શ્રી ભગવદ્ધ્યાનસોપાનમ્
Bhagavad Dhyana Sopanam in Gujarati · ગુજરાતી
તમારી ભાષા/લિપિમાં વાંચો
✦ અર્થ
શ્રી ભગવદ્ધ્યાનસોપાનમ્ — અર્થાત્ 'ભગવાનના ધ્યાનની સીડી' — સ્વામી વેદાંત દેશિક દ્વારા રચિત બાર શ્લોકોનું પ્રસિદ્ધ સ્તોત્ર છે, જે શ્રીરંગમના શયનમૂર્તિ ભગવાન રંગનાથની સ્તુતિ કરે છે. તિરુપ્પાણાળ્વારના તમિલ 'અમલનાદિપિરાન્' થી પ્રેરિત આ સ્તોત્ર ભગવાનના દિવ્ય સ્વરૂપનું ચરણ-કમળથી લઈને કિરીટ સુધી અંગ-પ્રત્યંગ ધ્યાન કરે છે, જાણે સોપાનની સીડીઓ ચઢી રહ્યું હોય. તેનો ફલશ્રુતિ-શ્લોક કહે છે કે આ રીતે ધ્યાન કરવાથી ગાઢ ભક્તિ અને ભગવત્-સાન્નિધ્ય તરફ અનાયાસ આરોહણ પ્રાપ્ત થાય છે.
ઉત્પત્તિ અને કથા
Stotras of Swami Vedanta Desika (one of his three hymns on Lord Ranganatha of Srirangam) · Swami Vedanta Desika (Venkatanatha / Venkateshacharya) · 13th–14th century CE
સ્વામી વેદાંત દેશિકે શ્રીરંગમમાં ભગવાન રંગનાથ — આદિશેષ પર મહાન શયનમૂર્તિ વિષ્ણુ — ની આરાધનામાં ભગવદ્ધ્યાનસોપાનમ્ ની રચના કરી. તિરુપ્પાણાળ્વારના તમિલ 'અમલનાદિપિરાન્' અનુસાર — જેમણે ભગવાનને ચરણથી મુખ સુધી જોયા અને ત્યારબાદ કોઈ અન્ય વસ્તુ પર દૃષ્ટિ ન નાખવાનો સંકલ્પ લીધો — દેશિકે એ જ પાદાદિ-કેશ (ચરણ-થી-કિરીટ) દૃષ્ટિ સુંદર સંસ્કૃત શ્લોકોમાં પરોવી. પ્રત્યેક શ્લોક ધ્યાન કરતા મનને ભગવાનના સ્વરૂપના એક-એક અંગ પર ઠેરવે છે, જેથી સંપૂર્ણ સ્તોત્ર એક ધ્યાનની 'સીડી' બની જાય છે જેનાથી ભક્ત ભગવાન સાથે પ્રેમમય મિલન તરફ આરોહણ કરે છે.
✦ શાસ્ત્રોમાં કહ્યા પ્રમાણે
તિરુપ્પાણાળ્વાર વિશે — જેમની દૃષ્ટિએ આ સ્તોત્રને પ્રેરિત કર્યું — કહેવાય છે કે ભગવાનની જ આજ્ઞાથી મંદિરના પૂજારીના ખભા પર શ્રીરંગમના ગર્ભગૃહમાં લઈ જવાતા, તેમણે ભગવાનની શોભાનું ચરણથી મુખ સુધી ગાન કર્યું અને એ ઘોષણા કરતા કે તેઓ પોતાના નેત્ર કોઈ હીન વસ્તુ પર નહીં નાખે, ત્યાં જ રંગનાથમાં લીન થઈ ગયા; દેશિકનું ધ્યાનસોપાનમ્ પ્રત્યેક ભક્તને એ જ આરોહી દૃષ્ટિ-પથ પર આમંત્રિત કરે છે.
અર્થ સહિત સંપૂર્ણ પાઠ
કોઈપણ પંક્તિ અથવા ▶ બટન દબાવી સાંભળો
અન્તર્જ્યોતિઃ કિમપિ યમિનામઞ્જનં યોગદૃષ્ટે- શ્ચિન્તારત્નં સુલભમિહ નઃ સિદ્ધિમોક્ષાનુરૂપમ્ । દીનાનાથવ્યસનશમનં દૈવતં દૈવતાનાં દિવ્યં ચક્ષુઃ શ્રુતિપરિષદાં દૃશ્યતે રઙ્ગમધ્યે ॥ ૧ ॥
antarjyotiḥ kimapi yaminām añjanaṃ yogadṛṣṭe- ścintāratnaṃ sulabhamiha naḥ siddhimokṣānurūpam | dīnānāthavyasanaśamanaṃ daivataṃ daivatānāṃ divyaṃ cakṣuḥ śrutipariṣadāṃ dṛśyate raṅgamadhye || 1 ||
અર્થ:ત્યાં, શ્રીરંગમના મધ્યમાં દર્શન થાય છે — કોઈ અનિર્વચનીય અંતર્જ્યોતિનું, જે યમી (સંયમી) મુનિઓની યોગદૃષ્ટિનું અંજન છે, જે અહીં અમને સુલભ ચિંતામણિ છે અને સિદ્ધિ તથા મોક્ષ બંનેને અનુરૂપ છે, જે દીન-અનાથોના દુઃખનું શમન કરનાર, દેવોના પણ દેવ તથા શ્રુતિ-પરિષદનું દિવ્ય નેત્ર છે. (1)
વેદાતીતશ્રુતિપરિમલં વેધસાં મૌલિસેવ્યં પ્રાદુર્ભૂતં કનકસરિતઃ સૈકતે હંસજુષ્ટે । લક્ષ્મીભૂમ્યોઃ કરસરસિજૈર્લાલિતં રઙ્ગભર્તુઃ પાદામ્ભોજં પ્રતિફલતિ મે ભાવનાદીર્ઘિકાયામ્ ॥ ૨ ॥
vedātītaśrutiparimalaṃ vedhasāṃ maulisevyaṃ prādurbhūtaṃ kanakasaritaḥ saikate haṃsajuṣṭe | lakṣmībhūmyoḥ karasarasijairlālitaṃ raṅgabhartuḥ pādāmbhojaṃ pratiphalati me bhāvanādīrghikāyām || 2 ||
અર્થ:મારી ભાવના-રૂપી દીર્ઘિકા (સરોવર) માં શ્રીરંગનાથના ચરણ-કમળ પ્રતિફલિત થાય છે — જે વેદથી પણ પરની સુગંધ અને વેદોના પરિમલ-સ્વરૂપ છે, બ્રહ્માદિના મુકુટોથી સેવ્ય છે, સ્વર્ણ-સરિતા (કાવેરી) ના હંસ-સેવિત પુલિન પર પ્રાદુર્ભૂત છે, તથા લક્ષ્મી અને ભૂમિના કર-કમળોથી લાલિત છે. (2)
ચિત્રાકારાં કટકરુચિભિશ્ચારુવૃત્તાનુપૂર્વાં કાલે દૂત્યદ્રુતતરગતિં કાન્તિલીલાકલાચીમ્ । જાનુચ્છાયાદ્વિગુણસુભગાં રઙ્ગભર્તુર્મદાત્મા જઙ્ઘાં દૃષ્ટ્વા જનનપદવીજાઙ્ઘિકત્વં જહાતિ ॥ ૩ ॥
citrākārāṃ kaṭakarucibhiścāruvṛttānupūrvāṃ kāle dūtyadrutataragatiṃ kāntilīlākalācīm | jānucchāyādviguṇasubhagāṃ raṅgabharturmadātmā jaṅghāṃ dṛṣṭvā jananapadavījāṅghikatvaṃ jahāti || 3 ||
અર્થ:રંગનાથની જંઘાઓને જોઈને — જે વિચિત્ર આકૃતિવાળી, સુંદર-વૃત્ત અને ક્રમશઃ તનેલી, સમય પર દૂત-સમાન દ્રુતગામી, કાંતિ અને લીલાથી કલિત, તથા ઘૂંટણોની આભાથી દ્વિગુણિત સુભગ છે — મારું મુગ્ધ મન જન્મ-પથ પર ભટકવાનો સ્વભાવ ત્યજી દે છે. (3)
કામારામસ્થિરકદલિકાસ્તમ્ભસમ્ભાવનીયં ક્ષૌમાશ્લિષ્ટં કિમપિ કમલાભૂમિનીલોપધાનમ્ । ન્યઞ્ચત્કાઞ્ચીકિરણરુચિરં નિર્વિશત્યૂરુયુગ્મં લાવણ્યૌઘદ્વયમિવ મતિર્મામિકા રઙ્ગયૂનઃ ॥ ૪ ॥
kāmārāmasthirakadalikāstambhasambhāvanīyaṃ kṣaumāśliṣṭaṃ kimapi kamalābhūminīlopadhānam | nyañcatkāñcīkiraṇaruciraṃ nirviśatyūruyugmaṃ lāvaṇyaughadvayamiva matirmāmikā raṅgayūnaḥ || 4 ||
અર્થ:મારી બુદ્ધિ યુવા રંગનાથના ઊરુ-યુગલમાં પ્રવેશ કરે છે — જે કામના ઉદ્યાનના સ્થિર કદલી-સ્તંભો સમાન સંભાવનીય, ક્ષૌમ (રેશમ) થી આવૃત, લક્ષ્મી માટે અનિર્વચનીય નીલ ઉપધાન (તકિયો), તથા નીચે ઝરતી મેખલાની કિરણોથી રુચિર છે — જાણે બે લાવણ્ય-ધારાઓમાં. (4)
સમ્પ્રીણાતિ પ્રતિકલમસૌ માનસં મે સુજાતા ગમ્ભીરત્વાત્ક્વચન સમયે ગૂઢનિક્ષિપ્તવિશ્વા । નાલીકેન સ્ફુરિતરજસા વેધસો નિર્મિમાણા રમ્યાવર્તદ્યુતિસહચરી રઙ્ગનાથસ્ય નાભિઃ ॥ ૫ ॥
samprīṇāti pratikalamasau mānasaṃ me sujātā gambhīratvātkvacana samaye gūḍhanikṣiptaviśvā | nālīkena sphuritarajasā vedhaso nirmimāṇā ramyāvartadyutisahacarī raṅganāthasya nābhiḥ || 5 ||
અર્થ:પ્રત્યેક ક્ષણ રંગનાથની સુજાત નાભિ મારા માનસને આનંદિત કરે છે — જે એટલી ગંભીર છે કે પ્રલયકાળમાં સમસ્ત વિશ્વને ગૂઢ રૂપે પોતાનામાં રાખી લે છે, જે વિકસિત પરાગવાળા કમળથી બ્રહ્માનું નિર્માણ કરે છે, તથા રમ્ય આવર્તની દ્યુતિની સહચરી છે. (5)
શ્રીવત્સેન પ્રથિતવિભવં શ્રીપદન્યાસધન્યં મધ્યં બાહ્વોર્મણિવરરુચા રઞ્જિતં રઙ્ગધામ્નઃ । સાન્દ્રચ્છાયં તરુણતુલસીચિત્રયા વૈજયન્ત્યા સન્તાપં મે શમયતિ ધિયશ્ચન્દ્રિકોદારહારમ્ ॥ ૬ ॥
śrīvatsena prathitavibhavaṃ śrīpadanyāsadhanyaṃ madhyaṃ bāhvormaṇivararucā rañjitaṃ raṅgadhāmnaḥ | sāndracchāyaṃ taruṇatulasīcitrayā vaijayantyā santāpaṃ me śamayati dhiyaścandrikodārahāram || 6 ||
અર્થ:રંગધામના મધ્ય ભાગ (કટિ) — જે શ્રીવત્સથી વિભવ-પ્રસિદ્ધ, શ્રીના ચરણ-ન્યાસથી ધન્ય, ભુજાઓ વચ્ચે શ્રેષ્ઠ મણિઓની આભાથી રંજિત, તાજી તુલસીથી વિચિત્ર વૈજયંતી માળાથી સાંદ્ર-છાયાવાળો, તથા ચંદ્રિકા-સમાન ઉદાર હારથી યુક્ત છે — મારા મનના સંતાપનું શમન કરે છે. (6)
એકં લીલોપહિતમિતરં બાહુમાજાનુલમ્બં પ્રાપ્તૌ રઙ્ગે શયિતુરખિલપ્રાર્થનાપારિજાતમ્ । દૃપ્તા સેયં દૃઢનિયમિતા રશ્મિભિર્ભૂષણાનાં ચિન્તાહસ્તિન્યનુભવતિ મે ચિત્રમાલાનયન્ત્રમ્ ॥ ૭ ॥
ekaṃ līlopahitamitaraṃ bāhumājānulambaṃ prāptau raṅge śayiturakhilaprārthanāpārijātam | dṛptā seyaṃ dṛḍhaniyamitā raśmibhirbhūṣaṇānāṃ cintāhastinyanubhavati me citramālānayantram || 7 ||
અર્થ:શયન કરતા રંગનાથની બે ભુજાઓ — એક લીલાથી મૂકેલી, બીજી ઘૂંટણ સુધી લંબિત, સમસ્ત પ્રાર્થનાઓને પૂર્ણ કરનાર પારિજાત — ગર્વિત થઈને પણ આભૂષણોની કિરણોથી દૃઢતાપૂર્વક બંધાયેલી છે; મારી ચિંતા-રૂપી હસ્તિની તેમને વિચિત્ર આલાન-સ્તંભ રૂપે અનુભવે છે. (7)
સાભિપ્રાયસ્મિતવિકસિતં ચારુબિમ્બાધરોષ્ઠં દુઃખાપાયપ્રણયિનિ જને દૂરદત્તાભિમુખ્યમ્ । કાન્તં વક્ત્રં કનકતિલકાલઙ્કૃતં રઙ્ગભર્તુઃ સ્વાન્તે ગાઢં વિલગતિ મમ સ્વાગતોદારનેત્રમ્ ॥ ૮ ॥
sābhiprāyasmitavikasitaṃ cārubimbādharoṣṭhaṃ duḥkhāpāyapraṇayini jane dūradattābhimukhyam | kāntaṃ vaktraṃ kanakatilakālaṅkṛtaṃ raṅgabhartuḥ svānte gāḍhaṃ vilagati mama svāgatodāranetram || 8 ||
અર્થ:રંગનાથનું કાંત મુખ — સાર્થક સ્મિતથી વિકસિત, સુંદર બિંબ-સમાન અધરોષ્ઠવાળું, દૂરથી જ દુઃખી ભક્ત તરફ અભિમુખ, સ્વર્ણ-તિલકથી અલંકૃત — પોતાના સ્વાગતપૂર્ણ ઉદાર નેત્રો સહિત મારા હૃદયમાં ગાઢ રૂપે લાગી જાય છે. (8)
માલ્યૈરન્તઃસ્થિરપરિમલૈર્વલ્લભાસ્પર્શમાન્યૈઃ કુપ્યચ્ચોલીવચનકુટિલૈઃ કુન્તલૈઃ શ્લિષ્ટમૂલે । રત્નાપીડદ્યુતિશબલિતે રઙ્ગભર્તુઃ કિરીટે રાજન્વત્યઃ સ્થિતિમધિગતા વૃત્તયશ્ચેતસો મે ॥ ૯ ॥
mālyairantaḥsthiraparimalairvallabhāsparśamānyaiḥ kupyaccolīvacanakuṭilaiḥ kuntalaiḥ śliṣṭamūle | ratnāpīḍadyutiśabalite raṅgabhartuḥ kirīṭe rājanvatyaḥ sthitimadhigatā vṛttayaścetaso me || 9 ||
અર્થ:રંગનાથના કિરીટમાં — જેનું મૂળ તેમના કુંતલોથી (કેશોથી) વેષ્ટિત છે, તથા જે રત્નાપીડની દ્યુતિથી શબલ છે — મારા ચિત્તની વૃત્તિઓ રાજન્વતી (સુશાસિત) થઈને સ્થિતિને પ્રાપ્ત થઈ ગઈ છે. (9)
પાદામ્ભોજં સ્પૃશતિ ભજતે રઙ્ગનાથસ્ય જઙ્ઘા- મૂરુદ્વન્દ્વે વિલગતિ શનૈરૂર્ધ્વમભ્યેતિ નાભિમ્ । વક્ષસ્યાસ્તે વલતિ ભુજયોર્મામિકેયં મનીષા વક્ત્રાભિખ્યાં પિબતિ વહતે વાસનાં મૌલિબન્ધે ॥ ૧૦ ॥
pādāmbhojaṃ spṛśati bhajate raṅganāthasya jaṅghā- mūrudvandve vilagati śanairūrdhvamabhyeti nābhim | vakṣasyāste valati bhujayormāmikeyaṃ manīṣā vaktrābhikhyāṃ pibati vahate vāsanāṃ maulibandhe || 10 ||
અર્થ:મારી આ બુદ્ધિ રંગનાથના ચરણ-કમળનો સ્પર્શ અને સેવન કરે છે, જંઘા અને ઊરુ-યુગલમાં લાગે છે, ધીમે ધીમે ઉપર નાભિ સુધી જાય છે, વક્ષ પર ઠરે છે, ભુજાઓ પર વિચરે છે, મુખની શોભાનું પાન કરે છે, અને કિરીટ-બંધમાં વાસના (અનુરાગ) ધારણ કરે છે. (10)
કાન્તોદારરયૈરિહ ભુજૈઃ કઙ્કણજ્યાકિણાઙ્કૈ- ર્લક્ષ્મીધામ્નઃ પૃથુલપરિઘૈર્લક્ષિતા ભીતિહેતિઃ । અગ્રે કિઞ્ચિદ્ભુજગશયનઃ સ્વાત્મનૈવાત્મનઃ સન્ મધ્યેરઙ્ગં મમ ચ હૃદયે વર્તતે સાવરોધઃ ॥ ૧૧ ॥
kāntodāararayairiha bhujaiḥ kaṅkaṇajyākiṇāṅkai- rlakṣmīdhāmnaḥ pṛthulaparighairlakṣitā bhītihetiḥ | agre kiñcidbhujagaśayanaḥ svātmanaivātmanaḥ san madhyeraṅgaṃ mama ca hṛdaye vartate sāvarodhaḥ || 11 ||
અર્થ:અહીં સર્પશાયી ભગવાન વિરાજમાન છે — તેમની ભુજાઓ કાંત, ઉદાર-વેગવાળી, જ્યા (ધનુષ-દોરી) ના કિણાંક (આંટણ) થી ચિહ્નિત, લક્ષ્મી-ધામના વિશાળ અર્ગલ-સમાન, તથા ભયથી રક્ષા કરનાર આયુધ-સ્વરૂપ છે; પોતાના જ આત્માથી પોતાના જ માટે વિદ્યમાન તે શ્રીરંગમના મધ્યમાં, અને હવે પોતાના પરિવાર સહિત મારા હૃદયમાં પણ, વાસ કરે છે. (11)
રઙ્ગાસ્થાને રસિકમહિતે રઞ્જિતાશેષચિત્તે વિદ્વત્સેવાવિમલમનસા વેઙ્કટેશેન કૢપ્તમ્ । અક્લેશેન પ્રણિહિતધિયામારુરુક્ષોરવસ્થાં ભક્તિં ગાઢાં દિશતુ ભગવદ્ધ્યાનસોપાનમેતત્ ॥ ૧૨ ॥
raṅgāsthāne rasikamahite rañjitāśeṣacitte vidvatsevāvimalamanasā veṅkaṭeśena kḷptam | aktleśena praṇihitadhiyāmārurukṣoravasthāṃ bhaktiṃ gāḍhāṃ diśatu bhagavaddhyānasopānametat || 12 ||
અર્થ:આ ભગવદ્ધ્યાનસોપાનમ્ — જેને વિદ્વાનોની સેવાથી વિમલ-મન વેંકટેશ (વેદાંત દેશિક) એ શ્રીરંગમના રસિક-પૂજિત, સમસ્ત ચિત્તને રંજિત કરનાર સ્થાનમાં રચ્યું — તે પ્રણિહિત-બુદ્ધિવાળાઓને, જે તે અવસ્થા સુધી ચઢવા ઇચ્છે છે, અનાયાસ જ ગાઢ ભક્તિ પ્રદાન કરે. (12)
॥ ઇતિ શ્રીમદ્વેઙ્કટેશાર્યપ્રણીતં ભગવદ્ધ્યાનસોપાનં સમ્પૂર્ણમ્ ॥
|| iti śrīmadveṅkaṭeśāryapraṇītaṃ bhagavaddhyānasopānaṃ sampūrṇam ||
અર્થ:આ રીતે શ્રીમદ્ વેંકટેશાર્ય (વેદાંત દેશિક) દ્વારા રચિત ભગવદ્ધ્યાનસોપાનમ્ સંપૂર્ણ થયું.
શબ્દ-શબ્દ અર્થ
ઉચ્ચારણ સાંભળવા કોઈપણ શબ્દ પર ક્લિક કરો
Bhagavad Dhyana Sopanam પાઠના લાભ
ભક્તને ભગવાન રંગનાથના દિવ્ય સ્વરૂપ પર ચરણથી કિરીટ સુધી ધ્યાન કરવામાં માર્ગદર્શન કરે છે
શ્રી વૈષ્ણવ સંપ્રદાયના મહાનતમ આચાર્યોમાંના એક, સ્વામી વેદાંત દેશિક દ્વારા રચિત
ભગવાન તરફ ચઢવાની ક્રમિક 'સીડી' રૂપે તીવ્ર, એકાગ્ર ભક્તિ વિકસાવે છે
મનના સંતાપને શાંત કરે છે અને સંસારમાં મનના અશાંત ભટકાવને રોકે છે
તેનો ફલશ્રુતિ-શ્લોક ગાઢ ભક્તિ અને ભગવાન સાથે યોગ (મિલન) તરફ સહજ આરોહણનું વચન આપે છે
૧૦૮ દિવ્ય દેશોમાં અગ્રણી શ્રીરંગમના શ્રી રંગનાથ પ્રત્યે પ્રેમને ગહન કરે છે
Bhagavad Dhyana Sopanam જપ વિધિ
આ સ્તોત્ર પોતે જ એક ધ્યાન છે. સ્નાન પછી શાંત બેસો, શ્વાસને શાંત કરો, અને બાર શ્લોકોને ધીમે ધીમે વાંચો, મનને ભગવાન રંગનાથના સ્વરૂપના પ્રત્યેક અંગ પર વારાફરતી ટેકવતા — તેમના ચરણ-કમળ (શ્લોક 2) થી શરૂ કરી, સોપાનની સીડીઓ ચઢતા, કિરીટ (શ્લોક 9) સુધી, પછી સંપૂર્ણ સ્વરૂપનું અવલોકન (શ્લોક 10-11). ફલશ્રુતિ (શ્લોક 12) થી સમાપન કરો, ગાઢ ભક્તિની પ્રાર્થના કરતા. ચિંતનશીલ ભાવથી, અવિલંબ ગતિએ વાંચવું શ્રેષ્ઠ છે.
વારંવાર પુછાતા પ્રશ્નો
આ પણ વાંચો
ॐ
સંપૂર્ણ Bhagavad Dhyana Sopanam શ્લોક-શ્લોક અર્થ સહિત વાંચો, અથવા વધુ પવિત્ર પાઠ જુઓ