અપ્રતિરથ સૂક્તમ્ — Word-by-Word Meaning
अप्रतिरथ सूक्तम्
Every Sanskrit word explained in English
Word-by-Word Breakdown
आशुः शिशानः
āśuḥ śiśānaḥ
વેગવાન, અને પોતાને ધારદાર કરતો (જેમ શસ્ત્ર ધાર કરાય છે)
वृषभः न भीमः
vṛṣabho na bhīmo
બળદ સમાન ભયંકર / દુર્ધર્ષ
घनाघनः
ghanāghanaḥ
વારંવાર પ્રહાર કરનાર સંહારક
क्षोभणः चर्षणीनाम्
kṣobhaṇaś carṣaṇīnām
(શત્રુ) જનોને ક્ષુબ્ધ કરનાર / કંપાવનાર
संक्रन्दनः
saṁkrandanaḥ
(શત્રુને) ચીસ પડાવનાર / રણમાં ગર્જના કરનાર
अनिमिषः एकवीरः
animiṣa ekavīraḥ
અનિમેષ (સદા જાગરૂક), એકમાત્ર અદ્વિતીય વીર
शतं सेनाः अजयत् साकम् इन्द्रः
śataṁ senā ajayat sākam indraḥ
ઇન્દ્રે એક જ સાથે સેંકડો સેનાઓ જીતી લીધી
जिष्णुना
jiṣṇunā
સદા વિજયી (જિષ્ણુ) તેના દ્વારા
दुश्च्यवनेन धृष्णुना
duścyavanena dhṛṣṇunā
દુર્જય (મુશ્કેલીથી હટાવાય તેવા) સાહસી તેના દ્વારા
तद् इन्द्रेण जयत
tad indreṇa jayata
તે ઇન્દ્ર દ્વારા (શત્રુઓને) જીતો
तत् सहध्वम्
tat sahadhvaṁ
તેને સહો અને પરાસ્ત કરો (શત્રુને)
युधो नरः इषुहस्तेन
yudho nara iṣuhastena
હે યુદ્ધરત વીરો! હાથમાં બાણ લીધેલા (ઇન્દ્ર) સાથે
वशी
vaśī
વશી (પોતાનો અને બીજાનો નિયંતા, સ્વામી)
संस्रष्टा सः युधः
saṁsraṣṭā sa yudha
તે યુદ્ધોને સંગઠિત / સંયુક્ત કરનાર
उग्रधन्वा
ugradhanvā
ઉગ્ર (પ્રચંડ) ધનુષવાળો
बृहस्पते परि दीय रथेन
bṛhaspate pari dīyā rathena
હે બૃહસ્પતિ! તારા રથથી (અમારી ચારે બાજુ) ઊડો
रक्षोहा अमित्रान् अपबाधमानः
rakṣohāmitrāṁ apabādhamānaḥ
રાક્ષસોનો સંહારક, શત્રુઓને દૂર ભગાડતા
प्रभञ्जन् सेनाः
prabhañjan senāḥ
(શત્રુ) સેનાઓને છિન્ન-ભિન્ન કરતા
अस्माकम् एधि अविता रथानाम्
asmākam edhy avitā rathānām
અમારા રથો (સેનાઓ) ના રક્ષક બનો
मरुतः यन्तु अग्रम्
maruto yantv agram
મરુત ગણ (અમારી વિજયી સેનાઓના) અગ્રભાગે ચાલે
Complete Translation
ધારદાર કરેલા શસ્ત્ર સમાન વેગવાન, બળદ સમાન ભયંકર, વારંવાર પ્રહાર કરનાર, જનોને ક્ષુબ્ધ કરનાર; રણભૂમિમાં ગર્જના કરનાર, અનિમેષ (સદા જાગરૂક), એકમાત્ર અદ્વિતીય વીર — ઇન્દ્રે એક જ સાથે સેંકડો સેનાઓ જીતી લીધી.
ગર્જના કરનાર, અનિમેષ, સદા વિજયી, દુર્જય અને સાહસી તે ઇન્દ્ર દ્વારા — હે યોદ્ધાઓ! હાથમાં બાણ લીધેલા તે વીર સાથે શત્રુઓને જીતો અને તેમને પરાસ્ત કરો.
તે હાથમાં બાણ લઈ, ભાથાધારીઓ સાથે, વશી (નિયંતા); તે યુદ્ધને સંગઠિત કરનાર, પોતાના ગણ સહિત ઇન્દ્ર; સમીપ યુદ્ધમાં વિજયી, સોમપાન કરનાર, બળિષ્ઠ ભુજાઓવાળો, ઉગ્ર ધનુષવાળો, સચોટ બાણોથી પ્રહાર કરનાર.
હે બૃહસ્પતિ! તારા રથથી અમારી ચારે બાજુ ઊડો, રાક્ષસોનો સંહાર કરતા અને શત્રુઓને દૂર ભગાડતા; તેમની સેનાઓને તોડતા, યુદ્ધમાં કચડતા, વિજયી થતા — અમારા રથો (સેનાઓ) ના રક્ષક બનો.
ઇન્દ્ર અમારી આ સેનાઓના નેતા બને; બૃહસ્પતિ, દક્ષિણા, યજ્ઞ અને સોમ આગળ ચાલે; અને શત્રુઓને તોડી વિજય મેળવનારી દેવ-સેનાઓના અગ્રભાગે મરુત ગણ ચાલે.
Origin & History
Source: Rigveda 10.103
Author: Rishi Apratiratha Aindra (and Vihavya), of the line of Indra
Period: Vedic period (c. 1500–1200 BCE)
આ સૂક્ત ઋગ્વેદના દશમ મંડલનું છે અને પરંપરાગત રૂપે ઋષિ અપ્રતિરથ — 'યુદ્ધમાં જેનો કોઈ પ્રતિસ્પર્ધી નથી' — ને આરોપિત છે. આ ઉત્કૃષ્ટ રણગીત છે, જે યોદ્ધાઓને અજેય વીર ઇન્દ્રની ધજા તળે, બૃહસ્પતિ અને મરુતોના સહયોગથી, યુદ્ધ કરવા પ્રેરે છે. પછીની પરંપરામાં તે વિજય, રક્ષા અને શત્રુઓને ભગાડવા માટે વંચાતા સૂક્તોમાં ગણાય છે, અને સૈનિક તથા રાજકીય અનુષ્ઠાનો સાથે સંબદ્ધ છે.
Frequently Asked Questions
અપ્રતિરથ સૂક્તમ્ શું છે?▼
આ ઋગ્વેદ 10.103 માં આવેલું એક વૈદિક રણસૂક્ત છે, જેનું શ્રેય ઋષિ અપ્રતિરથ ઐન્દ્રને અપાય છે. 'અપ્રતિરથ' નો અર્થ છે 'યુદ્ધમાં જેનો કોઈ પ્રતિસ્પર્ધી નથી' — ઇન્દ્રનું વિશેષણ. આ સૂક્ત યુદ્ધમાં વિજય અને રક્ષા માટે ઇન્દ્ર, બૃહસ્પતિ અને મરુતોને આવાહિત કરે છે.
'અપ્રતિરથ' નો શો અર્થ છે?▼
અપ્રતિરથ નો અર્થ છે 'અદ્વિતીય યોદ્ધા' અથવા 'જેની સામે કોઈ વિરોધી રથ (પ્રતિસ્પર્ધી) ટકી ન શકે'. તે ઇન્દ્રને એકલા જ સેંકડો સેનાઓ પર વિજય મેળવનાર અજેય વીર રૂપે વર્ણવે છે.
અપ્રતિરથ સૂક્તમ્ નો પાઠ પરંપરાગત રૂપે ક્યારે કરાતો?▼
વૈદિક કાળથી યુદ્ધમાં જતા પૂર્વે તેનો પાઠ કરાતો રહ્યો છે, અને વ્યાપક રૂપે કોઈપણ મહાન કાર્ય કે સ્પર્ધા પૂર્વે સાહસ, બળ અને વિજયના આવાહન માટે તથા શત્રુઓથી રક્ષાના હોમોમાં.
આ સૂક્તમાં કયા દેવતાઓનું આવાહન છે?▼
મુખ્યત્વે ઇન્દ્ર, દેવતાઓના યોદ્ધા-રાજા; સાથે બૃહસ્પતિ (રાક્ષસોનો સંહાર કરનાર દિવ્ય ગુરુ) અને મરુત (વાવાઝોડા-દેવ જે વિજયી સેનાઓના અગ્રભાગે ચાલે છે).
Ready to start chanting?
See Benefits & How to Chant →