આપદર્થે ધનં રક્ષેત્ (ધન, પત્ની અને સ્વયંની રક્ષા) — Word-by-Word Meaning
आपदर्थे धनं रक्षेत्
Every Sanskrit word explained in English
Word-by-Word Breakdown
आपदर्थे
āpad-arthe
વિપત્તિ અથવા સંકટના (સમય) માટે
धनम्
dhanam
ધન, સંપત્તિ
रक्षेत्
rakṣet
રક્ષા કરવી જોઈએ / બચાવવું જોઈએ / સંગ્રહ કરવો જોઈએ
दारान्
dārān
પત્ની (અને પરિવાર); ગૃહસ્થી
धनैः
dhanaiḥ
ધન વડે, ધનથી
अपि
api
પણ, અને
आत्मानम्
ātmānam
પોતાને, પોતાના આત્મને
सततम्
satatam
સદા, નિરંતર, દરેક સમયે
दारैः
dāraiḥ
પત્ની/પરિવારને (ત્યજીને) પણ
धनैः अपि
dhanaiḥ api
અને ધનને (ત્યજીને) પણ
दारैरपि धनैरपि
dārair api dhanair api
પત્ની અને ધન બંનેની કિંમતે પણ (પહેલાં આત્મની રક્ષા થાય)
रक्षेद् धनैरपि
rakṣed dhanair api
ધન વાપરીને પણ (પરિવારની) રક્ષા કરવી જોઈએ
Complete Translation
વિપત્તિના સમયને પહોંચી વળવા ધનની રક્ષા (સંગ્રહ) કરવી જોઈએ; એ ધન વાપરીને પણ પોતાની પત્ની અને પરિવારની રક્ષા કરવી જોઈએ; પરંતુ પોતાના આત્મ (સ્વયં)ની સદા રક્ષા કરવી જોઈએ, ભલે એ માટે પરિવાર અને ધન બંને ત્યજવાં પડે. ચાણક્ય પ્રાથમિકતાઓનો સ્પષ્ટ ક્રમ બતાવે છે — ધન વિપત્તિથી રક્ષા કરે છે, પરિવાર ધનથી પ્રિય છે, પણ આત્મ (પોતાનું જીવન અને અસ્તિત્વ) સૌથી ઉપર રક્ષણીય છે.
Origin & History
Source: Chanakya Niti
Author: Chanakya (Vishnugupta / Kautilya)
Period: Ancient India (c. 4th–3rd century BCE)
ચંદ્રગુપ્ત મૌર્યને સિંહાસન સુધી પહોંચાડનાર ચાણક્યે, પોતે કઠોર પરિશ્રમથી મેળવેલ અસ્તિત્વ-રક્ષા અને સમૃદ્ધિના જ્ઞાનને સંક્ષિપ્ત નીતિ-શ્લોકોમાં સારરૂપે બાંધ્યું. ધન, પરિવાર અને આત્મની રક્ષા પરનો આ શ્લોક તેમની વ્યવહારુ નીતિને પ્રતિબિંબિત કરે છે — એ વિવેકી વ્યક્તિએ સંકટમાં તોળવાનાં મૂલ્યોનો ક્રમ નક્કી કરે છે, અને ધન તથા ગૃહસ્થીથી પણ ઉપર પોતાના આત્મની રક્ષાને રાખે છે.
Frequently Asked Questions
'આપદર્થે ધનં રક્ષેત્' ક્યાંથી આવ્યું છે?▼
આ ચાણક્ય નીતિ (નીતિ દર્પણ)નો એક પ્રસિદ્ધ શ્લોક છે — એ રાજનીતિ, અર્થશાસ્ત્ર અને નીતિના પ્રાચીન ભારતીય આચાર્ય ચાણક્ય (કૌટિલ્ય / વિષ્ણુગુપ્ત)ને આરોપિત સૂક્તિઓનો સંગ્રહ છે.
આ શ્લોકમાં પ્રાથમિકતાઓનો ક્રમ શું છે?▼
વિપત્તિ માટે ધનનો સંગ્રહ કરવો જોઈએ; એ ધન વાપરીને પણ પરિવાર (દાર)ની રક્ષા કરવી જોઈએ; અને પોતાના આત્મ (આત્મન્)ની સદા રક્ષા કરવી જોઈએ, ભલે એ માટે પરિવાર અને ધન બંને ત્યજવાં પડે. પહેલાં આત્મ, પછી પરિવાર, પછી ધન — આ મૂલ્યનો આરોહી ક્રમ છે.
'પહેલાં પોતાની રક્ષા' એટલે સ્વાર્થી હોવું?▼
ના. આ શ્લોક સાચી વિપત્તિમાં વિવેકની વાત કરે છે, સ્વાર્થની નહીં. એનો ભાવ એ છે કે જો પોતાનું જીવન અને અસ્તિત્વ જ નષ્ટ થઈ જાય તો ન પરિવારની રક્ષા થઈ શકે, ન ધનનો ઉપયોગ; તેથી આત્મની રક્ષા એ પાયો છે જે અન્ય સર્વ કર્તવ્યોને શક્ય બનાવે છે.
Ready to start chanting?
See Benefits & How to Chant →