Mantra.Tips
Bhagavad Gita · Chapter 1 / 18

अर्जुनविषादयोग

Arjun Viṣhād Yog

Arjuna's Dilemma · 47 verses

Listen to recitation

🌐 Read in your language

Chapter Summary

ভগবদ্গীতার প্রথম অধ্যায় — "অর্জুনবিষাদযোগ" — মহাভারতের সেই মহাকাব্যিক যুদ্ধের পটভূমি, স্থান, চরিত্রসমূহ এবং পরিস্থিতিগুলির পরিচয় করিয়ে দেয়, যে যুদ্ধ পাণ্ডব ও কৌরবদের মধ্যে সংঘটিত হয়েছিল। এই অধ্যায় সেই সকল কারণের রূপরেখা তুলে ধরে, যেগুলি ভগবদ্গীতার প্রকাশের দিকে পরিচালিত করেছিল। যখন উভয় সেনা যুদ্ধের জন্য প্রস্তুত হয়ে দাঁড়িয়ে আছে, তখন পরাক্রমশালী যোদ্ধা অর্জুন উভয় পক্ষের যোদ্ধাদের দর্শন করে আপন আত্মীয়স্বজন ও বন্ধুদের হারানোর ভয়ে এবং নিজের আত্মীয়দের হত্যার ফলে যে পাপ হবে, সেই আশঙ্কায় ক্রমশ অধিকতর শোকার্ত ও বিষণ্ণ হয়ে পড়েন। তাই তিনি কোনো সমাধানের অন্বেষণে ভগবান শ্রীকৃষ্ণের শরণাপন্ন হন। এইভাবে ভগবদ্গীতার জ্ঞান প্রবাহিত হয়।

🔊 Tap any word to hear it — or ▶ to recite a shloka

धृतराष्ट्र उवाच धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः। मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत सञ्जय॥

dhṛitarāśhtra uvācha dharma-kṣhetre kuru-kṣhetre samavetā yuyutsavaḥ māmakāḥ pāṇḍavāśhchaiva kimakurvata sañjaya

Meaningধৃতরাষ্ট্র বললেন, "হে সঞ্জয়, পবিত্র কুরুক্ষেত্রের প্রান্তরে যুদ্ধের জন্য উৎসুক হয়ে একত্রিত হয়ে আমার পুত্রগণ এবং পাণ্ডুপুত্রগণ কী করল?"

dhṛitarāśhtraḥ uvāchaDhritarashtra saiddharma-kṣhetrethe land of dharmakuru-kṣhetreat Kurukshetrasamavetāḥhaving gatheredyuyutsavaḥdesiring to fightmāmakāḥmy sonspāṇḍavāḥthe sons of Panduchaandevacertainlykimwhatakurvatadid they dosañjayaSanjay
Commentary

Dharmakshetra -- that place which protects Dharma is Dharmakshetra. Because it was in the land of the Kurus, it was called Kurukshetra. Sanjaya is one who has conered likes and dislikes and who is impartial.

सञ्जय उवाच दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा। आचार्यमुपसङ्गम्य राजा वचनमब्रवीत्॥

sañjaya uvācha dṛiṣhṭvā tu pāṇḍavānīkaṁ vyūḍhaṁ duryodhanastadā āchāryamupasaṅgamya rājā vachanamabravīt

Meaningসঞ্জয় বললেন: যুদ্ধের জন্য সারিবদ্ধ পাণ্ডবসেনাকে দর্শন করে রাজা দুর্যোধন তাঁর আচার্য দ্রোণের নিকটে গিয়ে এই কথাগুলি বললেন।

sanjayaḥ uvāchaSanjay saiddṛiṣhṭvāon observingtubutpāṇḍava-anīkamthe Pandava armyvyūḍhamstanding in a military formationduryodhanaḥKing Duryodhantadāthenāchāryamteacherupasaṅgamyaapproachedrājāthe kingvachanamwordsabravītspoke
Commentary

.

पश्यैतां पाण्डुपुत्राणामाचार्य महतीं चमूम्। व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता॥

paśhyaitāṁ pāṇḍu-putrāṇām āchārya mahatīṁ chamūm vyūḍhāṁ drupada-putreṇa tava śhiṣhyeṇa dhīmatā

Meaningহে আচার্য! দেখুন, আপনার বুদ্ধিমান শিষ্য দ্রুপদপুত্র (ধৃষ্টদ্যুম্ন) কর্তৃক সুবিন্যস্ত পাণ্ডুপুত্রদের এই বিশাল সেনাবাহিনী।

paśhyabeholdetāmthispāṇḍu-putrāṇāmof the sons of Panduāchāryarespected teachermahatīmmightychamūmarmyvyūḍhāmarrayed in a military formationdrupada-putreṇason of Drupad, Dhrishtadyumnatavaby yourśhiṣhyeṇadiscipledhī-matāintelligent
Commentary

.

अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि। युयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथः॥

atra śhūrā maheṣhvāsā bhīmārjuna-samā yudhi yuyudhāno virāṭaśhcha drupadaśhcha mahā-rathaḥ

Meaningএখানে রয়েছেন বীরগণ, পরাক্রমশালী ধনুর্ধরগণ, যুদ্ধে ভীম ও অর্জুনের সমতুল্য — যুযুধান (সাত্যকি), বিরাট এবং দ্রুপদ — সকলেই মহারথী।

atrahereśhūrāḥpowerful warriorsmahā-iṣhu-āsāḥgreat bowmenbhīma-arjuna-samāḥequal to Bheem and Arjunyudhiin military prowessyuyudhānaḥYuyudhanvirāṭaḥViratchaanddrupadaḥDrupadchaalsomahā-rathaḥwarriors who could single handedly match the strength of ten thousand ordinary warriors
Commentary

Technically, maharatha means a warrior who is proficient in the science of war and who is able to fight alone with ten thousand archers.

धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान्। पुरुजित्कुन्तिभोजश्च शैब्यश्च नरपुङ्गवः॥

dhṛiṣhṭaketuśhchekitānaḥ kāśhirājaśhcha vīryavān purujit kuntibhojaśhcha śhaibyaśhcha nara-puṅgavaḥ yudhāmanyuśhcha vikrānta uttamaujāśhcha vīryavān

Meaningধৃষ্টকেতু, চেকিতান, পরাক্রমশালী কাশীরাজ, পুরুজিৎ, কুন্তিভোজ এবং নরশ্রেষ্ঠ শৈব্য।

dhṛiṣhṭaketuḥDhrishtaketuchekitānaḥChekitankāśhirājaḥKashirajchaandvīrya-vānheroicpurujitPurujitkuntibhojaḥKuntibhojchaandśhaibyaḥShaibyachaandnara-puṅgavaḥbest of menyudhāmanyuḥYudhamanyuchaandvikrāntaḥcourageousuttamaujāḥUttamaujachaandvīrya-vāngallant
Commentary

.

युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान्। सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः॥

saubhadro draupadeyāśhcha sarva eva mahā-rathāḥ

Meaningবলবান যুধামন্যু এবং বীর উত্তমৌজা, সুভদ্রাপুত্র (অভিমন্যু, সুভদ্রা ও অর্জুনের পুত্র) এবং দ্রৌপদীর পুত্রগণ — এঁরা সকলেই মহারথী (মহাবীর)।

saubhadraḥthe son of Subhadradraupadeyāḥthe sons of Draupadichaandsarveallevaindeedmahā-rathāḥwarriors who could single handedly match the strength of ten thousand ordinary warriors
Commentary

.

अस्माकं तु विशिष्टा ये तान्निबोध द्विजोत्तम। नायका मम सैन्यस्य संज्ञार्थं तान्ब्रवीमि ते॥

asmākaṁ tu viśhiṣhṭā ye tānnibodha dwijottama nāyakā mama sainyasya sanjñārthaṁ tānbravīmi te

Meaningহে দ্বিজশ্রেষ্ঠ! আমাদের পক্ষে যাঁরা প্রধান, আমার সেনাবাহিনীর যে নায়কগণ, তাঁদের নামও জেনে নিন; আপনার অবগতির জন্য আমি তাঁদের নাম বলছি।

asmākamourstubutviśhiṣhṭāḥspecialyewhotānthemnibodhabe informeddwija-uttamabest of Brahmnisnāyakāḥprincipal generalsmamaoursainyasyaof armysanjñā-arthamfor informationtānthembravīmiI recountteunto you
Commentary

.

भवान्भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिञ्जयः। अश्वत्थामा विकर्णश्च सौमदत्तिस्तथैव च॥

bhavānbhīṣhmaśhcha karṇaśhcha kṛipaśhcha samitiñjayaḥ aśhvatthāmā vikarṇaśhcha saumadattis tathaiva cha

Meaning"আপনি স্বয়ং, ভীষ্ম, কর্ণ, যুদ্ধে বিজয়ী কৃপাচার্য, অশ্বত্থামা, বিকর্ণ এবং সোমদত্তের পুত্র ভূরিশ্রবা — এঁরা সকলেই যুদ্ধের জন্য প্রস্তুত।"

bhavānyourselfbhīṣhmaḥBheeshmachaandkarṇaḥKarnachaandkṛipaḥKripachaandsamitim-jayaḥvictorious in battleaśhvatthāmāAshvatthamavikarṇaḥVikarnachaandsaumadattiḥBhurishravatathāthusevaevenchaalso
Commentary

.

अन्ये बहवः शूरा मदर्थे त्यक्तजीविताः। नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः॥

anye cha bahavaḥ śhūrā madarthe tyaktajīvitāḥ nānā-śhastra-praharaṇāḥ sarve yuddha-viśhāradāḥ

Meaningএছাড়াও আরও বহু বীর রয়েছেন, যাঁরা আমার জন্য নিজেদের প্রাণ ত্যাগ করতে প্রস্তুত, নানাবিধ অস্ত্রশস্ত্রে সুসজ্জিত এবং সকলেই যুদ্ধে সুনিপুণ।

anyeotherschaalsobahavaḥmanyśhūrāḥheroic warriorsmat-arthefor my saketyakta-jīvitāḥprepared to lay down their livesnānā-śhastra-praharaṇāḥequipped with various kinds of weaponssarveallyuddha-viśhāradāḥskilled in the art of warfare
Commentary

.

अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम्। पर्याप्तं त्विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम्॥

aparyāptaṁ tadasmākaṁ balaṁ bhīṣhmābhirakṣhitam paryāptaṁ tvidameteṣhāṁ balaṁ bhīmābhirakṣhitam

Meaningভীষ্ম কর্তৃক রক্ষিত আমাদের এই সেনা অপর্যাপ্ত, পক্ষান্তরে ভীম কর্তৃক রক্ষিত ওদের সেনা পর্যাপ্ত।

aparyāptamunlimitedtatthatasmākamoursbalamstrengthbhīṣhmaby Grandsire Bheeshmaabhirakṣhitamsafely marshalledparyāptamlimitedtubutidamthiseteṣhāmtheirbalamstrengthbhīmaBheemabhirakṣhitamcarefully marshalled
Commentary

The verse is differently interpreted by different commentators. Sridhara Swami takes the word aparyaptam to mean insufficient. Ananda Giri takes it to mean unlimited.

अयनेषु सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः। भीष्ममेवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि॥

ayaneṣhu cha sarveṣhu yathā-bhāgamavasthitāḥ bhīṣhmamevābhirakṣhantu bhavantaḥ sarva eva hi

Meaningঅতএব আপনারা সকলে সেনাবাহিনীর বিভিন্ন বিভাগে নিজ নিজ নির্দিষ্ট স্থানে অবস্থান করে সর্বতোভাবে কেবল ভীষ্মকেই রক্ষা করুন।

ayaneṣhuat the strategic pointschaalsosarveṣhuallyathā-bhāgamin respective positionavasthitāḥsituatedbhīṣhmamto Grandsire Bheeshmaevaonlyabhirakṣhantudefendbhavantaḥyousarvealleva hieven as
Commentary

.

तस्य संजनयन्हर्षं कुरुवृद्धः पितामहः। सिंहनादं विनद्योच्चैः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान्॥

tasya sañjanayan harṣhaṁ kuru-vṛiddhaḥ pitāmahaḥ siṁha-nādaṁ vinadyochchaiḥ śhaṅkhaṁ dadhmau pratāpavān

Meaningতখন কৌরবদের মধ্যে জ্যেষ্ঠ, প্রতাপশালী পিতামহ (ভীষ্ম) দুর্যোধনকে উৎসাহিত করার জন্য সিংহগর্জনের ন্যায় গর্জন করে নিজের শঙ্খ বাজালেন।

tasyahissañjanayancausingharṣhamjoykuru-vṛiddhaḥthe grand old man of the Kuru dynasty (Bheeshma)pitāmahaḥgrandfathersinha-nādamlion’s roarvinadyasoundinguchchaiḥvery loudlyśhaṅkhamconch shelldadhmaublewpratāpa-vānthe glorious
Commentary

.

ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः। सहसैवाभ्यहन्यन्त शब्दस्तुमुलोऽभवत्॥

tataḥ śhaṅkhāśhcha bheryaśhcha paṇavānaka-gomukhāḥ sahasaivābhyahanyanta sa śhabdastumulo ’bhavat

Meaningতারপর হঠাৎ কৌরবপক্ষ থেকে শঙ্খ, ভেরী, পণব, আনক ও গোমুখ একসঙ্গে বেজে উঠল এবং সেই শব্দ প্রচণ্ড হয়ে উঠল।

tataḥthereafterśhaṅkhāḥconcheschaandbheryaḥbugleschaandpaṇava-ānakadrums and kettledrumsgo-mukhāḥtrumpetssahasāsuddenlyevaindeedabhyahanyantablared forthsaḥthatśhabdaḥsoundtumulaḥoverwhelmingabhavatwas
Commentary

.

ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ। माधवः पाण्डवश्चैव दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः॥

tataḥ śhvetairhayairyukte mahati syandane sthitau mādhavaḥ pāṇḍavaśhchaiva divyau śhaṅkhau pradadhmatuḥ

Meaningতখন শ্বেতাশ্বযুক্ত মহান রথে আসীন মাধব (শ্রীকৃষ্ণ) এবং পাণ্ডুপুত্র (অর্জুন) দিব্য শঙ্খ বাজালেন।

tataḥthenśhvetaiḥby whitehayaiḥhorsesyukteyokedmahatiglorioussyandanechariotsthitauseatedmādhavaḥShree Krishna, the husband of the goddess of fortune, LakshmipāṇḍavaḥArjunchaandevaalsodivyauDivineśhaṅkhauconch shellspradadhmatuḥblew
Commentary

.

पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनंजयः। पौण्ड्रं दध्मौ महाशङ्खं भीमकर्मा वृकोदरः॥

pāñchajanyaṁ hṛiṣhīkeśho devadattaṁ dhanañjayaḥ pauṇḍraṁ dadhmau mahā-śhaṅkhaṁ bhīma-karmā vṛikodaraḥ

Meaningহৃষীকেশ পাঞ্চজন্য বাজালেন, অর্জুন বাজালেন দেবদত্ত, এবং ভয়ংকর কর্ম সাধনকারী বৃকোদর ভীম বাজালেন পৌণ্ড্র নামক মহাশঙ্খ।

pāñchajanyamthe conch shell named Panchajanyahṛiṣhīka-īśhaḥShree Krishna, the Lord of the mind and sensesdevadattamthe conch shell named Devaduttadhanam-jayaḥArjun, the winner of wealthpauṇḍramthe conch named Paundradadhmaublewmahā-śhaṅkhammighty conchbhīma-karmāone who performs herculean tasksvṛika-udaraḥBheem, the voracious eater
Commentary

.

अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः। नकुलः सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ॥

anantavijayaṁ rājā kuntī-putro yudhiṣhṭhiraḥ nakulaḥ sahadevaśhcha sughoṣha-maṇipuṣhpakau

Meaningকুন্তীপুত্র রাজা যুধিষ্ঠির বাজালেন অনন্তবিজয়; নকুল ও সহদেব বাজালেন সুঘোষ ও মণিপুষ্পক।

ananta-vijayamthe conch named Anantavijayrājākingkuntī-putraḥson of KuntiyudhiṣhṭhiraḥYudhishthirnakulaḥNakulsahadevaḥSahadevchaandsughoṣha-maṇipuṣhpakauthe conche shells named Sughosh and Manipushpak
Commentary

.

काश्यश्च परमेष्वासः शिखण्डी महारथः। धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्चापराजितः॥

kāśhyaśhcha parameṣhvāsaḥ śhikhaṇḍī cha mahā-rathaḥ dhṛiṣhṭadyumno virāṭaśhcha sātyakiśh chāparājitaḥ

Meaningশ্রেষ্ঠ ধনুর্ধর কাশীরাজ, মহারথী শিখণ্ডী, ধৃষ্টদ্যুম্ন, বিরাট এবং অপরাজেয় সাত্যকি —

kāśhyaḥKing of Kashichaandparama-iṣhu-āsaḥthe excellent archerśhikhaṇḍīShikhandichaalsomahā-rathaḥwarriors who could single handedly match the strength of ten thousand ordinary warriorsdhṛiṣhṭadyumnaḥDhrishtadyumnavirāṭaḥViratchaandsātyakiḥSatyakichaandaparājitaḥinvincible
Commentary

.

द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते। सौभद्रश्च महाबाहुः शङ्खान्दध्मुः पृथक्पृथक्॥

drupado draupadeyāśhcha sarvaśhaḥ pṛithivī-pate saubhadraśhcha mahā-bāhuḥ śhaṅkhāndadhmuḥ pṛithak pṛithak

Meaningহে পৃথিবীপতি, দ্রুপদ ও দ্রৌপদীর পুত্রগণ এবং মহাবাহু সুভদ্রাপুত্র (অভিমন্যু) — এঁরা প্রত্যেকেই পৃথক পৃথকভাবে নিজ নিজ শঙ্খ বাজালেন।

drupadaḥDrupaddraupadeyāḥthe five sons of Draupadichaandsarvaśhaḥallpṛithivī-pateRuler of the earthsaubhadraḥAbhimanyu, the son of Subhadrachaalsomahā-bāhuḥthe mighty-armedśhaṅkhānconch shellsdadhmuḥblewpṛithak pṛithakindividually
Commentary

This blowing of conches announced the commencement of the battle.

घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत्। नभश्च पृथिवीं चैव तुमुलो व्यनुनादयन्॥

sa ghoṣho dhārtarāṣhṭrāṇāṁ hṛidayāni vyadārayat nabhaśhcha pṛithivīṁ chaiva tumulo nunādayan

Meaningসেই বিকট শব্দ আকাশ ও পৃথিবীতে প্রতিধ্বনিত হয়ে ধৃতরাষ্ট্রপক্ষীয়দের হৃদয় বিদীর্ণ করে দিল।

saḥthatghoṣhaḥsounddhārtarāṣhṭrāṇāmof Dhritarashtra’s sonshṛidayāniheartsvyadārayatshatterednabhaḥthe skychaandpṛithivīmthe earthchaandevacertainlytumulaḥterrific soundabhyanunādayanthundering
Commentary

.

अथ व्यवस्थितान् दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान्कपिध्वजः। प्रवृत्ते शस्त्रसंपाते धनुरुद्यम्य पाण्डवः॥

atha vyavasthitān dṛiṣhṭvā dhārtarāṣhṭrān kapi-dhwajaḥ pravṛitte śhastra-sampāte dhanurudyamya pāṇḍavaḥ hṛiṣhīkeśhaṁ tadā vākyam idam āha mahī-pate

Meaningতখন, হে পৃথিবীপতি, কপিধ্বজ অর্জুন, পাণ্ডুপুত্র, ধৃতরাষ্ট্রপক্ষীয়দের সারিবদ্ধভাবে দণ্ডায়মান দেখে এবং অস্ত্রপ্রয়োগ আরম্ভ হওয়ার উপক্রম দেখে নিজের ধনুক তুলে নিয়ে শ্রীকৃষ্ণকে নিম্নলিখিত কথা বললেন।

athathereuponvyavasthitānarrayeddṛiṣhṭvāseeingdhārtarāṣhṭrānDhritarashtra’s sonskapi-dwajaḥthe Monkey Banneredpravṛitteabout to commenceśhastra-sampāteto use the weaponsdhanuḥbowudyamyataking uppāṇḍavaḥArjun, the son of Panduhṛiṣhīkeśhamto Shree Krishnatadāat that timevākyamwordsidamtheseāhasaidmahī-pateKing
Commentary

.

अर्जुन उवाच हृषीकेशं तदा वाक्यमिदमाह महीपते। सेनयोरुभयोर्मध्ये रथं स्थापय मेऽच्युत॥

arjuna uvācha senayor ubhayor madhye rathaṁ sthāpaya me ’chyuta

Meaningঅর্জুন বললেন, "হে কৃষ্ণ, উভয় সেনার মধ্যস্থলে আমার রথ স্থাপন করুন, যাতে যুদ্ধের জন্য উৎসুক হয়ে যাঁরা এখানে দণ্ডায়মান, তাঁদের আমি দর্শন করতে পারি এবং যুদ্ধ আরম্ভ হওয়ার এই মুহূর্তে কাদের সঙ্গে আমাকে যুদ্ধ করতে হবে, তা জানতে পারি।"

arjunaḥ uvāchaArjun saidsenayoḥarmiesubhayoḥbothmadhyein the middlerathamchariotsthāpayaplacememyachyutaShree Krishna, the infallible One
Commentary

.

यावदेतान्निरीक्षेऽहं योद्धुकामानवस्थितान्। कैर्मया सह योद्धव्यमस्मिन्रणसमुद्यमे॥

yāvadetān nirīkṣhe ’haṁ yoddhu-kāmān avasthitān kairmayā saha yoddhavyam asmin raṇa-samudyame

Meaningঅর্জুন বললেন, "হে কৃষ্ণ, উভয় সেনার মধ্যস্থলে আমার রথ স্থাপন করুন, যাতে যুদ্ধের জন্য উৎসুক হয়ে যাঁরা এখানে দণ্ডায়মান, তাঁদের আমি দর্শন করতে পারি এবং যুদ্ধ আরম্ভ হওয়ার এই মুহূর্তে কাদের সঙ্গে আমাকে যুদ্ধ করতে হবে, তা জানতে পারি।"

yāvatas many asetānthesenirīkṣhelookahamIyoddhu-kāmānfor the battleavasthitānarrayedkaiḥwith whommayāby mesahatogetheryoddhavyammust fightasminin thisraṇa-samudyamegreat combat
Commentary

.

योत्स्यमानानवेक्षेऽहं एतेऽत्र समागताः। धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेर्युद्धे प्रियचिकीर्षवः॥

yotsyamānān avekṣhe ’haṁ ya ete ’tra samāgatāḥ dhārtarāṣhṭrasya durbuddher yuddhe priya-chikīrṣhavaḥ

Meaningকারণ দুর্বুদ্ধি ধৃতরাষ্ট্রপুত্র দুর্যোধনের যুদ্ধে প্রিয়সাধন করতে যাঁরা এখানে সমবেত হয়েছেন, সেই যোদ্ধাদের আমি দর্শন করতে ইচ্ছা করি।

yotsyamānānthose who have come to fightavekṣhe ahamI desire to seeyewhoetethoseatraheresamāgatāḥassembleddhārtarāṣhṭrasyaof Dhritarashtra’s sondurbuddheḥevil-mindedyuddhein the fightpriya-chikīrṣhavaḥwishing to please
Commentary

.

संजय उवाच एवमुक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारत। सेनयोरुभयोर्मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम्॥

sañjaya uvācha evam ukto hṛiṣhīkeśho guḍākeśhena bhārata senayor ubhayor madhye sthāpayitvā rathottamam

Meaningসঞ্জয় বললেন, হে ধৃতরাষ্ট্র, অর্জুন কর্তৃক এইভাবে সম্বোধিত হয়ে শ্রীকৃষ্ণ উভয় সেনার মধ্যস্থলে সেই শ্রেষ্ঠ রথটি স্থাপন করলেন।

sañjayaḥ uvāchaSanjay saidevamthusuktaḥaddressedhṛiṣhīkeśhaḥShree Krishna, the Lord of the sensesguḍākeśhenaby Arjun, the conqueror of sleepbhāratadescendant of Bharatsenayoḥarmiesubhayoḥthe twomadhyebetweensthāpayitvāhaving drawnratha-uttamammagnificent chariot
Commentary

.

भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां महीक्षिताम्। उवाच पार्थ पश्यैतान्समवेतान्कुरूनिति॥

bhīṣhma-droṇa-pramukhataḥ sarveṣhāṁ cha mahī-kṣhitām uvācha pārtha paśhyaitān samavetān kurūn iti

Meaningভীষ্ম, দ্রোণ এবং পৃথিবীর সকল রাজার সম্মুখে তিনি বললেন: "হে পার্থ অর্জুন, একত্রিত এই কৌরবদের দর্শন করো।"

bhīṣhmaGrandsire BheeshmadroṇaDronacharyapramukhataḥin the presencesarveṣhāmallchaandmahī-kṣhitāmother kingsuvāchasaidpārthaArjun, the son of Prithapaśhyabeholdetānthesesamavetāngatheredkurūndescendants of Kuruitithus
Commentary

.

तत्रापश्यत्स्थितान्पार्थः पितृ़नथ पितामहान्। आचार्यान्मातुलान्भ्रातृ़न्पुत्रान्पौत्रान्सखींस्तथा॥

tatrāpaśhyat sthitān pārthaḥ pitṝīn atha pitāmahān āchāryān mātulān bhrātṝīn putrān pautrān sakhīṁs tathā śhvaśhurān suhṛidaśh chaiva senayor ubhayor api

Meaningতখন পার্থ (অর্জুন) সেখানে (উভয় সেনার মধ্যে) দণ্ডায়মান পিতৃব্যগণ, পিতামহগণ, আচার্যগণ, মাতুলগণ, ভ্রাতৃগণ, পুত্রগণ, পৌত্রগণ এবং বন্ধুগণকে দেখতে পেলেন।

tatrathereapaśhyatsawsthitānstationedpārthaḥArjunpitṝīnfathersathathereafterpitāmahāngrandfathersāchāryānteachersmātulānmaternal unclesbhrātṝīnbrothersputrānsonspautrāngrandsonssakhīnfriendstathāalsośhvaśhurānfathers-in-lawsuhṛidaḥwell-wisherschaandevaindeedsenayoḥarmiesubhayoḥin both armiesapialso
Commentary

.

श्वशुरान्सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि। तान्समीक्ष्य कौन्तेयः सर्वान्बन्धूनवस्थितान्॥

tān samīkṣhya sa kaunteyaḥ sarvān bandhūn avasthitān kṛipayā parayāviṣhṭo viṣhīdann idam abravīt

Meaningতিনি উভয় সেনার মধ্যে শ্বশুরগণ ও সুহৃদগণকেও দেখতে পেলেন। কুন্তীপুত্র অর্জুন সেই সকল আত্মীয়স্বজনকে এইভাবে সারিবদ্ধ দেখে গভীর করুণায় আপ্লুত হয়ে শোকার্ত চিত্তে বললেন।

tānthesesamīkṣhyaon seeingsaḥtheykaunteyaḥArjun, the son of Kuntisarvānallbandhūnrelativesavasthitānpresentkṛipayāby compassionparayāgreatāviṣhṭaḥoverwhelmedviṣhīdandeep sorrowidamthisabravītspoke
Commentary

.

अर्जुन उवाच कृपया परयाऽऽविष्टो विषीदन्निदमब्रवीत्। दृष्ट्वेमं स्वजनं कृष्ण युयुत्सुं समुपस्थितम्॥

arjuna uvācha dṛiṣhṭvemaṁ sva-janaṁ kṛiṣhṇa yuyutsuṁ samupasthitam

Meaningঅর্জুন বললেন, "হে কৃষ্ণ, যুদ্ধের জন্য উৎসুক হয়ে এখানে সমবেত আমার এই আত্মীয়স্বজনকে দেখে

arjunaḥ uvāchaArjun saiddṛiṣhṭvāon seeingimamthesesva-janamkinsmenkṛiṣhṇaKrishnayuyutsumeager to fightsamupasthitampresent
Commentary

.

सीदन्ति मम गात्राणि मुखं परिशुष्यति। वेपथुश्च शरीरे मे रोमहर्षश्च जायते॥

sīdanti mama gātrāṇi mukhaṁ cha pariśhuṣhyati vepathuśh cha śharīre me roma-harṣhaśh cha jāyate

Meaningআমার অঙ্গসকল অবসন্ন হয়ে পড়ছে, আমার মুখ শুকিয়ে যাচ্ছে, আমার শরীর কাঁপছে এবং রোমাঞ্চ হচ্ছে।

sīdantiquiveringmamamygātrāṇilimbsmukhammouthchaandpariśhuṣhyatiis drying up vepathuḥ—shudderingchaandśharīreon the bodymemyroma-harṣhaḥstanding of bodily hair on endchaalsojāyateis happening
Commentary

.

गाण्डीवं स्रंसते हस्तात्त्वक्चैव परिदह्यते। शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव मे मनः॥

gāṇḍīvaṁ sraṁsate hastāt tvak chaiva paridahyate na cha śhaknomy avasthātuṁ bhramatīva cha me manaḥ

Meaningআমার হাত থেকে গাণ্ডীব খসে পড়ছে, আমার সমস্ত ত্বক জ্বলছে; আমি দাঁড়িয়ে থাকতে অসমর্থ এবং আমার মন যেন বিভ্রান্ত হয়ে ঘুরছে।

gāṇḍīvamArjun’s bowsraṁsateis slippinghastātfrom (my) handtvakskinchaandevaindeedparidahyateis burning all overnanotchaandśhaknomiam ableavasthātumremain steadybhramati ivawhirling likechaandmemymanaḥmind
Commentary

.

निमित्तानि पश्यामि विपरीतानि केशव। श्रेयोऽनुपश्यामि हत्वा स्वजनमाहवे॥

nimittāni cha paśhyāmi viparītāni keśhava na cha śhreyo ’nupaśhyāmi hatvā sva-janam āhave

Meaningআর হে কেশব, আমি অমঙ্গলসূচক লক্ষণসমূহ দেখছি। যুদ্ধে আপন আত্মীয়স্বজনকে হত্যা করার মধ্যে আমি কোনো কল্যাণ দেখছি না।

nimittāniomenschaandpaśhyāmiI seeviparītānimisfortunekeśhavaShree Krishna, killer of the Keshi demonnanotchaalsośhreyaḥgoodanupaśhyāmiI foreseehatvāfrom killingsva-janamkinsmenāhavein battle
Commentary

Kesava means he who has fine or luxuriant hair.

काङ्क्षे विजयं कृष्ण राज्यं सुखानि च। किं नो राज्येन गोविन्द किं भोगैर्जीवितेन वा॥

na kāṅkṣhe vijayaṁ kṛiṣhṇa na cha rājyaṁ sukhāni cha kiṁ no rājyena govinda kiṁ bhogair jīvitena vā

Meaningহে কৃষ্ণ, আমি জয় কামনা করি না, রাজ্য বা সুখভোগও কামনা করি না। হে কৃষ্ণ, আমাদের রাজ্য, ভোগ বা এমনকি জীবন দিয়েই বা কী প্রয়োজন?

nanorkāṅkṣhedo I desirevijayamvictorykṛiṣhṇaKrishnananorchaas wellrājyamkingdomsukhānihappinesschaalsokimwhatnaḥto usrājyenaby kingdomgovindaKrishna, he who gives pleasure to the senses, he who is fond of cowskimwhat?bhogaiḥpleasuresjīvitenalifeor
Commentary

.

येषामर्थे काङ्क्षितं नो राज्यं भोगाः सुखानि च। इमेऽवस्थिता युद्धे प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च॥

yeṣhām arthe kāṅkṣhitaṁ no rājyaṁ bhogāḥ sukhāni cha ta ime ’vasthitā yuddhe prāṇāṁs tyaktvā dhanāni cha

Meaningযাঁদের জন্য আমরা রাজ্য, ভোগ ও সুখ কামনা করি, তাঁরাই জীবন ও ধন ত্যাগ করে এই যুদ্ধে দণ্ডায়মান।

yeṣhāmfor whosearthesakekāṅkṣhitamcoveted fornaḥby usrājyamkingdombhogāḥpleasuressukhānihappinesschaalsotetheyimetheseavasthitāḥsituatedyuddhefor battleprāṇānlivestyaktvāgiving updhanāniwealthchaalso
Commentary

.

आचार्याः पितरः पुत्रास्तथैव पितामहाः। मातुलाः श्चशुराः पौत्राः श्यालाः सम्बन्धिनस्तथा॥

āchāryāḥ pitaraḥ putrās tathaiva cha pitāmahāḥ mātulāḥ śhvaśhurāḥ pautrāḥ śhyālāḥ sambandhinas tathā

Meaningআচার্যগণ, পিতৃব্যগণ, পুত্রগণ ও পিতামহগণ, মাতুলগণ, শ্বশুরগণ, পৌত্রগণ, শ্যালকগণ এবং অন্যান্য আত্মীয়স্বজন —

āchāryāḥteacherspitaraḥfathersputrāḥsonstathāas wellevaindeedchaalsopitāmahāḥgrandfathersmātulāḥmaternal unclesśhvaśhurāḥfathers-in-lawpautrāḥgrandsonsśhyālāḥbrothers-in-lawsambandhinaḥkinsmentathāas well
Commentary

.

एतान्न हन्तुमिच्छामि घ्नतोऽपि मधुसूदन। अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः किं नु महीकृते॥

etān na hantum ichchhāmi ghnato ’pi madhusūdana api trailokya-rājyasya hetoḥ kiṁ nu mahī-kṛite

Meaningহে কৃষ্ণ, এঁরা আমাকে হত্যা করলেও, ত্রিভুবনের রাজত্বের জন্যও আমি এঁদের হত্যা করতে ইচ্ছা করি না; তবে কেবল পৃথিবীর জন্য তো কথাই নেই।"

etānthesenanothantumto slayichchhāmiI wishghnataḥkilledapieven thoughmadhusūdanaShree Krishna, killer of the demon Madhuapieven thoughtrai-lokya-rājyasyadominion over three worldshetoḥfor the sake ofkim nuwhat to speak ofmahī-kṛitefor the earth
Commentary

.

निहत्य धार्तराष्ट्रान्नः का प्रीतिः स्याज्जनार्दन। पापमेवाश्रयेदस्मान्हत्वैतानाततायिनः॥

nihatya dhārtarāṣhṭrān naḥ kā prītiḥ syāj janārdana pāpam evāśhrayed asmān hatvaitān ātatāyinaḥ

Meaningহে জনার্দন, এই ধৃতরাষ্ট্রপুত্রদের হত্যা করে আমাদের কী আনন্দ হবে? এই আততায়ীদের হত্যা করে আমাদের কেবল পাপই হবে।

nihatyaby killingdhārtarāṣhṭrānthe sons of Dhritarashtranaḥourwhatprītiḥpleasuresyātwill there bejanārdanahe who looks after the public, Shree Krishnapāpamvicesevacertainlyāśhrayetmust come uponasmānushatvāby killingetānall theseātatāyinaḥaggressors
Commentary

Janardana means one who is worshipped by all for prosperity and salvation -- Krishna. He who sets fire to the house of another, who gives poision, who runs with sword to kill, who has plundered wealth and lands, and who has taken hold of the wife of somody else is an atatayi. Duryodhana had done all these evil actions.

तस्मान्नार्हा वयं हन्तुं धार्तराष्ट्रान्स्वबान्धवान्। स्वजनं हि कथं हत्वा सुखिनः स्याम माधव॥

tasmān nārhā vayaṁ hantuṁ dhārtarāṣhṭrān sa-bāndhavān sva-janaṁ hi kathaṁ hatvā sukhinaḥ syāma mādhava

Meaningঅতএব আমাদের আপন আত্মীয় ধৃতরাষ্ট্রপুত্রদের হত্যা করা উচিত নয়; কারণ হে মাধব (শ্রীকৃষ্ণ), আপন স্বজনদের হত্যা করে আমরা কীভাবে সুখী হব?

tasmāthencenaneverarhāḥbehoovevayamwehantumto killdhārtarāṣhṭrānthe sons of Dhritarashtrasva-bāndhavānalong with friendssva-janamkinsmenhicertainlykathamhowhatvāby killingsukhinaḥhappysyāmawill we becomemādhavaShree Krishna, the husband of Yogmaya
Commentary

.

यद्यप्येते पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः। कुलक्षयकृतं दोषं मित्रद्रोहे पातकम्॥

yady apy ete na paśhyanti lobhopahata-chetasaḥ kula-kṣhaya-kṛitaṁ doṣhaṁ mitra-drohe cha pātakam

Meaningযদিও এঁরা লোভে অভিভূত বুদ্ধির কারণে কুলক্ষয়জনিত দোষ এবং মিত্রদ্রোহজনিত পাপ দেখতে পাচ্ছেন না,

yadi apieven thoughetetheynanotpaśhyantiseelobhagreedupahataoverpoweredchetasaḥthoughtskula-kṣhaya-kṛitamin annihilating their relativesdoṣhamfaultmitra-droheto wreak treachery upon friendschaandpātakamsin
Commentary

.

कथं ज्ञेयमस्माभिः पापादस्मान्निवर्तितुम्। कुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यद्भिर्जनार्दन॥

kathaṁ na jñeyam asmābhiḥ pāpād asmān nivartitum kula-kṣhaya-kṛitaṁ doṣhaṁ prapaśhyadbhir janārdana

Meaningতথাপি হে জনার্দন (শ্রীকৃষ্ণ), যাঁরা কুলক্ষয়জনিত দোষ স্পষ্টভাবে দেখছি, সেই আমরা কেন এই পাপ থেকে নিবৃত্ত হতে শিখব না?

kathamwhynanotjñeyamshould be knownasmābhiḥwepāpātfrom sinasmātthesenivartitumto turn awaykula-kṣhayakilling the kinderedkṛitamdonedoṣhamcrimeprapaśhyadbhiḥwho can seejanārdanahe who looks after the public, Shree Krishna
Commentary

Ignorance of law is no excuse but wanton sinful conduct is a grave crime, unworthy of us, who are wiser.

कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः। धर्मे नष्टे कुलं कृत्स्नमधर्मोऽभिभवत्युत॥

kula-kṣhaye praṇaśhyanti kula-dharmāḥ sanātanāḥ dharme naṣhṭe kulaṁ kṛitsnam adharmo ’bhibhavaty uta

Meaningকুলের বিনাশে কুলের সনাতন ধর্মসমূহ বিনষ্ট হয়; ধর্মের বিনাশ হলে সমগ্র কুলকে অধর্ম গ্রাস করে।

kula-kṣhayein the destruction of a dynastypraṇaśhyantiare vanquishedkula-dharmāḥfamily traditionssanātanāḥeternaldharmereligionnaṣhṭeis destroyedkulamfamilykṛitsnamthe wholeadharmaḥirreligionabhibhavatiovercomeutaindeed
Commentary

Dharma -- the duties and ceremonies practised by the family in accordance with the injunctions of the scriptures.

अधर्माभिभवात्कृष्ण प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः। स्त्रीषु दुष्टासु वार्ष्णेय जायते वर्णसङ्करः॥

adharmābhibhavāt kṛiṣhṇa praduṣhyanti kula-striyaḥ strīṣhu duṣhṭāsu vārṣhṇeya jāyate varṇa-saṅkaraḥ

Meaningহে কৃষ্ণ, অধর্মের প্রাবল্যের ফলে কুলের নারীগণ দূষিত হয়ে পড়ে; এবং হে বার্ষ্ণেয় (বৃষ্ণিবংশজাত), নারীগণ দূষিত হলে বর্ণসংকর উৎপন্ন হয়।

adharmairreligionabhibhavātpreponderancekṛiṣhṇaShree Krishnapraduṣhyantibecome immoralkula-striyaḥwomen of the familystrīṣhuof womenduṣhṭāsubecome immoralvārṣhṇeyadescendant of Vrishnijāyateare bornvarṇa-saṅkaraḥunwanted progeny
Commentary

.

सङ्करो नरकायैव कुलघ्नानां कुलस्य च। पतन्ति पितरो ह्येषां लुप्तपिण्डोदकक्रियाः॥

saṅkaro narakāyaiva kula-ghnānāṁ kulasya cha patanti pitaro hy eṣhāṁ lupta-piṇḍodaka-kriyāḥ

Meaningবর্ণসংকর কুলঘাতীদের এবং কুলকে নরকে নিয়ে যায়, কারণ তাঁদের পিতৃপুরুষগণ পিণ্ড ও জলদানের ক্রিয়া থেকে বঞ্চিত হয়ে অধঃপতিত হন।

saṅkaraḥunwanted childrennarakāyahellishevaindeedkula-ghnānāmfor those who destroy the familykulasyaof the familychaalsopatantifallpitaraḥancestorshiverilyeṣhāmtheirluptadeprived ofpiṇḍodaka-kriyāḥperformances of sacrificial offerings
Commentary

.

दोषैरेतैः कुलघ्नानां वर्णसङ्करकारकैः। उत्साद्यन्ते जातिधर्माः कुलधर्माश्च शाश्वताः॥

doṣhair etaiḥ kula-ghnānāṁ varṇa-saṅkara-kārakaiḥ utsādyante jāti-dharmāḥ kula-dharmāśh cha śhāśhvatāḥ

Meaningবর্ণসংকর উৎপাদনকারী এই কুলঘাতীদের এই সকল দোষের দ্বারা জাতিধর্ম ও কুলধর্মের সনাতন রীতিসমূহ বিনষ্ট হয়।

doṣhaiḥthrough evil deedsetaiḥthesekula-ghnānāmof those who destroy the familyvarṇa-saṅkaraunwanted progenykārakaiḥcausingutsādyanteare ruinedjāti-dharmāḥsocial and family welfare activitieskula-dharmāḥfamily traditionschaandśhāśhvatāḥeternal
Commentary

.

उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन। नरकेऽनियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुम॥

utsanna-kula-dharmāṇāṁ manuṣhyāṇāṁ janārdana narake ‘niyataṁ vāso bhavatītyanuśhuśhruma

Meaningহে জনার্দন, আমরা শুনে আসছি যে, যে সকল মানুষের কুলধর্ম বিনষ্ট হয়, তারা অবশ্যম্ভাবীভাবে অনির্দিষ্ট কাল নরকে বাস করতে বাধ্য হয়।

utsannadestroyedkula-dharmāṇāmwhose family traditionsmanuṣhyāṇāmof such human beingsjanārdanahe who looks after the public, Shree Krishnanarakein hellaniyatamindefinitevāsaḥdwellbhavatiisitithusanuśhuśhrumaI have heard from the learned
Commentary

.

अहो बत महत्पापं कर्तुं व्यवसिता वयम्। यद्राज्यसुखलोभेन हन्तुं स्वजनमुद्यताः॥

aho bata mahat pāpaṁ kartuṁ vyavasitā vayam yad rājya-sukha-lobhena hantuṁ sva-janam udyatāḥ

Meaningহায়! আমরা মহাপাপ করতে উদ্যত হয়েছি, কারণ রাজ্যসুখের লোভে আমরা আপন আত্মীয়স্বজনকে হত্যা করতে প্রস্তুত হয়েছি।

ahoalasbatahowmahatgreatpāpamsinskartumto performvyavasitāḥhave decidedvayamweyatbecauserājya-sukha-lobhenadriven by the desire for kingly pleasurehantumto killsva-janamkinsmenudyatāḥintending
Commentary

.

यदि मामप्रतीकारमशस्त्रं शस्त्रपाणयः। धार्तराष्ट्रा रणे हन्युस्तन्मे क्षेमतरं भवेत्॥

yadi mām apratīkāram aśhastraṁ śhastra-pāṇayaḥ dhārtarāṣhṭrā raṇe hanyus tan me kṣhemataraṁ bhavet

Meaningযদি অস্ত্রধারী ধৃতরাষ্ট্রপুত্রগণ যুদ্ধে নিরস্ত্র ও প্রতিরোধহীন আমাকে হত্যা করে, তবে তাও আমার পক্ষে শ্রেয়স্কর হবে।

yadiifmāmmeapratīkāramunresistingaśhastramunarmedśhastra-pāṇayaḥthose with weapons in handdhārtarāṣhṭrāḥthe sons of Dhritarashtraraṇeon the battlefieldhanyuḥshall killtatthatmeto mekṣhema-tarambetterbhavetwould be
Commentary

.

सञ्जय उवाच एवमुक्त्वाऽर्जुनः संख्ये रथोपस्थ उपाविशत्। विसृज्य सशरं चापं शोकसंविग्नमानसः॥

sañjaya uvācha evam uktvārjunaḥ saṅkhye rathopastha upāviśhat visṛijya sa-śharaṁ chāpaṁ śhoka-saṁvigna-mānasaḥ

Meaningসঞ্জয় বললেন, রণক্ষেত্রের মধ্যে এইভাবে বলে শোকাকুল চিত্তে অর্জুন তাঁর ধনুর্বাণ ত্যাগ করে রথের আসনে বসে পড়লেন।

sañjayaḥ uvāchaSanjay saidevam uktvāspeaking thusarjunaḥArjunsaṅkhyein the battlefieldratha upastheon the chariotupāviśhatsatvisṛijyacasting asidesa-śharamalong with arrowschāpamthe bowśhokawith griefsaṁvignadistressedmānasaḥmind