantuṃ stotuṃ vā kathamakṛtapuṇyaḥ prabhavati || 1||
ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਉੱਤੇ ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਿਨਾਂ ਤਾਂ ਈਸ਼ਵਰ ਵੀ ਹਿੱਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਤਾਂ ਫਿਰ ਪੁੰਨਹੀਨ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪ ਦੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਰਿ, ਹਰ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਵੰਦਨਾ ਜਾਂ ਸਤੁਤੀ ਕਰਨ ਦਾ ਸਾਹਸ ਕਿਵੇਂ ਕਰੇ?
तनीयांसं पांसुं तव चरणपङ्केरुहभवं
विरिञ्चिस्सञ्चिन्वन् विरचयति लोकानविकलम् ।
वहत्येनं शौरिः कथमपि सहस्रेण शिरसां
हरस्संक्षुद्यैनं भजति भसितोद्धूलनविधिम् ॥ २॥
tanīyāṃsaṃ pāṃsuṃ tava caraṇapaṅkeruhabhavaṃ
viriñcissañcinvan viracayati lokānavikalam |
vahatyenaṃ śauriḥ kathamapi sahasreṇa śirasāṃ
harassaṃkṣudyainaṃ bhajati bhasitoddhūlanavidhim || 2||
ਆਪ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਦੇ ਇੱਕੋ ਕਣ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਨੰਤ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਵਿਸ਼ਣੂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਜ਼ਾਰ ਫਣਾਂ ਉੱਤੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਉਸ ਨੂੰ ਪੀਹ ਕੇ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਭਸਮ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ।
अविद्यानामन्त-स्तिमिर-मिहिरद्वीपनगरी
जडानां चैतन्य-स्तबक-मकरन्द-स्रुतिझरी ।
दरिद्राणां चिन्तामणिगुणनिका जन्मजलधौ
निमग्नानां दंष्ट्रा मुररिपु-वराहस्य भवति ॥ ३॥
avidyānāmanta-stimira-mihiradvīpanagarī
jaḍānāṃ caitanya-stabaka-makaranda-srutijharī |
daridrāṇāṃ cintāmaṇiguṇanikā janmajaladhau
nimagnānāṃ daṃṣṭrā muraripu-varāhasya bhavati || 3||
ਆਪ ਮੰਦਬੁੱਧੀ ਲਈ ਅਗਿਆਨ-ਅੰਧਕਾਰ ਮਿਟਾਉਣ ਵਾਲੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਸੂਰਜ ਹੋ, ਜੜ੍ਹਮਤਿ ਲਈ ਮਿੱਠੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਧਾਰਾ ਹੋ, ਗਰੀਬ ਲਈ ਚਿੰਤਾਮਣੀਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਹੋ, ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆਂ ਨੂੰ ਉਠਾਉਣ ਵਾਲੇ ਵਰਾਹ ਦੇ ਦੰਦ ਹੋ।
सुधासिन्धोर्मध्ये सुरविटपिवाटीपरिवृते
मणिद्वीपे नीपोपवनवति चिन्तामणिगृहे ।
शिवाकारे मञ्चे परमशिवपर्यङ्कनिलयां
भजन्ति त्वां धन्याः कतिचन चिदानन्दलहरीम् ॥ ८॥
sudhāsindhormadhye suraviṭapivāṭīparivṛte
maṇidvīpe nīpopavanavati cintāmaṇigṛhe |
śivākāre mañce paramaśivaparyaṅkanilayāṃ
bhajanti tvāṃ dhanyāḥ katicana cidānandalaharīm || 8||
ਧੰਨ ਹਨ ਉਹ ਵਿਰਲੇ ਜੋ ਆਪ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ — ਜੋ ਚਿੰਤਾਮਣੀਆਂ ਦੇ ਨਗਰ ਵਿੱਚ, ਕਲਪਵ੍ਰਿਕਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਰਤਨ-ਦੀਪ ਉੱਤੇ ਕਦੰਬ-ਵਨ ਵਿੱਚ, ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਰੂਪੀ ਸੇਜ ਉੱਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ, ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਚਿਦਾਨੰਦ-ਲਹਰੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋ।
भवानि त्वं दासे मयि वितर दृष्टिं सकरुणा-
मिति स्तोतुं वाञ्छन् कथयति भवानि त्वमिति यः ।
तदैव त्वं तस्मै दिशसि निजसायुज्यपदवीं
मुकुन्दब्रह्मेन्द्रस्फुटमकुटनीराजितपदाम् ॥ २२॥
bhavāni tvaṃ dāse mayi vitara dṛṣṭiṃ sakaruṇā-
miti stotuṃ vāñchan kathayati bhavāni tvamiti yaḥ |
tadaiva tvaṃ tasmai diśasi nijasāyujyapadavīṃ
mukundabrahmendrasphuṭamakuṭanīrājitapadām || 22||
ਹੇ ਭਵਾਨੀ, ਆਪਣੇ ਇਸ ਸੇਵਕ ਉੱਤੇ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਕਰੁਣਾ-ਕਟਾਕਸ਼ ਪਾਉਣ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰ ਲਵੋ — ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਹਰਿ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਦੀ ਵੀ ਕਿਰਪਾ ਤੇ ਸੰਪਦਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਆਪ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਪੈਣਾ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ।
जपो जल्पः शिल्पं सकलमपि मुद्राविरचना
गतिः प्रादक्षिण्यक्रमणमशनाद्याहुतिविधिः ।
प्रणामस्संवेशस्सुखमखिलमात्मार्पणदृशा
सपर्यापर्यायस्तव भवतु यन्मे विलसितम् ॥ २७॥
japo jalpaḥ śilpaṃ sakalamapi mudrāviracanā
gatiḥ prādakṣiṇyakramaṇamaśanādyāhutividhiḥ |
praṇāmassaṃveśassukhamakhilamātmārpaṇadṛśā
saparyāparyāyastava bhavatu yanme vilasitam || 27||
ਮੇਰਾ ਹਰ ਕਾਰਜ ਆਪ ਦੀ ਪੂਜਾ ਬਣ ਜਾਏ: ਮੇਰੀ ਵਿਅਰਥ ਬਾਣੀ ਆਪ ਦੇ ਮੰਤਰ ਦਾ ਜਾਪ, ਮੇਰੇ ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਆਪ ਦੀਆਂ ਮੁਦਰਾਵਾਂ, ਮੇਰਾ ਚੱਲਣਾ ਆਪ ਦੀ ਪਰਿਕਰਮਾ, ਮੇਰਾ ਭੋਜਨ ਆਪ ਦਾ ਨੈਵੇਦਯ, ਮੇਰਾ ਸੌਣਾ ਆਪ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਬਣ ਜਾਏ।
सौन्दर्यलहरी
गतैर्माणिक्यत्वं गगनमणिभिः सान्द्रघटितं
किरीटं ते हैमं हिमगिरिसुते कीर्तयति यः ।
स नीडेयच्छायाच्छुरणशबलं चन्द्रशकलं
धनुः शौनासीरं किमिति न निबध्नाति धिषणाम् ॥ ४२॥
saundaryalaharī
gatairmāṇikyatvaṃ gaganamaṇibhiḥ sāndraghaṭitaṃ
kirīṭaṃ te haimaṃ himagirisute kīrtayati yaḥ |
sa nīḍeyacchāyācchuraṇaśabalaṃ candraśakalaṃ
dhanuḥ śaunāsīraṃ kimiti na nibadhnāti dhiṣaṇām || 42||
ਹੇ ਮਾਤਾ, ਮੈਂ ਆਪ ਦੇ ਮੁਕਟ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ — ਜੋ ਆਪ ਦੇ ਕਾਲੇ, ਫੁੱਲ-ਸੁਗੰਧਿਤ ਕੇਸਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਮੇਘਮਾਲਾ ਵਿੱਚ ਅਰਧ-ਚੰਦਰ ਵਾਂਗ ਸ਼ੋਭਦਾ ਹੈ। (ਇੱਥੋਂ ਸੌਂਦਰਯ-ਲਹਰੀ ਦਾ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਦਾ ਸਿਰ ਤੋਂ ਚਰਨਾਂ ਤੱਕ ਸਤਵਨ ਹੈ।)
प्रदीपज्वालाभिर्दिवसकरनीराजनविधिः
सुधासूतेश्चन्द्रोपलजललवैरर्घ्यरचना ।
स्वकीयैरम्भोभिः सलिलनिधिसौहित्यकरणं
त्वदीयाभिर्वाग्भिस्तव जननि वाचां स्तुतिरियम् ॥ १००॥
pradīpajvālābhirdivasakaranīrājanavidhiḥ
sudhāsūteścandropalajalalavairarghyaracanā |
svakīyairambhobhiḥ salilanidhisauhityakaraṇaṃ
tvadīyābhirvāgbhistava janani vācāṃ stutiriyam || 100||
ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਕਿਹੜੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਮੈਂ, ਇੱਕ ਨੰਨ੍ਹਾ ਬਾਲਕ, ਆਪ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਾਂ ਜੋ ਸੁਯੰ ਬਾਣੀ ਦੀ ਜਨਨੀ ਹੋ — ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਦੀਪ, ਚੰਦਰਮਾ ਨੂੰ ਚਾਨਣੀ, ਜਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਉਸੇ ਦੇ ਜਲ ਦੀ ਇੱਕ ਬੂੰਦ ਅਰਪਣ ਕਰੇ? ਫਿਰ ਵੀ ਆਪ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਸਤੁਤੀ ਸੰਭਵ ਹੋਈ।
Complete Translation
ਸੌਂਦਰਯ ਲਹਰੀ — "ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ" — ਆਦਿ ਸ਼ੰਕਰਾਚਾਰਯ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ, ਦਿਵ੍ਯ ਮਾਤਾ (ਦੇਵੀ, ਤ੍ਰਿਪੁਰ ਸੁੰਦਰੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ) ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਸੌ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਤੋਤਰ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਭਾਗ, ਆਨੰਦ ਲਹਰੀ ("ਆਨੰਦ ਦੀ ਲਹਿਰ", ਸ਼ਲੋਕ 1–41), ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਸਰੂਪ ਸ਼ਕਤੀ, ਸ਼੍ਰੀਚਕ੍ਰ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਧਿਆਨ ਦੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਗੁਣਗਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਦੂਜਾ ਭਾਗ, ਸੌਂਦਰਯ ਲਹਰੀ (ਸ਼ਲੋਕ 42–100, ਕੁਝ ਪਾਠਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਵਾਧੂ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਸਮੇਤ), ਦੇਵੀ ਦੇ ਸਿਰ ਤੋਂ ਚਰਨਾਂ ਤੱਕ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸ਼ਲੋਕ ਹੀ ਇਹ ਪਰਮ ਸੱਚ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਕੇਵਲ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਹੀ ਕਾਰਜ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ — ਸ਼ਕਤੀ ਹੀ ਈਸ਼ਵਰ ਦਾ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ — ਅਤੇ ਹਰ ਸ਼ਲੋਕ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਉਪਾਸਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਹਿੰਦੇ ਸ਼ਿਖਰਿਣੀ ਛੰਦ ਵਿੱਚ ਰਚਿਆ ਇਹ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਭਗਤੀ-ਕਾਵਯ, ਤਾਂਤ੍ਰਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਵਿਦਯਾ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੇ ਸਤੋਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।
Origin & History
Source: Ascribed to Adi Shankaracharya (the Ananda Lahari traditionally received at Kailasa)
Author: Adi Shankaracharya
Period: Classical (Shankaracharya, c. 8th century, by tradition)
ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸੌਂਦਰਯਲਹਰੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਆਦਿ ਸ਼ੰਕਰਾਚਾਰੀਆ ਨੇ ਕੀਤੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾ ਭਾਗ, ਆਨੰਦਲਹਰੀ ਨੂੰ ਸਵਯੰ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੁਆਰਾ ਕੈਲਾਸ ਦੀ ਕੰਧ 'ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਪਾਇਆ, ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਭਾਗ ਦੇਵੀ ਦੇ ਸੌਂਦਰਯ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਵਿੱਚ ਰਚਿਆ। ਦੋ 'ਲਹਿਰਾਂ' — ਆਨੰਦ ਅਤੇ ਸੌਂਦਰਯ ਦੀਆਂ — ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਰਚਨਾ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਭਗਤੀ, ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਤੰਤਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਉਪਾਸਨਾ ਦੀ ਸ਼੍ਰੀਵਿਦਿਆ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਆਧਾਰ-ਥੰਮ੍ਹ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
ਸੌਂਦਰਯਲਹਰੀ ਕੀ ਹੈ?▼
ਇਹ ਦਿਵਿਆ ਮਾਤਾ (ਦੇਵੀ ਤ੍ਰਿਪੁਰ ਸੁੰਦਰੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ) ਦੀ ਲਗਭਗ ਸੌ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਆਦਿ ਸ਼ੰਕਰਾਚਾਰੀਆ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 'ਸੌਂਦਰਯਲਹਰੀ' ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ 'ਸੌਂਦਰਯ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ'। ਇਹ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ — ਆਨੰਦਲਹਰੀ (ਸ਼ਲੋਕ 1–41) ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਉਪਾਸਨਾ ਉੱਤੇ, ਅਤੇ ਸੌਂਦਰਯਲਹਰੀ (42–100) ਦੇਵੀ ਦੇ ਸਿਰ ਤੋਂ ਪੈਰ ਤੱਕ ਸੌਂਦਰਯ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਸੌਂਦਰਯਲਹਰੀ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੇ ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ?▼
ਮੂਲ ਸਤੁਤੀ ਵਿੱਚ 100 ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ; ਕੁਝ ਪਾਠਾਂਤਰ ਤਿੰਨ ਹੋਰ (101–103) ਜੋੜਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਇੱਥੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਕੁੱਲ 103। ਇਹ ਸੁੰਦਰ ਸ਼ਿਖਰਿਣੀ ਛੰਦ ਵਿੱਚ ਰਚਿਤ ਹੈ।
ਇਸ ਦੇ ਪਾਠ ਦੇ ਕੀ ਲਾਭ ਹਨ?▼
ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮਾਤਾ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨ ਕਿਰਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ — ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਵਾਕਪਟੁਤਾ, ਆਰੋਗ, ਸੌਂਦਰਯ, ਸੰਤਾਨ ਅਤੇ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਜਾਗਰਣ। ਹਰ ਸ਼ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਯੰਤਰ ਅਤੇ ਫਲ ਸਹਿਤ ਇੱਕ ਮੰਤਰ ਵੀ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਦਾ ਪਾਠ ਕਦੋਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?▼
ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁੱਕਰਵਾਰ (ਦੇਵੀ ਦਾ ਦਿਨ), ਨਵਰਾਤਰੀ ਦੀਆਂ ਨੌਂ ਰਾਤਾਂ ਦੌਰਾਨ, ਅਤੇ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਨੂੰ, ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਜਾਂ ਸ਼੍ਰੀਚਕ੍ਰ ਸਾਹਮਣੇ। ਇਸ ਨੂੰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰੋਜ਼ ਵੀ ਜਪਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Ready to start chanting?
See Benefits & How to Chant →