ગર્ભ સ્તુતિ
గర్భ స్తుతి (గర్భస్థ శ్రీకృష్ణుని దేవతల స్తుతి) in Gujarati · ગુજરાતી
તમારી ભાષા/લિપિમાં વાંચો
✦ અર્થ
ગર્ભ સ્તુતિ એ પ્રાર્થના છે જે ભગવાન બ્રહ્મા, શિવ તથા સમસ્ત દેવતાઓએ ભગવાન શ્રીકૃષ્ણની સ્તુતિમાં, તેમના અવતરણ પૂર્વે માતા દેવકીના ગર્ભમાં સ્થિત રહેતા સમયે કરી હતી. શ્રીમદ્ભાગવત મહાપુરાણના દશમ સ્કંધ (અધ્યાય 2, શ્લોક 26–41) માં વર્ણિત આ સોળ શ્લોક ભગવાનને સત્યસ્વરૂપ, જગતના એકમાત્ર ઉદ્ગમ અને આશ્રય, તથા તે નૌકા રૂપે સ્તુતિ કરે છે જેનાથી ભક્તો ભવસાગર પાર કરે છે. દેવતાઓ દેવકીને ખાતરી આપે છે કે સાક્ષાત્ પરમપુરુષ જ તેમના ગર્ભમાં આવ્યા છે અને તેમનો પુત્ર યદુવંશનો રક્ષક હશે.
ઉત્પત્તિ અને કથા
Srimad Bhagavata Purana, Canto 10, Chapter 2, verses 26–41 (Garbha-stuti / prayers of the demigods) · Sage Veda-Vyasa (as spoken by Brahma, Shiva and the demigods) · Classical Puranic era
કંસના નેતૃત્વમાં દાનવી રાજાઓથી પીડિત થઈ પૃથ્વી દેવીએ ગાયનું રૂપ ધારણ કરી ભગવાન બ્રહ્માને ઉદ્ધારની પ્રાર્થના કરી. બ્રહ્મા, શિવ તથા સમસ્ત દેવતાઓ સાથે ક્ષીરસાગરના કિનારે જઈ ભગવાન વિષ્ણુને પ્રાર્થના કરવા લાગ્યા. ભગવાને તેમને ખાતરી આપી કે તેઓ શીઘ્ર જ પૃથ્વીનો ભાર ઉતારવા અવતાર લેશે. જ્યારે ત્યારબાદ પરમ ભગવાને મથુરામાં દેવકીના ગર્ભમાં સ્થાન ગ્રહણ કર્યું, ત્યારે દેવતાઓ આવી આ સોળ શ્લોકથી સ્તુતિ કરવા લાગ્યા — તેમને સત્યના સાક્ષાત્ સ્વરૂપ અને સમસ્ત લોકોના આશ્રય માની, તથા દેવકીને સાંત્વના આપતાં કે તેમનો પુત્ર યદુવંશનો ઉદ્ધારક હશે.
✦ શાસ્ત્રોમાં કહ્યા પ્રમાણે
કહેવાય છે કે જેવા દેવતાઓએ આ પ્રાર્થનાઓ ગાઈ, મથુરાનો કારાગાર એક અલૌકિક પ્રકાશથી ભરાઈ ગયો અને સ્વયં દેવકી પોતાના ગર્ભસ્થ ભગવાનના તેજથી એવી દેદીપ્યમાન થઈ ઊઠ્યાં કે ક્રૂર કંસ પણ વિસ્મય અને ભયથી અભિભૂત થઈ ગયો. પરંપરા માને છે કે જે ગર્ભવતી માતા શ્રદ્ધાપૂર્વક ગર્ભ સ્તુતિ સાંભળે છે, તેના પર વિષ્ણુ અને સમસ્ત દેવતાઓની એ જ રક્ષક કૃપા ઊતરે છે જે દેવકીના ગર્ભસ્થ દિવ્ય શિશુને ઘેરી રહી હતી.
અર્થ સહિત સંપૂર્ણ પાઠ
કોઈપણ પંક્તિ અથવા ▶ બટન દબાવી સાંભળો
સત્યવ્રતં સત્યપરં ત્રિસત્યં સત્યસ્ય યોનિં નિહિતં ચ સત્યે । સત્યસ્ય સત્યમૃતસત્યનેત્રં સત્યાત્મકં ત્વાં શરણં પ્રપન્નાઃ ॥ ૨૬ ॥
satya-vrataṃ satya-paraṃ tri-satyaṃ satyasya yoniṃ nihitaṃ ca satye | satyasya satyam ṛta-satya-netraṃ satyātmakaṃ tvāṃ śaraṇaṃ prapannāḥ || 26 ||
અર્થ:અમે તમારી શરણમાં છીએ, તમારું સ્વરૂપ જ સત્ય છે — સદા સત્યનિષ્ઠ, પરમ સત્ય, ત્રણે કાળ (ભૂત, વર્તમાન, ભવિષ્ય) ના સત્ય, સમસ્ત સત્યના ઉદ્ગમ, સત્યમાં નિહિત, સત્યોના પણ સત્ય, જેમના નેત્ર અમોઘ સત્ય છે.
એકાયનોઽસૌ દ્વિફલસ્ત્રિમૂલ- શ્ચતૂરસઃ પઞ્ચવિધઃ ષડાત્મા । સપ્તત્વગષ્ટવિટપો નવાક્ષો દશચ્છદી દ્વિખગો હ્યાદિવૃક્ષઃ ॥ ૨૭ ॥
ekāyano 'sau dvi-phalas tri-mūlaś catū-rasaḥ pañca-vidhaḥ ṣaḍ-ātmā | sapta-tvag aṣṭa-viṭapo navākṣo daśa-cchadī dvi-khago hy ādi-vṛkṣaḥ || 27 ||
અર્થ:આ આદિવૃક્ષ (જગત / શરીર) ને એક આશ્રય, બે ફળ, ત્રણ મૂળ, ચાર રસ, પાંચ પ્રકારનું જ્ઞાન, છ સ્વભાવ, સાત છાલ, આઠ શાખા, નવ કોટર, દસ પાંદડાં અને તેમાં માળો બાંધનાર બે પક્ષી છે.
ત્વમેક એવાસ્ય સતઃ પ્રસૂતિ- સ્ત્વં સન્નિધાનં ત્વમનુગ્રહશ્ચ । ત્વન્માયયા સંવૃતચેતસસ્ત્વાં પશ્યન્તિ નાના ન વિપશ્ચિતો યે ॥ ૨૮ ॥
tvam eka evāsya sataḥ prasūtis tvaṃ sannidhānaṃ tvam anugrahaś ca | tvan-māyayā saṃvṛta-cetasas tvāṃ paśyanti nānā na vipaścito ye || 28 ||
અર્થ:કેવળ તમે જ આ પ્રકટ જગતના ઉદ્ગમ છો, તમે જ તેનું પાલન છો, તમે જ તેનો સંહાર છો. જેમનું ચિત્ત તમારી માયાથી ઢંકાયેલું છે તેઓ જ નાના ભેદ જુએ છે, વિવેકી જનો નહીં.
બિભર્ષિ રૂપાણ્યવબોધ આત્મા ક્ષેમાય લોકસ્ય ચરાચરસ્ય । સત્ત્વોપપન્નાનિ સુખાવહાનિ સતામભદ્રાણિ મુહુઃ ખલાનામ્ ॥ ૨૯ ॥
bibharṣi rūpāṇy avabodha ātmā kṣemāya lokasya carācarasya | sattvopapannāni sukhāvahāni satām abhadrāṇi muhuḥ khalānām || 29 ||
અર્થ:હે જ્ઞાનસ્વરૂપ, ચરાચર જગતના કલ્યાણ માટે તમે વિવિધ રૂપ ધારણ કરો છો — સત્ત્વમય, સુખકારક રૂપ, જે સંતો માટે મંગળકારી અને દુષ્ટો માટે વારંવાર અમંગળકારી હોય છે.
ત્વય્યમ્બુજાક્ષાખિલસત્ત્વધામ્નિ સમાધિનાવેશિતચેતસૈકે । ત્વત્પાદપોતેન મહત્કૃતેન કુર્વન્તિ ગોવત્સપદં ભવાબ્ધિમ્ ॥ ૩૦ ॥
tvayy ambujākṣākhila-sattva-dhāmni samādhināveśita-cetasaike | tvat-pāda-potena mahat-kṛtena kurvanti go-vatsa-padaṃ bhavābdhim || 30 ||
અર્થ:હે કમલનયન, સમસ્ત સત્ત્વના ધામ, કેટલાક સમાધિ દ્વારા તમારામાં ચિત્ત લગાવી, મહાપુરુષો દ્વારા સન્માનિત તમારા ચરણકમળરૂપી નૌકાનો સહારો લઈ, આ વિશાળ ભવસાગરને વાછરડાના ખરીના ખાડા સમાન (સુગમ) બનાવી લે છે.
સ્વયં સમુત્તીર્ય સુદુસ્તરં દ્યુમન્ ભવાર્ણવં ભીમમદભ્રસૌહૃદાઃ । ભવત્પદામ્ભોરુહનાવમત્ર તે નિધાય યાતાઃ સદનુગ્રહો ભવાન્ ॥ ૩૧ ॥
svayaṃ samuttīrya sudustaraṃ dyuman bhavārṇavaṃ bhīmam adabhra-sauhṛdāḥ | bhavat-padāmbhoruha-nāvam atra te nidhāya yātāḥ sad-anugraho bhavān || 31 ||
અર્થ:હે સ્વયંપ્રકાશ, તે અપાર કરુણાવાન ભક્તો આ દુસ્તર અને ભયાનક ભવસાગરને પોતે પાર કરી, અહીં બીજાઓ માટે તમારા ચરણકમળરૂપી નૌકા છોડી જાય છે — કેમ કે તમે ભક્તો પર પરમ અનુગ્રહશીલ છો.
યેઽન્યેઽરવિન્દાક્ષ વિમુક્તમાનિન- સ્ત્વય્યસ્તભાવાદવિશુદ્ધબુદ્ધયઃ । આરુહ્ય કૃચ્છ્રેણ પરં પદં તતઃ પતન્ત્યધોઽનાદૃતયુષ્મદઙ્ઘ્રયઃ ॥ ૩૨ ॥
ye 'nye 'ravindākṣa vimukta-māninas tvayy asta-bhāvād aviśuddha-buddhayaḥ | āruhya kṛcchreṇa paraṃ padaṃ tataḥ patanty adho 'nādṛta-yuṣmad-aṅghrayaḥ || 32 ||
અર્થ:હે કમલનયન, જે અન્ય લોકો પોતાને મિથ્યા જ મુક્ત માની બેસે છે — તમારામાં ભક્તિ ન હોવાથી જેમની બુદ્ધિ અશુદ્ધ છે — તેઓ મહા કષ્ટથી પરમ પદ સુધી ચઢીને પણ તમારા ચરણોની ઉપેક્ષાને કારણે ફરી નીચે પડી જાય છે.
તથા ન તે માધવ તાવકાઃ ક્વચિદ્ ભ્રશ્યન્તિ માર્ગાત્ત્વયિ બદ્ધસૌહૃદાઃ । ત્વયાભિગુપ્તા વિચરન્તિ નિર્ભયા વિનાયકાનીકપમૂર્ધસુ પ્રભો ॥ ૩૩ ॥
tathā na te mādhava tāvakāḥ kvacid bhraśyanti mārgāt tvayi baddha-sauhṛdāḥ | tvayābhiguptā vicaranti nirbhayā vināyakānīkapa-mūrdhasu prabho || 33 ||
અર્થ:પરંતુ, હે માધવ, તમારામાં દૃઢ પ્રેમથી બંધાયેલા તમારા ભક્તો માર્ગથી ક્યારેય પડતા નથી; તમારાથી સુરક્ષિત થઈ તેઓ સમસ્ત વિઘ્નોના સેનાપતિઓના માથા પર પગ મૂકતા નિર્ભય વિચરે છે.
સત્ત્વં વિશુદ્ધં શ્રયતે ભવાન્ સ્થિતૌ શરીરિણાં શ્રેયઉપાયનં વપુઃ । વેદક્રિયાયોગતપઃસમાધિભિ- સ્તવાર્હણં યેન જનઃ સમીહતે ॥ ૩૪ ॥
sattvaṃ viśuddhaṃ śrayate bhavān sthitau śarīriṇāṃ śreya-upāyanaṃ vapuḥ | veda-kriyā-yoga-tapaḥ-samādhibhis tavārhaṇaṃ yena janaḥ samīhate || 34 ||
અર્થ:સ્થિતિ (પાલન) ના સમયે તમે વિશુદ્ધ સત્ત્વનો આશ્રય લો છો, જે દેહધારીઓ માટે પરમ કલ્યાણકારી રૂપ છે — જેની આરાધના વેદ, કર્મ, યોગ, તપ અને સમાધિ દ્વારા મનુષ્ય પોતાના શ્રેય માટે કરે છે.
સત્ત્વં ન ચેદ્ધાતરિદં નિજં ભવેદ્ વિજ્ઞાનમજ્ઞાનભિદાપમાર્જનમ્ । ગુણપ્રકાશૈરનુમીયતે ભવાન્ પ્રકાશતે યસ્ય ચ યેન વા ગુણઃ ॥ ૩૫ ॥
sattvaṃ na ced dhātar idaṃ nijaṃ bhaved vijñānam ajñāna-bhidāpamārjanam | guṇa-prakāśair anumīyate bhavān prakāśate yasya ca yena vā guṇaḥ || 35 ||
અર્થ:હે વિધાતા, જો તમારું આ વિશુદ્ધ સત્ત્વમય રૂપ — જે અજ્ઞાનનો નાશ કરનાર વિજ્ઞાન છે — પ્રકટ ન થાય, તો તમારું અસ્તિત્વ કેવળ ગુણોના કાર્યોથી અનુમાન કરાય; કેમ કે જે ગુણથી બધું પ્રકાશિત થાય છે તેનાથી જ તમે જણાઓ છો.
ન નામરૂપે ગુણજન્મકર્મભિ- ર્નિરૂપિતવ્યે તવ તસ્ય સાક્ષિણઃ । મનોવચોભ્યામનુમેયવર્ત્મનો દેવ ક્રિયાયાં પ્રતિયન્ત્યથાપિ હિ ॥ ૩૬ ॥
na nāma-rūpe guṇa-janma-karmabhir nirūpitavye tava tasya sākṣiṇaḥ | mano-vacobhyām anumeya-vartmano deva kriyāyāṃ pratiyanty athāpi hi || 36 ||
અર્થ:ગુણ, જન્મ અને કર્મથી જેમના નામ-રૂપ નિરૂપિત નથી કરી શકાતા — તમે તે સૌના સાક્ષી છો, તમારો માર્ગ મન અને વાણીથી જ (ભક્તિપૂર્વક) અનુમેય છે; તેમ છતાં તમારી લીલા-ક્રિયાઓ દ્વારા લોકો તમને ઓળખી લે છે.
શૃણ્વન્ગૃણન્સંસ્મરયંશ્ચ ચિન્તયન્ નામાનિ રૂપાણિ ચ મઙ્ગલાનિ તે । ક્રિયાસુ યસ્ત્વચ્ચરણારવિન્દયો- રાવિષ્ટચેતા ન ભવાય કલ્પતે ॥ ૩૭ ॥
śṛṇvan gṛṇan saṃsmarayaṃś ca cintayan nāmāni rūpāṇi ca maṅgalāni te | kriyāsu yas tvac-caraṇāravindayor āviṣṭa-cetā na bhavāya kalpate || 37 ||
અર્થ:જે મનુષ્ય કોઈ પણ કાર્ય કરતાં તમારા મંગળમય નામ અને રૂપોનું શ્રવણ, કીર્તન, સ્મરણ અને ચિંતન કરતાં તમારા ચરણકમળોમાં ચિત્ત લગાવી દે છે, તે ફરી જન્મને યોગ્ય રહેતો નથી.
દિષ્ટ્યા હરેઽસ્યા ભવતઃ પદો ભુવો ભારોઽપનીતસ્તવ જન્મનેશિતુઃ । દિષ્ટ્યાઙ્કિતાં ત્વત્પદકૈઃ સુશોભનૈ- ર્દ્રક્ષ્યામ ગાં દ્યાં ચ તવાનુકમ્પિતામ્ ॥ ૩૮ ॥
diṣṭyā hare 'syā bhavataḥ pado bhuvo bhāro 'panītas tava janmaneśituḥ | diṣṭyāṅkitāṃ tvat-padakaiḥ suśobhanair drakṣyāma gāṃ dyāṃ ca tavānukampitām || 38 ||
અર્થ:હે હરિ, સૌભાગ્યથી, ઈશ્વર રૂપ તમારા જન્મથી આ પૃથ્વીનો ભાર ઊતરી ગયો; અને સૌભાગ્યથી અમે તમારા ચરણોના સુંદર ચિહ્નોથી અંકિત, તમારી અનુકંપાથી સુશોભિત આ પૃથ્વી તથા સ્વર્ગને પણ જોઈશું.
ન તેઽભવસ્યેશ ભવસ્ય કારણં વિના વિનોદં બત તર્કયામહે । ભવો નિરોધઃ સ્થિતિરપ્યવિદ્યયા કૃતા યતસ્ત્વય્યભયાશ્રયાત્મનિ ॥ ૩૯ ॥
na te 'bhavasyeśa bhavasya kāraṇaṃ vinā vinodaṃ bata tarkayāmahe | bhavo nirodhaḥ sthitir apy avidyayā kṛtā yatas tvayy abhayāśrayātmani || 39 ||
અર્થ:હે ઈશ, તમે જન્મરહિત છો — તમારા અવતારનું તમારી લીલા સિવાય અમે કોઈ કારણ વિચારી શકતા નથી; કેમ કે જોકે સૃષ્ટિ, સંહાર અને સ્થિતિ અવિદ્યાથી થાય છે, તેમ છતાં તે અભય આશ્રય રૂપ તમારામાં જ ટકી છે.
મત્સ્યાશ્વકચ્છપનૃસિંહવરાહહંસ- રાજન્યવિપ્રવિબુધેષુ કૃતાવતારઃ । ત્વં પાસિ નસ્ત્રિભુવનં ચ યથાધુનેશ ભારં ભુવો હર યદૂત્તમ વન્દનં તે ॥ ૪૦ ॥
matsyāśva-kacchapa-nṛsiṃha-varāha-haṃsa- rājanya-vipra-vibudheṣu kṛtāvatāraḥ | tvaṃ pāsi nas tri-bhuvanaṃ ca yathādhuneśa bhāraṃ bhuvo hara yadūttama vandanaṃ te || 40 ||
અર્થ:મત્સ્ય, અશ્વ, કચ્છપ, નૃસિંહ, વરાહ, હંસ તથા ક્ષત્રિયો, બ્રાહ્મણો અને દેવતાઓમાં અવતાર લેનાર હે પ્રભો! જેમ તમે આ સમયે અમારી અને ત્રિભુવનની રક્ષા કરી રહ્યા છો, તેમ જ, હે યદુશ્રેષ્ઠ, પૃથ્વીનો ભાર હરો. તમને અમારા નમસ્કાર.
દિષ્ટ્યામ્બ તે કુક્ષિગતઃ પરઃ પુમા- નંશેન સાક્ષાદ્ભગવાન્ ભવાય નઃ । માભૂદ્ભયં ભોજપતેર્મુમૂર્ષો- ર્ગોપ્તા યદૂનાં ભવિતા તવાત્મજઃ ॥ ૪૧ ॥
diṣṭyāmba te kukṣi-gataḥ paraḥ pumān aṃśena sākṣād bhagavān bhavāya naḥ | mābhūd bhayaṃ bhoja-pater mumūrṣor goptā yadūnāṃ bhavitā tavātmajaḥ || 41 ||
અર્થ:હે માતા દેવકી, સૌભાગ્યથી સાક્ષાત્ પરમપુરુષ ભગવાન પોતાના અંશ સહિત અમારા કલ્યાણ માટે તમારા ગર્ભમાં આવ્યા છે. મરણાસન્ન ભોજરાજ (કંસ) થી જરા પણ ભયભીત ન થાઓ — તમારો પુત્ર યદુવંશનો રક્ષક હશે.
શબ્દ-શબ્દ અર્થ
ઉચ્ચારણ સાંભળવા કોઈપણ શબ્દ પર ક્લિક કરો
గర్భ స్తుతి (గర్భస్థ శ్రీకృష్ణుని దేవతల స్తుతి) પાઠના લાભ
પ્રસિદ્ધ 'સત્યવ્રતમ્' શ્લોકથી આરંભ થાય છે, જે ભગવાનને સનાતન સત્યના સાક્ષાત્ સ્વરૂપ રૂપે મહિમામંડિત કરે છે.
રક્ષાની એક શક્તિશાળી પ્રાર્થના, જે અજન્મા શિશુ અને ગર્ભવતી માતા માટે ભગવાનનો આશ્રય આવાહિત કરવા બોલાય છે.
ખાસ કરીને જન્માષ્ટમી પર અને ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન માતા અને શિશુના કલ્યાણ માટે આશીર્વાદ રૂપે જપાય છે.
શીખવે છે કે ભક્તિ — કેવળ જ્ઞાન કે તપ નહીં — જ ભવસાગર પાર કરવાની નિશ્ચિત નૌકા છે (શ્લોક 30–32).
ભક્તને ખાતરી આપે છે કે જે પ્રેમથી ભગવાનમાં બંધાયેલા છે તેઓ આધ્યાત્મિક માર્ગથી ક્યારેય પડતા નથી (શ્લોક 33).
નિર્ભયતા, શ્રદ્ધા તથા પરમ ભગવાન અને સમસ્ત દેવતાઓની રક્ષક કૃપા પ્રદાન કરનાર મનાય છે.
గర్భ స్తుతి (గర్భస్థ శ్రీకృష్ణుని దేవతల స్తుతి) જપ વિધિ
ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ કે વિષ્ણુના વિગ્રહ સમક્ષ શ્રદ્ધાપૂર્વક સોળ શ્લોકનો પાઠ કરો, એ ભાવનું ચિંતન કરતાં કે સાક્ષાત્ પરમ સત્ય જ દેવકીના ગર્ભમાં અવતરિત થયા છે. આ સ્તુતિ પરંપરાગત રીતે ગર્ભાવસ્થામાં અને જન્માષ્ટમી પર જપાય છે, માતા અને શિશુ માટે દિવ્ય રક્ષાનું આવાહન કરતાં. 'સત્યવ્રતમ્' શ્લોકથી આરંભ કરી ધીમે ધીમે આગળ વધો, ભગવાનને સૌના ઉદ્ગમ અને આશ્રય રૂપે ધ્યાન કરતાં, સમર્પણ અને કૃતજ્ઞતાના હૃદયથી.
વારંવાર પુછાતા પ્રશ્નો
આ પણ વાંચો
ॐ
સંપૂર્ણ గర్భ స్తుతి (గర్భస్థ శ్రీకృష్ణుని దేవతల స్తుతి) શ્લોક-શ્લોક અર્થ સહિત વાંચો, અથવા વધુ પવિત્ર પાઠ જુઓ