పురుష సూక్తం — Complete Lyrics

पुरुष सूक्तम्

Sanskrit text with English transliteration and translation

← Full Page Word-by-Word Meaning Benefits & How to Chant

Verse 1

हरिः ॐ सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् । स भूमिꣳ सर्वत स्पृत्वाऽत्यतिष्ठद्दशाङ्गुलम् ॥

Harih Om sahasrashirsha purushah sahasrakshah sahasrapat Sa bhumiꣳ sarvata spritvatyatishthaddashangulam

విరాట్ పురుషునికి సహస్ర శిరస్సులు, సహస్ర నేత్రాలు, సహస్ర పాదాలు ఉన్నాయి; ఆయన సమస్త భూమిని అన్ని వైపులా వ్యాపించి కూడా దాని కంటే పది అంగుళాల ముందుకు విస్తరించి ఉన్నారు.

Verse 2

पुरुष एवेदꣳ सर्वं यद्भूतं यच्च भाव्यम् । उतामृतत्वस्येशानो यदन्नेनातिरोहति ॥

Purusha evedaꣳ sarvam yadbhutam yachcha bhavyam Utamritatvasyeshano yadannenatirohati

ఇదంతా పురుషుడే — జరిగినదంతా, జరగబోయేదంతా; ఆయన అమృతత్వానికి ప్రభువు, అన్నం (యజ్ఞం) ద్వారా మరింత గొప్పవారవుతారు.

Verse 3

एतावानस्य महिमातो ज्यायाँश्च पूरुषः । पादोऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि ॥

Etavanasya mahimato jyayanshcha purushah Padosya vishva bhutani tripadasyamritam divi

ఇది ఆయన మహిమ, పురుషుడు దీనికంటే ఇంకా గొప్పవాడు; సమస్త ప్రాణులు ఆయనలో నాలుగవ వంతు మాత్రమే, మూడు వంతులు స్వర్గంలో అమరంగా ఉన్నాయి.

Verse 4

त्रिपादूर्ध्व उदैत्पुरुषः पादोऽस्येहाभवत् पुनः । ततो विष्वङ् व्यक्रामत्साशनानशने अभि ॥

Tripadurdhva udaitpurushah padosyehabhavat punah Tato vishvan vyakramatsashananashane abhi

మూడు వంతులతో పురుషుడు పైకి లేచాడు; ఆయనలో ఒక వంతు మరల ఇక్కడ ఆవిర్భవించింది; అక్కడి నుండి ఆయన తినేవి, తినని వాటన్నిటిలో అన్ని వైపులా వ్యాపించాడు.

Verse 5

ततो विराडजायत विराजो अधि पूरुषः । स जातो अत्यरिच्यत पश्चाद्भूमिमथो पुरः ॥

Tato viradajayata virajo adhi purushah Sa jato atyarichyata pashchadbhumimatho purah

ఆయన నుండి విరాట్ (విశ్వరూపం) జన్మించింది, విరాట్ నుండి పురుషుడు (సమష్టి-పురుషుడు); జన్మించి ఆయన భూమి కంటే ముందుకు, వెనుకకు విస్తరించాడు.

Verse 6

तस्माद्यज्ञात् सर्वहुतः सम्भृतं पृषदाज्यम् । पशूँस्ताँश्चक्रे वायव्यानारण्या ग्राम्याश्च ये ॥

Tasmadyajnat sarvahutah sambhritam prishadajyam Pashunstanshchakre vayavyanaranya gramyashcha ye

ఆ సర్వహుత యజ్ఞం నుండి పెరుగు, నెయ్యి సేకరించబడ్డాయి; దాని నుండి ఆయన వాయువు, అడవి, గ్రామపు పశువులను సృష్టించాడు.

Verse 7

तस्माद्यज्ञात् सर्वहुतः ऋचः सामानि जज्ञिरे । छन्दाꣳसि जज्ञिरे तस्माद्यजुस्तस्मादजायत ॥

Tasmadyajnat sarvahutah richah samani jajnire Chhandaꣳsi jajnire tasmadyajustasmadajayata

ఆ సర్వహుత యజ్ఞం నుండి ఋక్, సామ మంత్రాలు జన్మించాయి; దాని నుండి ఛందస్సులు జన్మించాయి, దాని నుండి యజుస్సు జన్మించింది.

Verse 8

तस्मादश्वा अजायन्त ये के चोभयादतः । गावो ह जज्ञिरे तस्मात्तस्माज्जाता अजावयः ॥

Tasmadashva ajayanta ye ke chobhayadatah Gavo ha jajnire tasmattasmajjata ajavayah

దాని నుండి అశ్వాలు జన్మించాయి, రెండు వరుసల దంతాలున్న ప్రాణులన్నీ; దాని నుండి గోవులు జన్మించాయి, దాని నుండి మేకలు, గొర్రెలు.

Verse 9

तं यज्ञं बर्हिषि प्रौक्षन् पुरुषं जातमग्रतः । तेन देवा अयजन्त साध्या ऋषयश्च ये ॥

Tam yajnam barhishi praukshan purusham jatamagratah Tena deva ayajanta sadhya rishayashcha ye

ఆదిలో జన్మించిన ఆ పురుషుని దేవతలు పవిత్ర దర్భపై యజ్ఞంగా అభిషేకించారు; ఆయనతో దేవతలు, సాధ్యులు, ఋషులు యజ్ఞం చేశారు.

Verse 10

यत्पुरुषं व्यदधुः कतिधा व्यकल्पयन् । मुखं किमस्यासीत् किं बाहू किमूरू पादा उच्येते ॥

Yatpurusham vyadadhuh katidha vyakalpayan Mukham kimasyasit kim bahu kimuru pada uchyete

వారు పురుషుని విభజించినప్పుడు, ఆయనను ఎన్ని భాగాలుగా విభజించారు? ఆయన ముఖం ఏమైంది, బాహువులు ఏమయ్యాయి, తొడలు, పాదాలు ఏమయ్యాయి?

Verse 11

ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीद्बाहू राजन्यः कृतः । ऊरू तदस्य यद्वैश्यः पद्भ्याꣳ शूद्रो अजायत ॥

Brahmanosya mukhamasidbahu rajanyah kritah Uru tadasya yadvaishyah padbhyaꣳ shudro ajayata

బ్రాహ్మణుడు ఆయన ముఖమయ్యాడు; రాజన్యుడు (క్షత్రియుడు) ఆయన బాహువులయ్యాడు; ఆయన తొడలు వైశ్యుడయ్యాయి; ఆయన పాదాల నుండి శూద్రుడు జన్మించాడు.

Verse 12

चन्द्रमा मनसो जातश्चक्षोः सूर्यो अजायत । श्रोत्राद्वायुश्च प्राणश्च मुखादग्निरजायत ॥

Chandrama manaso jatashchakshoh suryo ajayata Shrotradvayushcha pranashcha mukhadagnirajayata

ఆయన మనస్సు నుండి చంద్రుడు జన్మించాడు; ఆయన నేత్రం నుండి సూర్యుడు వచ్చాడు; ఆయన ముఖం నుండి ఇంద్రుడు, అగ్ని వచ్చారు; ఆయన ప్రాణం నుండి వాయువు జన్మించింది.

Verse 13

नाभ्या आसीदन्तरिक्षꣳ शीर्ष्णो द्यौः समवर्तत । पद्भ्यां भूमिर्दिशः श्रोत्रात्तथा लोकाँऽकल्पयन् ॥

Nabhya asidantarikshaꣳ shirshno dyauh samavartata Padbhyam bhumirdishah shrotrattatha lokankalpayan

ఆయన నాభి నుండి అంతరిక్షం ఏర్పడింది; ఆయన శిరస్సు నుండి స్వర్గం వికసించింది; ఆయన పాదాల నుండి భూమి, ఆయన చెవి నుండి దిక్కులు — ఇలా వారు లోకాలను సృష్టించారు.

Verse 14

यत्पुरुषेण हविषा देवा यज्ञमतन्वत । वसन्तोऽस्यासीदाज्यं ग्रीष्म इध्मः शरद्धविः ॥

Yatpurushena havisha deva yajnamatanvata Vasantosyasidajyam grishma idhmah sharaddhavih

దేవతలు పురుషుని ఆహుతిగా చేసి యజ్ఞాన్ని విస్తరించినప్పుడు — వసంతం దాని నెయ్యి, గ్రీష్మం దాని ఇంధనం, శరదృతువు దాని ఆహుతి అయ్యాయి.

Verse 15

सप्तास्यासन् परिधयस्त्रिः सप्त समिधः कृताः । देवा यद्यज्ञं तन्वाना अबध्नन् पुरुषं पशुम् ॥

Saptasyasan paridhayastrih sapta samidhah kritah Deva yadyajnam tanvana abadhnan purusham pashum

ఏడు దాని పరిధులు; మూడు రెట్లు ఏడు సమిధలు చేయబడ్డాయి, దేవతలు యజ్ఞం చేస్తూ పురుషుని పశువుగా బంధించినప్పుడు.

Verse 16

यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवास्तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् । ते ह नाकं महिमानः सचन्त यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः ॥

Yajnena yajnamayajanta devastani dharmani prathamanyasan Te ha nakam mahimanah sachanta yatra purve sadhyah santi devah

యజ్ఞం ద్వారా దేవతలు యజ్ఞస్వరూపుని (పురుషుని) ఆరాధించారు; ఇవే మొదటి ధర్మాలు (విధానాలు). ఈ మహా శక్తులు ప్రాచీన సాధ్యులు, దేవతలు నివసించే స్వర్గాన్ని చేరాయి.

Want to understand every word?

Read Word-by-Word Meaning →