ਸੰਤੋਸ਼ੀ ਮਾਤਾ ਵਰਤ ਕਥਾ
ਸ਼ੁੱਕਰਵਾਰ ਵਰਤ ਦੀ ਕਥਾ — ਸੰਤੋਖ ਦੀ ਦੇਵੀ ਮਾਂ ਸੰਤੋਸ਼ੀ
ਸੰਤੋਖ ਦੀ ਦੇਵੀ ਮਾਂ ਸੰਤੋਸ਼ੀ ਮਾਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਮਨੋਕਾਮਨਾ ਪੂਰਤੀ, ਘਰ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਥੁੜ੍ਹ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਲਗਾਤਾਰ ਸੋਲਾਂ ਸ਼ੁੱਕਰਵਾਰ ਤੱਕ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਵਰਤ ਆਪਣੀ ਸਾਦਗੀ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ: ਵਰਤ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਹੀ ਵਾਰ ਭੋਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਗੁੜ ਅਤੇ ਭੁੰਨੇ ਛੋਲੇ ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ — ਉਸ ਦਿਨ ਆਪ ਖੱਟਾ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦਾ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਖੱਟਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਇਹ ਕਥਾ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਉਦਿਆਪਨ (ਸਮਾਪਨ ਰਸਮ) ਸਮੇਂ ਸੁਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਣਗੌਲੀ ਨੂੰਹ
ਕਿਸੇ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੁੱਢੀ ਆਪਣੇ ਸੱਤ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ — ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਛੇ ਚੰਗਾ ਕਮਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਜਦਕਿ ਸੱਤਵਾਂ ਭੋਲਾ ਅਤੇ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰ ਸੀ। ਬੁੱਢੀ ਮਾਂ ਆਪਣੇ ਛੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤਾਜ਼ਾ ਭੋਜਨ ਪਰੋਸਦੀ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਨੂੰ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਸਿਰਫ਼ ਬਚਿਆ-ਖੁਚਿਆ ਰਲ਼ਾ ਕੇ ਦੇ ਦਿੰਦੀ। ਆਪਣੇ ਭੋਲੇਪਣ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਕਦੇ ਧਿਆਨ ਨਾ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਦੋਹਾਂ ਨਾਲ ਕਿੰਨਾ ਬੇਰਹਿਮ ਸਲੂਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਚੁੱਪ ਰਹਿ ਕੇ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ।
ਇੱਕ ਦਿਨ ਪਤਨੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਇਸ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਦੀ ਗੱਲ ਦੱਸੀ। ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਧਨ ਕਮਾਉਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪਰਦੇਸ ਜਾਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੇ ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਮੰਗੀ; ਉਸ ਨੇ ਗੋਹੇ ਨਾਲ ਲਿੱਬੜੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਦੀ ਛਾਪ ਦੇ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਸੀਸ ਦਿੱਤੀ। ਉਹ ਦੂਰ ਦੇਸ ਗਿਆ, ਇੱਕ ਸੇਠ ਕੋਲ ਕੰਮ ਮਿਲਿਆ, ਅਤੇ ਇਮਾਨਦਾਰ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਤਰੱਕੀ ਕਰਨ ਲੱਗਾ — ਜਦਕਿ ਘਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਲੱਕੜਾਂ ਲਿਆਉਣ ਅਤੇ ਅਨਾਜ ਪੀਹਣ ਵਰਗੇ ਸਖ਼ਤ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਸੰਤੋਸ਼ੀ ਮਾਤਾ ਦਾ ਵਰਤ
ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਥੱਕ ਕੇ ਇੱਕ ਸ਼ੁੱਕਰਵਾਰ ਉਹ ਮੁਟਿਆਰ ਇੱਕ ਮੰਦਰ ਗਈ, ਜਿੱਥੇ ਔਰਤਾਂ ਸੰਤੋਸ਼ੀ ਮਾਤਾ ਦਾ ਵਰਤ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵਰਤ ਦੀ ਵਿਧੀ ਪੁੱਛੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ: 'ਹਰ ਸ਼ੁੱਕਰਵਾਰ ਸ਼ੁੱਧ ਮਨ ਨਾਲ ਵਰਤ ਰੱਖੋ; ਸਵਾ ਪਾਅ ਗੁੜ ਅਤੇ ਛੋਲੇ ਅਰਪਣ ਕਰੋ; ਇੱਕ ਹੀ ਵਾਰ ਭੋਜਨ ਕਰੋ; ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਿਨ ਖੱਟਾ ਨਾ ਖਾਓ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਖੱਟਾ ਨਾ ਦਿਓ। ਸੰਤੋਖ ਦੀ ਦੇਵੀ ਜ਼ਰੂਰ ਤੁਹਾਡੀ ਮਨੋਕਾਮਨਾ ਪੂਰੀ ਕਰੇਗੀ।'
ਡੂੰਘੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪਤਨੀ ਨੇ ਵਰਤ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਸਿਰਫ਼ ਇਹੀ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦੀ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਪਤੀ ਸੁੱਖੀ-ਸਾਂਦੀ ਅਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲ ਹੋ ਕੇ ਮੁੜੇ। ਉਸ ਦੀ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਸੰਤੋਖ ਤੋਂ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਸੰਤੋਸ਼ੀ ਮਾਤਾ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਗਈ। ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਘਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤੀਵਰਤਾ ਪਤਨੀ ਯਾਦ ਕਰਵਾਈ। ਉਸ ਦਾ ਵਪਾਰ ਬੇਅੰਤ ਵਧਿਆ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਮੁੜਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।
ਸੰਤੋਖ ਦੀ ਪਰੀਖਿਆ ਅਤੇ ਉਦਿਆਪਨ
ਪਤੀ ਧਨਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਘਰ ਮੁੜਿਆ, ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਦੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਦਿਨ ਮੁੱਕ ਗਏ। ਸ਼ੁਕਰਾਨੇ ਨਾਲ ਪਤਨੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੋਲਾਂ ਸ਼ੁੱਕਰਵਾਰ ਦੇ ਵਰਤ ਦਾ ਉਦਿਆਪਨ ਕਰਨ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕੀਤਾ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਉਂਦੀ ਅਤੇ ਖੀਰ-ਪੂਰੀ ਅਰਪਣ ਕਰਦੀ — ਪਰ ਕੋਈ ਖੱਟੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਈਰਖਾਲੂ ਜਿਠਾਣੀਆਂ-ਦਿਰਾਣੀਆਂ ਨੇ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪੈਸੇ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਕਿ ਉਹ ਕੁਝ ਖੱਟਾ ਮੰਗਣ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬੱਚੇ ਇਮਲੀ ਲਈ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਏ ਅਤੇ ਵਰਤ ਭੰਗ ਹੁੰਦਾ ਜਾਪਿਆ।
ਆਪਣੇ ਨਿਯਮ ਦੇ ਇਸ ਉਲੰਘਣ ਤੋਂ ਨਾਰਾਜ਼ ਸੰਤੋਸ਼ੀ ਮਾਤਾ ਨੇ ਮੁਸੀਬਤ ਭੇਜੀ — ਰਾਜੇ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀ ਪਤੀ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਲੈ ਗਏ। ਡਰੀ ਹੋਈ ਪਤਨੀ ਨੇ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਮਾਫ਼ੀ ਮੰਗਦੀ ਸੰਕਲਪ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਉਦਿਆਪਨ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਰਾ ਕਰੇਗੀ। ਮਾਤਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਈ; ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਪੂਰੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਅਤੇ ਖੱਟੇ ਦੀ ਰਤਾ ਵੀ ਬਿਨਾਂ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ, ਸਿਰਫ਼ ਖੀਰ-ਪੂਰੀ ਵੰਡੀ। ਸੰਤੋਸ਼ੀ ਮਾਤਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਈ; ਮੁਸੀਬਤ ਟਲ ਗਈ, ਅਤੇ ਯਥਾ ਸਮੇਂ ਜੋੜੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਅਸੀਸ ਮਿਲੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਵੀ ਸੰਤੋਸ਼ੀ ਮਾਤਾ ਦਾ ਵਰਤ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਸੰਤੋਖ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਖੱਟੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਹਰ ਮਨੋਕਾਮਨਾ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 'ਜੈ ਸੰਤੋਸ਼ੀ ਮਾ।'
The Fruit of the Vrat
ਸੋਲਾਂ ਸ਼ੁੱਕਰਵਾਰ ਦਾ ਸੰਤੋਸ਼ੀ ਮਾਤਾ ਵਰਤ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਮਨ ਨਾਲ ਕਰਨ ਨਾਲ ਗ਼ਰੀਬੀ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਕਲੇਸ਼ ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਵਿਚਕਾਰ ਪਿਆਰ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਸੰਤਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੱਚੀਆਂ ਮਨੋਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਜਿਹਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਰਤ ਦਾ ਸਾਰ ਹੈ 'ਸੰਤੋਖ' — ਅਤੇ ਵਰਤ ਦੇ ਦਿਨ ਖੱਟੀ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਪੂਰਨ ਤਿਆਗ।
Mantras & Aarti for this Puja
Frequently Asked Questions
Why is sour (khatta) food forbidden during the Santoshi Mata vrat?
On the Friday of the vrat the devotee must not eat, touch for cooking, or give anyone anything sour — tamarind, lemon, curd or pickle. In the katha, the breaking of this rule brings the Mother's displeasure, so it is observed strictly as the heart of the vrat.
How many Fridays is the Santoshi Mata vrat kept?
It is usually kept for sixteen consecutive Fridays (or until the wish is fulfilled), concluded with an udyapan in which Brahmins or young boys are fed kheer and puri — again, with nothing sour.
What is offered to Santoshi Mata?
A simple offering of gur (jaggery) and roasted chana (gram), worth a quarter measure, is offered and later shared. The simplicity reflects the Goddess's nature as the Mother of Contentment.