ভজ গোবিন্দম্ — Complete Lyrics
भज गोविन्दम्
Sanskrit text with English transliteration and translation
Verse 1
भज गोविन्दं भज गोविन्दं गोविन्दं भज मूढमते ।
सम्प्राप्ते सन्निहिते काले नहि नहि रक्षति डुकृञ्करणे ॥
Bhaja govindam bhaja govindam govindam bhaja mudhamate
Samprapte sannihite kale nahi nahi rakshati dukrinkarane
গোবিন্দকে ভজ, গোবিন্দকে ভজ, গোবিন্দকে ভজ, হে মূঢ় বুদ্ধি! যখন মৃত্যুর নির্দিষ্ট সময় নিকটে আসবে, তখন ব্যাকরণের নিয়ম ('ডুকৃঞ্করণে') তোমাকে এতটুকুও রক্ষা করবে না।
Verse 2
मूढ जहीहि धनागमतृष्णां कुरु सद्बुद्धिं मनसि वितृष्णाम् ।
यल्लभसे निजकर्मोपात्तं वित्तं तेन विनोदय चित्तम् ॥
Mudha jahihi dhanagamatrishnam kuru sadbuddhim manasi vitrishnam
Yallabhase nijakarmopattam vittam tena vinodaya chittam
হে মূঢ়! ধন উপার্জনের তৃষ্ণা ত্যাগ কর; মনে তৃষ্ণারহিত সদ্বুদ্ধি ধারণ কর। নিজের সৎকর্মে যা-ই পাও, তা দিয়েই নিজের চিত্তকে সন্তুষ্ট রাখ।
Verse 3
नारीस्तनभर नाभीदेशं दृष्ट्वा मा गा मोहावेशम् ।
एतन्मांसवसादिविकारं मनसि विचिन्तय वारं वारम् ॥
Naristanabhara nabhidesham drishtva ma ga mohavesham
Etanmamsavasadivikaram manasi vichintaya varam varam
স্ত্রীর শরীর দেখে মোহ ও আবেশে পড়ো না; বারবার মনে বিচার কর যে এ তো মাংস, চর্বি প্রভৃতিরই বিকার।
Verse 4
नलिनीदल गतजलमतितरलं तद्वज्जीवितमतिशय चपलम् ।
विद्धि व्याध्यभिमानग्रस्तं लोकं शोकहतं च समस्तम् ॥
Nalinidala gatajalamatitaralam tadvajjivitamatishaya chapalam
Viddhi vyadhyabhimanagrastam lokam shokahatam cha samastam
পদ্মপাতায় পড়া জলবিন্দুর মতো জীবন অত্যন্ত চঞ্চল। জেনে রাখ যে এই সমস্ত সংসার রোগ, অভিমান ও শোকে গ্রস্ত।
Verse 5
यावद्वित्तोपार्जनसक्तः तावन्निजपरिवारो रक्तः ।
पश्चाज्जीवति जर्जरदेहे वार्तां कोऽपि न पृच्छति गेहे ॥
Yavadvittoparjanasaktah tavannijaparivaro raktah
Pashchajjivati jarjaradehe vartam kopi na prichchhati gehe
যতক্ষণ তুমি ধন উপার্জনে সমর্থ, ততক্ষণই তোমার পরিবার তোমার প্রতি স্নেহ রাখে; পরে যখন শরীর জীর্ণ হয়, তখন ঘরে কেউ তোমার খবর পর্যন্ত নেয় না।
Verse 6
यावत्पवनो निवसति देहे तावत्पृच्छति कुशलं गेहे ।
गतवति वायौ देहापाये भार्या बिभ्यति तस्मिन्काये ॥
Yavatpavano nivasati dehe tavatprichchhati kushalam gehe
Gatavati vayau dehapaye bharya bibhyati tasminkaye
যতক্ষণ দেহে প্রাণবায়ু আছে, ততক্ষণই ঘরে লোকে কুশল জিজ্ঞাসা করে; প্রাণ বেরিয়ে গেলে ও দেহ নষ্ট হলে, সেই শরীর থেকে স্ত্রীও ভয় পায়।
Verse 7
बालस्तावत्क्रीडासक्तः तरुणस्तावत्तरुणीसक्तः ।
वृद्धस्तावच्चिन्तासक्तः परमे ब्रह्मणि कोऽपि न सक्तः ॥
Balastavatkridasaktah tarunastavattarunisaktah
Vriddhastavachchintasaktah parame brahmani kopi na saktah
বালক খেলায় মগ্ন, যুবক যুবতীতে আসক্ত, বৃদ্ধ চিন্তায় ডুবে — কিন্তু পরব্রহ্মে, হায়, কেউ আসক্ত নয়।
Verse 8
का ते कान्ता कस्ते पुत्रः संसारोऽयमतीव विचित्रः ।
कस्य त्वं कः कुत आयातः तत्त्वं चिन्तय तदिह भ्रातः ॥
Ka te kanta kaste putrah samsaroyamativa vichitrah
Kasya tvam kah kuta ayatah tattvam chintaya tadiha bhratah
তোমার স্ত্রী কে? তোমার পুত্র কে? এই সংসার অত্যন্ত বিচিত্র। তুমি কার? কোথা থেকে এসেছ? হে ভাই! এই তত্ত্বের এখানে বিচার কর।
Verse 9
सत्सङ्गत्वे निस्सङ्गत्वं निस्सङ्गत्वे निर्मोहत्वम् ।
निर्मोहत्वे निश्चलतत्त्वं निश्चलतत्त्वे जीवन्मुक्तिः ॥
Satsangatve nissangatvam nissangatve nirmohatvam
Nirmohatve nishchalatattvam nishchalatattve jivanmuktih
সৎসঙ্গ থেকে নিঃসঙ্গতা; নিঃসঙ্গতা থেকে নির্মোহতা; নির্মোহতা থেকে নিশ্চল তত্ত্ব; এবং নিশ্চল তত্ত্ব থেকে জীবন্মুক্তি লাভ হয়।
Verse 10
वयसि गते कः कामविकारः शुष्के नीरे कः कासारः ।
क्षीणे वित्ते कः परिवारः ज्ञाते तत्त्वे कः संसारः ॥
Vayasi gate kah kamavikarah shushke nire kah kasarah
Kshine vitte kah parivarah jnate tattve kah samsarah
যৌবন চলে গেলে কামবিকার কোথায়? জল শুকিয়ে গেলে সরোবর কোথায়? ধন ক্ষীণ হলে পরিবার কোথায়? তত্ত্বজ্ঞান হলে সংসার কোথায়?
Verse 11
मा कुरु धन यौवन गर्वं हरति निमेषात्कालः सर्वम् ।
मायामयमिदमखिलं हित्वा ब्रह्मपदं त्वं प्रविश विदित्वा ॥
Ma kuru dhana yauvana garvam harati nimeshatkalah sarvam
Mayamayamidamakhilam hitva brahmapadam tvam pravisha viditva
ধন, জন ও যৌবনের গর্ব কোরো না; কাল ক্ষণমধ্যে এ সমস্ত হরণ করে নেয়। এই সমস্ত মায়াময় জগৎ ত্যাগ করে, ব্রহ্মপদকে জেনে তাতে প্রবেশ কর।
Verse 12
दिनयामिन्यौ सायं प्रातः शिशिरवसन्तौ पुनरायातः ।
कालः क्रीडति गच्छत्यायुः तदपि न मुञ्चत्याशावायुः ॥
Dinayaminyau sayam pratah shishiravasantau punarayatah
Kalah kridati gachchhatyayuh tadapi na munchatyashavayuh
দিন-রাত, সন্ধ্যা-সকাল, শিশির-বসন্ত বারবার আসে-যায়; কাল ক্রীড়া করে, আয়ু ফুরিয়ে যায় — তবু আশারূপী বায়ু ছাড়ে না।
Verse 13
का ते कान्ता धनगतचिन्ता वातुल किं तव नास्ति नियन्ता ।
त्रिजगति सज्जनसङ्गतिरेका भवति भवार्णवतरणे नौका ॥
Ka te kanta dhanagatachinta vatula kim tava nasti niyanta
Trijagati sajjanasangatireka bhavati bhavarnavatarane nauka
হে পাগল! স্ত্রী ও ধনের এই চিন্তা কেন? তোমার কি কোনো নিয়ন্তা (পথপ্রদর্শক) নেই? তিন লোকে সৎসঙ্গতিই একমাত্র নৌকা যা ভবসাগর পার করায়।
Verse 14
द्वादश मञ्जरिकाभिरशेषः कथितो वैयाकरणस्यैषः ।
उपदेशोऽभूद्विद्या निपुणैः श्रीमच्छङ्कर भगवच्छरणैः ॥
Dvadasha manjarikabhirasheshah kathito vaiyakaranasyaishah
Upadeshobhudvidya nipunaih shrimachchhankara bhagavachchharanaih
বারো শ্লোকে (দ্বাদশ-মঞ্জরিকা) কথিত এই সম্পূর্ণ উপদেশ, বিদ্যায় নিপুণ শ্রীমদ্ ভগবান শঙ্করাচার্যের চরণ দ্বারা (সেই) বৈয়াকরণকে দেওয়া হয়েছিল।
Verse 15
जटिलो मुण्डी लुञ्छितकेशः काषायाम्बर बहुकृतवेषः ।
पश्यन्नपि च न पश्यति मूढः उदरनिमित्तं बहुकृतवेषः ॥
Jatilo mundi lunchhitakeshah kashayambara bahukritaveshah
Pashyannapi cha na pashyati mudhah udaranimittam bahukritaveshah
কেউ জটাধারী, কেউ মুণ্ডিত, কেউ কেশ-লুঞ্চিত, কেউ কাষায় বস্ত্রে নানা বেশ ধারণ করা — মূঢ় দেখেও দেখে না; এই নানা বেশ কেবল পেটের জন্য।
Verse 16
अङ्गं गलितं पलितं मुण्डं दशनविहीनं जातं तुण्डम् ।
वृद्धो याति गृहीत्वा दण्डं तदपि न मुञ्चत्याशापिण्डम् ॥
Angam galitam palitam mundam dashanavihinam jatam tundam
Vriddho yati grihitva dandam tadapi na munchatyashapindam
অঙ্গ শিথিল, মাথা শ্বেত, মুখ দন্তহীন হয়ে গেল; বৃদ্ধ হাতে লাঠি নিয়ে চলে — তবু সে আশার পিণ্ড ছাড়ে না।
Verse 17
अग्रे वह्निः पृष्ठे भानुः रात्रौ चुबुक समर्पित जानुः ।
करतल भिक्षस्तरुतलवासः तदपि न मुञ्चत्याशापाशः ॥
Agre vahnih prishthe bhanuh ratrau chubuka samarpita januh
Karatala bhikshastarutalavasah tadapi na munchatyashapashah
সামনে আগুন, পিঠের পিছনে সূর্যের তাপ; রাত্রে হাঁটুকে থুতনিতে লাগিয়ে বসে; হাতের তালুতে ভিক্ষা, গাছের নিচে বাস — তবু আশার ফাঁস খোলে না।
Verse 18
कुरुते गङ्गासागरगमनं व्रत परिपालनमथवा दानम् ।
ज्ञानविहीनः सर्वमतेन भजति न मुक्तिं जन्मशतेन ॥
Kurute gangasagaragamanam vrata paripalanamathava danam
Jnanavihinah sarvamatena bhajati na muktim janmashatena
কেউ গঙ্গাসাগরের যাত্রা করুক, ব্রত পালন করুক অথবা দান দিক — তবু জ্ঞানরহিত হলে, সমস্ত মত অনুসারে, শত জন্মেও মুক্তি পায় না।
Verse 19
सुरमन्दिर निवासः शय्या भूतलमजिनं वासः ।
सर्व परिग्रह भोगत्यागः कस्य सुखं न करोति विरागः ॥
Suramandira nivasah shayya bhutalamajinam vasah
Sarva parigraha bhogatyagah kasya sukham na karoti viragah
দেব-মন্দিরে বাস, শয্যা রূপে ভূমি, বস্ত্র রূপে মৃগচর্ম — সমস্ত পরিগ্রহ ও ভোগের ত্যাগ: এমন বৈরাগ্য কাকে সুখ দেয় না?
Verse 20
योगरतो वा भोगरतो वा सङ्गरतो वा सङ्गविहीनः ।
यस्य ब्रह्मणि रमते चित्तं नन्दति नन्दति नन्दत्येव ॥
Yogarato va bhogarato va sangarato va sangavihinah
Yasya brahmani ramate chittam nandati nandati nandatyeva
যোগে রত হোক বা ভোগে, সঙ্গে হোক বা সঙ্গহীন — যার চিত্ত ব্রহ্মে রমে, সে-ই আনন্দিত হয়, আনন্দিত হয়, সত্যিই আনন্দিত হয়।
Verse 21
भगवद्गीता किञ्चिदधीता गङ्गाजल लवकणिका पीता ।
सकृदपि येन मुरारिसमर्चा क्रियते तस्य यमेन न चर्चा ॥
Bhagavadgita kinchidadhita gangajala lavakanika pita
Sakridapi yena murarisamarcha kriyate tasya yamena na charcha
যে ভগবদ্গীতার সামান্যও অধ্যয়ন করেছে, গঙ্গাজলের এক বিন্দুও পান করেছে, এবং একবারও মুরারির অর্চনা করেছে — তার সঙ্গে যম (মৃত্যু) কোনো বিবাদ করে না।
Verse 22
पुनरपि जननं पुनरपि मरणं पुनरपि जननीजठरे शयनम् ।
इह संसारे बहुदुस्तारे कृपयाऽपारे पाहि मुरारे ॥
Punarapi jananam punarapi maranam punarapi jananijathare shayanam
Iha samsare bahudustare kripayapare pahi murare
আবার জন্ম, আবার মৃত্যু, আবার মাতার গর্ভে শয়ন — এই সংসার পার করা অত্যন্ত কঠিন। হে মুরারে! তোমার অপার কৃপায় আমাকে রক্ষা কর!
Verse 23
रथ्याचर्पट विरचित कन्थः पुण्यापुण्य विवर्जित पन्थः ।
योगी योगनियोजित चित्तः रमते बालोन्मत्तवदेव ॥
Rathyacharpata virachita kanthah punyapunya vivarjita panthah
Yogi yoganiyojita chittah ramate balonmattavadeva
গলির ছেঁড়া কাপড়ে তৈরি কাঁথা পরে, পুণ্য-পাপের ঊর্ধ্বে পথে চলতে চলতে, যোগে চিত্ত লাগানো যোগী বালক অথবা উন্মত্তের মতো বিচরণ করে।
Verse 24
कस्त्वं कोऽहं कुत आयातः का मे जननी को मे तातः ।
इति परिभावय सर्वमसारं विश्वं त्यक्त्वा स्वप्नविचारम् ॥
Kastvam koham kuta ayatah ka me janani ko me tatah
Iti paribhavaya sarvamasaram vishvam tyaktva svapnavicharam
তুমি কে? আমি কে? কোথা থেকে এসেছি? আমার মাতা কে, পিতা কে? এইভাবে বিচার কর, এবং এই সমস্ত জগৎকে স্বপ্নের মতো অসার জেনে ত্যাগ কর।
Verse 25
त्वयि मयि चान्यत्रैको विष्णुः व्यर्थं कुप्यसि मय्यसहिष्णुः ।
भव समचित्तः सर्वत्र त्वं वाञ्छस्यचिराद्यदि विष्णुत्वम् ॥
Tvayi mayi chanyatraiko vishnuh vyartham kupyasi mayyasahishnuh
Bhava samachittah sarvatra tvam vanchhasyachiradyadi vishnutvam
তোমাতে, আমাতে এবং সর্বত্র এক বিষ্ণুই আছেন। তুমি বৃথাই অসহিষ্ণু হয়ে আমার প্রতি ক্রোধ কর। যদি শীঘ্র বিষ্ণুত্ব পেতে চাও তবে সর্বত্র সমচিত্ত হও।
Verse 26
शत्रौ मित्रे पुत्रे बन्धौ मा कुरु यत्नं विग्रहसन्धौ ।
सर्वस्मिन्नपि पश्यात्मानं सर्वत्रोत्सृज भेदाज्ञानम् ॥
Shatrau mitre putre bandhau ma kuru yatnam vigrahasandhau
Sarvasminnapi pashyatmanam sarvatrotsrija bhedajnanam
শত্রু, মিত্র, পুত্র বা বন্ধুর সঙ্গে বিগ্রহ বা সন্ধির চেষ্টা কোরো না। সবার মধ্যে আত্মাকে দেখে, সর্বত্র ভেদের অজ্ঞান ত্যাগ কর।
Verse 27
कामं क्रोधं लोभं मोहं त्यक्त्वाऽऽत्मानं पश्यति सोऽहम् ।
आत्मज्ञानविहीना मूढाः ते पच्यन्ते नरकनिगूढाः ॥
Kamam krodham lobham moham tyaktvatmanam pashyati soham
Atmajnanavihina mudhah te pachyante narakanigudhah
কাম, ক্রোধ, লোভ ও মোহ ত্যাগ করে মানুষ আত্মাকে 'সোঽহম্' রূপে দেখে। আত্মজ্ঞানরহিত মূঢ়রা নরকে গুপ্তভাবে পীড়িত হয়।
Verse 28
गेयं गीता नामसहस्रं ध्येयं श्रीपति रूपमजस्रम् ।
नेयं सज्जन सङ्गे चित्तं देयं दीनजनाय च वित्तम् ॥
Geyam gita namasahasram dhyeyam shripati rupamajasram
Neyam sajjana sange chittam deyam dinajanaya cha vittam
গীতা ও (বিষ্ণু-)সহস্রনাম গাওয়ার যোগ্য; শ্রীপতির রূপের নিরন্তর ধ্যান করা উচিত; চিত্তকে সৎসঙ্গে লাগানো উচিত; এবং ধন দীন-জনকে দেওয়া উচিত।
Verse 29
सुखतः क्रियते कामाभोगः पश्चादन्त शरीरे रोगः ।
यद्यपि लोके मरणं शरणं तदपि न मुञ्चति पापाचरणम् ॥
Sukhatah kriyate kamabhogah pashchadanta sharire rogah
Yadyapi loke maranam sharanam tadapi na munchati papacharanam
সুখে ভোগ করা হয় — কিন্তু পরে, হায়! শরীরে রোগ লাগে। যদিও সংসারে মরণই সবার অন্ত, তবু মানুষ পাপাচরণ ছাড়ে না।
Verse 30
अर्थमनर्थं भावय नित्यं नास्तिततः सुखलेशः सत्यम् ।
पुत्रादपि धनभाजां भीतिः सर्वत्रैषा विहिता रीतिः ॥
Arthamanartham bhavaya nityam nastitatah sukhaleshah satyam
Putradapi dhanabhajam bhitih sarvatraisha vihita ritih
সদা বিচার কর যে ধন অনর্থকারী; সত্য তো এই যে তাতে সুখের লেশও নেই। ধনবানদের নিজের পুত্র থেকেও ভয় থাকে — সর্বত্র এই রীতি।
Verse 31
प्राणायामं प्रत्याहारं नित्यानित्य विवेकविचारम् ।
जाप्यसमेतसमाधिविधानं कुर्ववधानं महदवधानम् ॥
Pranayamam pratyaharam nityanitya vivekavicharam
Japyasametasamadhividhanam kurvavadhanam mahadavadhanam
প্রাণায়াম, প্রত্যাহার, নিত্য-অনিত্যের বিবেক-বিচার, এবং জপ-সহিত সমাধির অনুষ্ঠান — এসব অত্যন্ত সাবধানে, অত্যন্ত একাগ্রতায় কর।
Verse 32
गुरुचरणाम्बुज निर्भरभक्तः संसारादचिराद्भव मुक्तः ।
सेन्द्रियमानस नियमादेवं द्रक्ष्यसि निजहृदयस्थं देवम् ॥
Gurucharanambuja nirbharabhaktah samsaradachiradbhava muktah
Sendriyamanasa niyamadevam drakshyasi nijahridayastham devam
গুরুর চরণ-কমলে পূর্ণ ভক্তি রেখে সংসার থেকে শীঘ্র মুক্ত হও। এইভাবে ইন্দ্রিয় ও মনের সংযমে তুমি নিজের হৃদয়ে স্থিত দেবের দর্শন করবে।
Verse 33
मूढः कश्चन वैयाकरणो डुःकृङ्करणाध्ययनधुरीणः ।
श्रीमच्छङ्कर भगवच्छिष्यैः बोधित आसीच्छोधित करणः ॥
Mudhah kashchana vaiyakarano duhkrinkaranadhyayanadhurinah
Shrimachchhankara bhagavachchhishyaih bodhita asichchhodhita karanah
কোনো মূঢ় বৈয়াকরণ ব্যাকরণের নিয়ম ('ডুকৃঙ্করণ') অধ্যয়নে লীন ছিল; শ্রীমদ্ ভগবান শঙ্করাচার্যের শিষ্যরা তাকে বুঝিয়ে তার বুদ্ধি শুদ্ধ (সঠিক) করলেন।
Verse 34
भज गोविन्दं भज गोविन्दं गोविन्दं भज मूढमते ।
नामस्मरणादन्यमुपायं नहि पश्यामो भवतरणे ॥
Bhaja govindam bhaja govindam govindam bhaja mudhamate
Namasmaranadanyamupayam nahi pashyamo bhavatarane
গোবিন্দকে ভজ, গোবিন্দকে ভজ, গোবিন্দকে ভজ, হে মূঢ় বুদ্ধি! ভবসাগর পার হওয়ার জন্য, নাম-স্মরণ ছাড়া আমরা কোনো অন্য উপায় দেখি না।
Want to understand every word?
Read Word-by-Word Meaning →