పురుష సూక్తం PDF

हरिः ॐ सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् । स भूमिꣳ सर्वत स्पृत्वाऽत्यतिष्ठद्दशाङ्गुलम् ॥

Harih Om sahasrashirsha purushah sahasrakshah sahasrapat Sa bhumiꣳ sarvata spritvatyatishthaddashangulam

విరాట్ పురుషునికి సహస్ర శిరస్సులు, సహస్ర నేత్రాలు, సహస్ర పాదాలు ఉన్నాయి; ఆయన సమస్త భూమిని అన్ని వైపులా వ్యాపించి కూడా దాని కంటే పది అంగుళాల ముందుకు విస్తరించి ఉన్నారు.

पुरुष एवेदꣳ सर्वं यद्भूतं यच्च भाव्यम् । उतामृतत्वस्येशानो यदन्नेनातिरोहति ॥

Purusha evedaꣳ sarvam yadbhutam yachcha bhavyam Utamritatvasyeshano yadannenatirohati

ఇదంతా పురుషుడే — జరిగినదంతా, జరగబోయేదంతా; ఆయన అమృతత్వానికి ప్రభువు, అన్నం (యజ్ఞం) ద్వారా మరింత గొప్పవారవుతారు.

एतावानस्य महिमातो ज्यायाँश्च पूरुषः । पादोऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि ॥

Etavanasya mahimato jyayanshcha purushah Padosya vishva bhutani tripadasyamritam divi

ఇది ఆయన మహిమ, పురుషుడు దీనికంటే ఇంకా గొప్పవాడు; సమస్త ప్రాణులు ఆయనలో నాలుగవ వంతు మాత్రమే, మూడు వంతులు స్వర్గంలో అమరంగా ఉన్నాయి.

त्रिपादूर्ध्व उदैत्पुरुषः पादोऽस्येहाभवत् पुनः । ततो विष्वङ् व्यक्रामत्साशनानशने अभि ॥

Tripadurdhva udaitpurushah padosyehabhavat punah Tato vishvan vyakramatsashananashane abhi

మూడు వంతులతో పురుషుడు పైకి లేచాడు; ఆయనలో ఒక వంతు మరల ఇక్కడ ఆవిర్భవించింది; అక్కడి నుండి ఆయన తినేవి, తినని వాటన్నిటిలో అన్ని వైపులా వ్యాపించాడు.

ततो विराडजायत विराजो अधि पूरुषः । स जातो अत्यरिच्यत पश्चाद्भूमिमथो पुरः ॥

Tato viradajayata virajo adhi purushah Sa jato atyarichyata pashchadbhumimatho purah

ఆయన నుండి విరాట్ (విశ్వరూపం) జన్మించింది, విరాట్ నుండి పురుషుడు (సమష్టి-పురుషుడు); జన్మించి ఆయన భూమి కంటే ముందుకు, వెనుకకు విస్తరించాడు.

तस्माद्यज्ञात् सर्वहुतः सम्भृतं पृषदाज्यम् । पशूँस्ताँश्चक्रे वायव्यानारण्या ग्राम्याश्च ये ॥

Tasmadyajnat sarvahutah sambhritam prishadajyam Pashunstanshchakre vayavyanaranya gramyashcha ye

ఆ సర్వహుత యజ్ఞం నుండి పెరుగు, నెయ్యి సేకరించబడ్డాయి; దాని నుండి ఆయన వాయువు, అడవి, గ్రామపు పశువులను సృష్టించాడు.

तस्माद्यज्ञात् सर्वहुतः ऋचः सामानि जज्ञिरे । छन्दाꣳसि जज्ञिरे तस्माद्यजुस्तस्मादजायत ॥

Tasmadyajnat sarvahutah richah samani jajnire Chhandaꣳsi jajnire tasmadyajustasmadajayata

ఆ సర్వహుత యజ్ఞం నుండి ఋక్, సామ మంత్రాలు జన్మించాయి; దాని నుండి ఛందస్సులు జన్మించాయి, దాని నుండి యజుస్సు జన్మించింది.

तस्मादश्वा अजायन्त ये के चोभयादतः । गावो ह जज्ञिरे तस्मात्तस्माज्जाता अजावयः ॥

Tasmadashva ajayanta ye ke chobhayadatah Gavo ha jajnire tasmattasmajjata ajavayah

దాని నుండి అశ్వాలు జన్మించాయి, రెండు వరుసల దంతాలున్న ప్రాణులన్నీ; దాని నుండి గోవులు జన్మించాయి, దాని నుండి మేకలు, గొర్రెలు.

तं यज्ञं बर्हिषि प्रौक्षन् पुरुषं जातमग्रतः । तेन देवा अयजन्त साध्या ऋषयश्च ये ॥

Tam yajnam barhishi praukshan purusham jatamagratah Tena deva ayajanta sadhya rishayashcha ye

ఆదిలో జన్మించిన ఆ పురుషుని దేవతలు పవిత్ర దర్భపై యజ్ఞంగా అభిషేకించారు; ఆయనతో దేవతలు, సాధ్యులు, ఋషులు యజ్ఞం చేశారు.

यत्पुरुषं व्यदधुः कतिधा व्यकल्पयन् । मुखं किमस्यासीत् किं बाहू किमूरू पादा उच्येते ॥

Yatpurusham vyadadhuh katidha vyakalpayan Mukham kimasyasit kim bahu kimuru pada uchyete

వారు పురుషుని విభజించినప్పుడు, ఆయనను ఎన్ని భాగాలుగా విభజించారు? ఆయన ముఖం ఏమైంది, బాహువులు ఏమయ్యాయి, తొడలు, పాదాలు ఏమయ్యాయి?

ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीद्बाहू राजन्यः कृतः । ऊरू तदस्य यद्वैश्यः पद्भ्याꣳ शूद्रो अजायत ॥

Brahmanosya mukhamasidbahu rajanyah kritah Uru tadasya yadvaishyah padbhyaꣳ shudro ajayata

బ్రాహ్మణుడు ఆయన ముఖమయ్యాడు; రాజన్యుడు (క్షత్రియుడు) ఆయన బాహువులయ్యాడు; ఆయన తొడలు వైశ్యుడయ్యాయి; ఆయన పాదాల నుండి శూద్రుడు జన్మించాడు.

चन्द्रमा मनसो जातश्चक्षोः सूर्यो अजायत । श्रोत्राद्वायुश्च प्राणश्च मुखादग्निरजायत ॥

Chandrama manaso jatashchakshoh suryo ajayata Shrotradvayushcha pranashcha mukhadagnirajayata

ఆయన మనస్సు నుండి చంద్రుడు జన్మించాడు; ఆయన నేత్రం నుండి సూర్యుడు వచ్చాడు; ఆయన ముఖం నుండి ఇంద్రుడు, అగ్ని వచ్చారు; ఆయన ప్రాణం నుండి వాయువు జన్మించింది.

नाभ्या आसीदन्तरिक्षꣳ शीर्ष्णो द्यौः समवर्तत । पद्भ्यां भूमिर्दिशः श्रोत्रात्तथा लोकाँऽकल्पयन् ॥

Nabhya asidantarikshaꣳ shirshno dyauh samavartata Padbhyam bhumirdishah shrotrattatha lokankalpayan

ఆయన నాభి నుండి అంతరిక్షం ఏర్పడింది; ఆయన శిరస్సు నుండి స్వర్గం వికసించింది; ఆయన పాదాల నుండి భూమి, ఆయన చెవి నుండి దిక్కులు — ఇలా వారు లోకాలను సృష్టించారు.

यत्पुरुषेण हविषा देवा यज्ञमतन्वत । वसन्तोऽस्यासीदाज्यं ग्रीष्म इध्मः शरद्धविः ॥

Yatpurushena havisha deva yajnamatanvata Vasantosyasidajyam grishma idhmah sharaddhavih

దేవతలు పురుషుని ఆహుతిగా చేసి యజ్ఞాన్ని విస్తరించినప్పుడు — వసంతం దాని నెయ్యి, గ్రీష్మం దాని ఇంధనం, శరదృతువు దాని ఆహుతి అయ్యాయి.

सप्तास्यासन् परिधयस्त्रिः सप्त समिधः कृताः । देवा यद्यज्ञं तन्वाना अबध्नन् पुरुषं पशुम् ॥

Saptasyasan paridhayastrih sapta samidhah kritah Deva yadyajnam tanvana abadhnan purusham pashum

ఏడు దాని పరిధులు; మూడు రెట్లు ఏడు సమిధలు చేయబడ్డాయి, దేవతలు యజ్ఞం చేస్తూ పురుషుని పశువుగా బంధించినప్పుడు.

यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवास्तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् । ते ह नाकं महिमानः सचन्त यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः ॥

Yajnena yajnamayajanta devastani dharmani prathamanyasan Te ha nakam mahimanah sachanta yatra purve sadhyah santi devah

యజ్ఞం ద్వారా దేవతలు యజ్ఞస్వరూపుని (పురుషుని) ఆరాధించారు; ఇవే మొదటి ధర్మాలు (విధానాలు). ఈ మహా శక్తులు ప్రాచీన సాధ్యులు, దేవతలు నివసించే స్వర్గాన్ని చేరాయి.