ਵਟ ਸਾਵਿਤਰੀ ਵ੍ਰਤ ਕਥਾ
ਬੋਹੜ ਦੇ ਰੁੱਖ ਕੋਲ ਸਾਵਿਤਰੀ ਨੇ ਯਮਰਾਜ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਸੱਤਿਆਵਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਕਿਵੇਂ ਵਾਪਸ ਲਏ
ਵਟ ਸਾਵਿਤਰੀ ਅਮਾਵਸ (ਅਤੇ ਕੁਝ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਟ ਪੂਰਨਿਮਾ) ਦੇ ਦਿਨ ਸੁਹਾਗਣ ਔਰਤਾਂ ਵਰਤ ਰੱਖ ਕੇ ਵਟ (ਬੋਹੜ) ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਸ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਗਾ ਲਪੇਟ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਅਤੇ ਭਲਾਈ ਲਈ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਵਰਤ ਸਾਵਿਤਰੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਹੈ — ਆਦਰਸ਼ ਪਤੀਵਰਤਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਅਟੱਲ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਮੌਤ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਯਮਰਾਜ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਪਸ ਲਏ। ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ, ਮਹਾਭਾਰਤ ਵਿੱਚੋਂ।
ਸਾਵਿਤਰੀ ਦਾ ਸੱਤਿਆਵਾਨ ਨੂੰ ਚੁਣਨਾ
ਸਾਵਿਤਰੀ ਰਾਜਾ ਅਸ਼ਵਪਤੀ ਦੀ ਸੁਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਧੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਖੁਦ ਜਾ ਕੇ ਸੱਤਿਆਵਾਨ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ — ਇੱਕ ਅੰਨ੍ਹੇ ਰਾਜੇ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਗੁਆ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਤਪੱਸਵੀ ਵਾਂਗ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਸੱਤਿਆਵਾਨ ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਗੁਣਵਾਨ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਠੀਕ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ। ਪਰ ਸਾਵਿਤਰੀ ਨੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, 'ਕੁਲੀਨ ਹਿਰਦੇ ਵਾਲੀ ਔਰਤ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਵਾਰ ਚੁਣਦੀ ਹੈ।' ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਫੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਬਦਲਿਆ, ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਹੋ ਗਿਆ।
ਸਾਵਿਤਰੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਹੀ ਵਸਤਰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਛਾਲ ਦੇ ਬਸਤਰ ਪਹਿਨੇ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਚਲੀ ਗਈ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀ ਰਹੀ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਨਾਰਦ ਦੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕਦੇ ਨਾ ਭੁੱਲੀ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਸਾਲ ਖਤਮ ਹੋਣ ਵੱਲ ਵਧਿਆ, ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸੰਕਟ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਉਸ ਨੇ ਕਠੋਰ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਦਾ ਵਰਤ ਅਤੇ ਜਾਗਰਣ ਕੀਤਾ।
ਸਾਵਿਤਰੀ ਯਮਰਾਜ ਦੇ ਪਿੱਛੇ
ਨਿਯਤ ਦਿਨ ਸੱਤਿਆਵਾਨ ਲੱਕੜ ਕੱਟਣ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਸਾਵਿਤਰੀ ਸੰਕਟ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਗਈ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਕੁਹਾੜੀ ਚਲਾਈ, ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋਣ ਲੱਗਾ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਸਾਵਿਤਰੀ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਲੇਟ ਗਿਆ। ਤਦ ਸਾਵਿਤਰੀ ਨੇ ਖੁਦ ਯਮਰਾਜ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ — ਸਾਂਵਲਾ ਤੇ ਮਹਿਮਾਮਈ — ਜੋ ਸੱਤਿਆਵਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਲੈ ਕੇ ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਨ ਆਏ ਸਨ।
ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਸਾਵਿਤਰੀ ਪਿੱਛੇ ਤੁਰ ਪਈ। ਯਮਰਾਜ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜਾਣ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੀਉਂਦੇ ਮੁਰਦੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੇ — ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੋਈ ਵੀ ਵਰਦਾਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮੰਗਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਸਹੁਰੇ ਨੂੰ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਤੇ ਰਾਜ ਮੁੜ ਮਿਲ ਜਾਵੇ; ਯਮਰਾਜ ਨੇ ਉਹ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਫਿਰ ਵੀ ਪਿੱਛੇ ਤੁਰਦੀ ਰਹੀ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਸੌ ਪੁੱਤਰ ਹੋਣ ਦਾ ਵਰਦਾਨ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਤੁਰਦੀ ਰਹੀ, ਅਤੇ ਧਰਮ ਤੇ ਸੱਚ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਬਚਨ ਕਹਿੰਦੀ ਗਈ ਕਿ ਯਮਰਾਜ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਰਦਾਨ ਦੇਣ ਲੱਗੇ — 'ਸੱਤਿਆਵਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੁਝ ਵੀ।' ਸਾਵਿਤਰੀ ਨੇ ਮੰਗਿਆ, 'ਮੈਨੂੰ ਸੌ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਹੋਣ ਦਾ ਵਰਦਾਨ ਦਿਓ।' 'ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਵੇ,' ਯਮਰਾਜ ਨੇ ਕਿਹਾ — ਅਤੇ ਤਦ ਹੀ ਸਮਝੇ ਕਿ ਪਤੀਵਰਤਾ ਨਾਲ ਬੱਝਾ ਇਹ ਵਰਦਾਨ ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਉਸ ਦੀ ਚਤੁਰਾਈ ਵਿੱਚ ਬੱਝ ਕੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਤ ਤੋਂ ਹਾਰ ਕੇ, ਯਮਰਾਜ ਨੇ ਸੱਤਿਆਵਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਮੁਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਸਾਵਿਤਰੀ ਬੋਹੜ ਦੇ ਰੁੱਖ ਕੋਲ ਵਾਪਸ ਆਈ; ਸੱਤਿਆਵਾਨ ਜਿਵੇਂ ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਜਾਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਹ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸੁਖ ਨਾਲ ਰਹੇ। ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸੁਹਾਗਣ ਔਰਤਾਂ ਵਟ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਖੰਡ ਦਾਂਪਤਯ ਦੇ ਉਸੇ ਵਰਦਾਨ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ।
The Fruit of the Vrat
ਵਟ ਸਾਵਿਤਰੀ ਵਰਤ ਸੁਹਾਗਣ ਔਰਤਾਂ ਪਤੀ ਦੀ ਲੰਮੀ ਉਮਰ, ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਤੇ ਸੁਖੀ, ਚਿਰਸਥਾਈ ਦਾਂਪਤਯ (ਅਖੰਡ ਸੌਭਾਗ) ਲਈ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਦੀਆਂ ਤੱਕ ਜੀਉਂਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਵਟ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਪੂਜਾ ਅਟੁੱਟ ਦਾਂਪਤਯ-ਬੰਧਨ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਵਿਤਰੀ ਦੇ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਹੌਸਲੇ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ ਤੋਂ ਅਨੁਗ੍ਰਹਿਤ ਹੈ।
Mantras & Aarti for this Puja
Frequently Asked Questions
When is the Vat Savitri vrat observed?
It is observed on the Amavasya (new moon) of the month of Jyeshtha in North India (Vat Savitri Amavasya), and on Jyeshtha Purnima (Vat Purnima) in Maharashtra, Gujarat and the south — about a fortnight apart, both celebrating the same Savitri-Satyavan story.
Why is the banyan (vat) tree worshipped?
The banyan lives for hundreds of years and is regarded as imperishable, sheltering the Trimurti. Married women circle it with a sacred thread while praying for the long life of their husbands, just as Savitri won Satyavan's life back beneath it.
Who can keep the Vat Savitri vrat?
It is traditionally kept by married women (suhagins) for the welfare and longevity of their husbands; in many families newly married women begin it and continue every year.