ਹਰਤਾਲਿਕਾ ਤੀਜ ਵ੍ਰਤ ਕਥਾ
ਪਾਰਵਤੀ ਨੇ ਤਪ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ
ਹਰਤਾਲਿਕਾ ਤੀਜ ਭਾਦਰਪਦ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਤ੍ਰਿਤੀਆ ਨੂੰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਕੁਆਰੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਅਤੇ ਸੁਹਾਗਣ ਔਰਤਾਂ ਕਠੋਰ ਨਿਰਜਲ ਵਰਤ (ਅੰਨ ਤੇ ਜਲ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ) ਰੱਖ ਕੇ ਚੰਗੇ ਪਤੀ ਲਈ ਅਤੇ ਅਖੰਡ ਦਾਂਪਤ ਸੁਖ ਲਈ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਪਾਰਵਤੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਨਾਮ 'ਹਰਤ' (ਪਾਰਵਤੀ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸਖੀ) ਅਤੇ 'ਆਲਿਕਾ' (ਸਹੇਲੀ) ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਪਾਰਵਤੀ ਦੇ ਤਪ ਦੀ ਕਥਾ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਪਾਰਵਤੀ ਨੂੰ ਸੁਣਾਈ।
ਪਾਰਵਤੀ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਅਤੇ ਸਖੀ ਦੀ ਮਦਦ
ਇੱਕ ਪੂਰਵ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਪਾਰਵਤੀ ਪਰਬਤਰਾਜ ਹਿਮਵਾਨ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਸੀ। ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਕੇਵਲ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਉੱਤੇ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਾਉਣ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਕਠੋਰਤਮ ਤਪ ਕੀਤਾ — ਵਰਤ ਰੱਖਣਾ, ਗਰਮੀ-ਸਰਦੀ ਸਹਿਣਾ, ਪੱਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਕੇਵਲ ਹਵਾ ਉੱਤੇ ਰਹਿਣਾ। ਉਸ ਦੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੁੰਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਹਿਮਵਾਨ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਉੱਠੇ।
ਤਦ ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਹਿਮਵਾਨ ਕੋਲ ਇਹ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਕਿ ਪਾਰਵਤੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸੰਬੰਧ ਮੰਨ ਕੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਪਾਰਵਤੀ ਨੂੰ ਇਹ ਪਤਾ ਲੱਗਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਭਰ ਉੱਠੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਕੇਵਲ ਸ਼ਿਵ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਦਾ ਵਰਤ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਦੁੱਖ ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਸਖੀ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਸੰਘਣੇ ਜੰਗਲ ਦੀ ਇੱਕ ਇਕਾਂਤ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾ ਕੇ (ਹਰਤ) ਲੁਕਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਪਾਰਵਤੀ ਬਿਨਾਂ ਰੁਕਾਵਟ ਆਪਣੀ ਭਗਤੀ ਜਾਰੀ ਰੱਖ ਸਕੇ।
ਰੇਤ ਦਾ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਵਰਦਾਨ
ਸੰਘਣੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਭਾਦਰਪਦ ਦੀ ਤ੍ਰਿਤੀਆ ਨੂੰ, ਪਾਰਵਤੀ ਨੇ ਨਦੀ ਕੰਢੇ ਦੀ ਰੇਤ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਨਿਰਜਲ ਵਰਤ ਰੱਖ ਕੇ ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਿਆਂ, ਪੂਰਨ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਡਰ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਗੁਆਚੀ ਹੋਈ ਪੁੱਤਰੀ ਨੂੰ ਹਰ ਥਾਂ ਲੱਭਦੇ ਰਹੇ।
ਉਸ ਦੇ ਤਪ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਪਾਰਵਤੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ — ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬਣੇਗੀ। ਆਸ਼ਵਸਤ ਹੋ ਕੇ ਪਾਰਵਤੀ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਕੋਲ ਮੁੜੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਕੇਵਲ ਸ਼ਿਵ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਆਹ ਕਰੇਗੀ; ਉਸ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਵੇਖ ਕੇ ਹਿਮਵਾਨ ਨੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤੀ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਸਮਾਂ ਆਉਣ ਉੱਤੇ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਪਾਰਵਤੀ ਦਾ ਦਿਵਯ ਵਿਆਹ ਸੰਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਔਰਤਾਂ ਹਰਤਾਲਿਕਾ ਤੀਜ ਵਰਤ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ, ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਪਾਰਵਤੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਭਗਤ ਪਤੀ ਤੇ ਅਖੰਡ, ਸੁਖੀ ਦਾਂਪਤ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
The Fruit of the Vrat
ਹਰਤਾਲਿਕਾ ਤੀਜ ਵਰਤ ਕੁਆਰੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਚੰਗੇ ਤੇ ਪਿਆਰੇ ਪਤੀ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਸੁਹਾਗਣ ਔਰਤਾਂ ਪਤੀ ਦੀ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਤੇ ਅਖੰਡ ਸੌਭਾਗ ਲਈ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਕਠਿਨਤਮ ਵਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ — ਅੰਨ ਤੇ ਜਲ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਰਹਿ ਕੇ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਜਾਗਰਣ ਤੇ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Mantras & Aarti for this Puja
Frequently Asked Questions
What does the name 'Hartalika' mean?
It combines 'harat' (carried away) and 'aalika' (female friend) — recalling how Parvati's friend carried her off to the forest so she could continue her penance for Shiva and avoid a marriage to Vishnu arranged by her father.
How is the Hartalika Teej vrat kept?
It is a nirjala (waterless) fast kept through the day and night. Women worship Shiva and Parvati — often with idols of sand or clay — through a night vigil, hear the katha, and break the fast the next morning.
When is Hartalika Teej celebrated?
On the Tritiya (third day) of the bright fortnight of Bhadrapada, a day before Ganesh Chaturthi, usually in August or September.