ચતુઃશ્લોકી
ಚತುಃಶ್ಲೋಕೀ in Gujarati · ગુજરાતી
તમારી ભાષા/લિપિમાં વાંચો
✦ અર્થ
ચતુઃશ્લોકી ('ચાર શ્લોક') શ્રીવૈષ્ણવ આચાર્ય યામુનાચાર્ય (આલવંદાર) દ્વારા રચિત દેવી લક્ષ્મીની એક સંક્ષિપ્ત પરંતુ ગૂઢ સ્તુતિ છે. માત્ર ચાર શ્લોકોમાં તે લક્ષ્મીની પરમ મહિમા, વિષ્ણુ સાથે તેમના અભિન્ન સંબંધ, જગન્માતા રૂપે તેમની અસીમ કરુણા, તથા તે મધ્યસ્થ-શક્તિને દર્શાવે છે જેની કૃપાથી જ જીવને સમસ્ત કલ્યાણ પ્રાપ્ત થાય છે. તે શ્રીવૈષ્ણવ પરંપરાના આધારભૂત સ્તોત્રોમાંનું એક છે.
ઉત્પત્તિ અને કથા
Chatuh Shloki (a stuti of four verses in praise of Lakshmi) · Yamunacharya (Alavandar) · c. 10th-11th century CE
યામુનાચાર્ય, જે આલવંદાર રૂપે પૂજિત છે, એક શ્રીવૈષ્ણવ આચાર્ય, દાર્શનિક અને નાથમુનિના પૌત્ર તથા રામાનુજના આધ્યાત્મિક પિતામહ-ગુરુ હતા. પરંપરા કહે છે કે શ્રીરંગમ્માં ભગવાન સમક્ષ ભક્તિથી અભિભૂત થઈને તેમણે માત્ર દેવી લક્ષ્મી (શ્રી) ની સ્તુતિમાં આ ચાર શ્લોકોની સંક્ષિપ્ત સ્તુતિ રચી, જે તેમની પરમ મહિમા તથા આત્મા અને પરમ પ્રભુ વચ્ચે કરુણામયી મધ્યસ્થ (પુરુષાકાર) રૂપે તેમની ભૂમિકાને પ્રતિપાદિત કરે છે. તે પરંપરાનું એક આધારભૂત સ્તોત્ર બન્યું, જેને તેમના મોટા સ્તોત્રરત્ન સાથે વાંચાય છે.
✦ શાસ્ત્રોમાં કહ્યા પ્રમાણે
પરંપરા કહે છે કે એક રાજસભા-વિવાદમાં યુવા યમુનાની પ્રતિભાએ જ સર્વપ્રથમ 'તેમને ભૂમિ જીતી આપી' અને આલવંદાર ('જે શાસન કરવા આવ્યો') ઉપાધિ અપાવી; પછી રાજ્યને ઈશ્વર માટે ત્યજીને, તેમનાથી ચતુઃશ્લોકી અને સ્તોત્રરત્ન રૂપે જે ભક્તિ પ્રવાહિત થઈ, તેણે રામાનુજને એટલા અભિભૂત કર્યા કે જોકે બંને જીવનમાં ક્યારેય મળ્યા નહીં, રામાનુજે આલવંદારની અણકહી ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરવાનું વ્રત લીધું અને તેમની શિક્ષાઓને જગત્ સુધી પહોંચાડી.
અર્થ સહિત સંપૂર્ણ પાઠ
કોઈપણ પંક્તિ અથવા ▶ બટન દબાવી સાંભળો
કાન્તસ્તે પુરુષોત્તમઃ ફણિપતિઃ શય્યાસનં વાહનં વેદાત્મા વિહગેશ્વરો યવનિકા માયા જગન્મોહિની । બ્રહ્મેશાદિસુરવ્રજઃ સદયિતસ્ત્વદ્દાસદાસીગણઃ શ્રીરિત્યેવ ચ નામ તે ભગવતિ બ્રૂમઃ કથં ત્વાં વયમ્ ॥ ૧ ॥
kāntaste puruṣottamaḥ phaṇipatiḥ śayyāsanaṃ vāhanaṃ vedātmā vihageśvaro yavanikā māyā jaganmohinī | brahmeśādisuravrajaḥ sadayitastvaddāsadāsīgaṇaḥ śrīrityeva ca nāma te bhagavati brūmaḥ kathaṃ tvāṃ vayam || 1 ||
અર્થ:હે ભગવતી! આપના પતિ પુરુષોત્તમ (નારાયણ) છે, નાગરાજ શેષ આપની શય્યા અને આસન છે, વેદસ્વરૂપ પક્ષિરાજ ગરુડ આપનું વાહન છે, જગન્મોહિની માયા આપની યવનિકા (પરદો) છે; બ્રહ્મા, શિવ આદિ દેવગણ પોતાની પત્નીઓ સહિત આપના દાસ-દાસીઓનું જૂથ છે, અને 'શ્રી' જ આપનું નામ છે — તો અમે આપનું વર્ણન કેવી રીતે કરીએ?
યસ્યાસ્તે મહિમાનમાત્મન ઇવ ત્વદ્વલ્લભોઽપિ પ્રભુર્ નાલં માતુમિયત્તયા નિરવધિં નિત્યાનુકૂલં સ્વતઃ । તાં ત્વાં દાસ ઇતિ પ્રપન્ન ઇતિ ચ સ્તોષ્યામ્યહં નિર્ભયો લોકૈકેશ્વરિ લોકનાથદયિતે દાન્તે દયાં તે વિદન્ ॥ ૨ ॥
yasyāste mahimānamātmana iva tvadvallabho'pi prabhur nālaṃ mātumiyattayā niravadhiṃ nityānukūlaṃ svataḥ | tāṃ tvāṃ dāsa iti prapanna iti ca stoṣyāmyahaṃ nirbhayo lokaikeśvari lokanāthadayite dānte dayāṃ te vidan || 2 ||
અર્થ:જેની મહિમાને આપના પ્રિયતમ સર્વસમર્થ પ્રભુ પણ પોતાની જ મહિમાની જેમ પૂર્ણ રૂપે માપી શકતા નથી — જે અસીમ અને સ્વભાવથી નિત્ય અનુકૂળ છે — તે આપને, હે લોકૈકેશ્વરી! હે લોકનાથની પ્રિયા! જિતેન્દ્રિયો પર પણ કરેલી આપની દયાને જાણીને, હું નિર્ભય થઈને 'દાસ' અને 'શરણાગત' કહીને સ્તુતિ કરીશ.
ઈષત્ત્વત્કરુણાનિરીક્ષણસુધાસન્ધુક્ષણાદ્રક્ષ્યતે નષ્ટં પ્રાક્તદલાભતસ્ત્રિભુવનં સમ્પ્રત્યનન્તોદયમ્ । શ્રેયો ન હ્યરવિન્દલોચનમનઃકાન્તાપ્રસાદાદૃતે સંસૃત્યક્ષરવૈષ્ણવાધ્વસુ નૃણાં સમ્ભાવ્યતે કર્હિચિત્ ॥ ૩ ॥
īṣattvatkaruṇānirīkṣaṇasudhāsandhukṣaṇādrakṣyate naṣṭaṃ prāktadalābhatastribhuvanaṃ sampratyanantodayam | śreyo na hyaravindalocanamanaḥkāntāprasādādṛte saṃsṛtyakṣaravaiṣṇavādhvasu nṛṇāṃ sambhāvyate karhicit || 3 ||
અર્થ:આપની થોડીક કરુણામયી દૃષ્ટિરૂપી અમૃતના સિંચનથી, પહેલાં તેના અભાવમાં નષ્ટ થયેલા ત્રણેય લોક હવે રક્ષિત થઈને અનંત ઉન્નતિને પ્રાપ્ત છે. કમલનયન પ્રભુના હૃદયની પ્રિયા (લક્ષ્મી) ના પ્રસાદ વિના, મનુષ્યોને સંસાર, કૈવલ્ય અથવા વૈષ્ણવ-સેવાના માર્ગ પર ક્યારેય કલ્યાણ થઈ શકતું નથી.
શાન્તાનન્તમહાવિભૂતિ પરમં યદ્બ્રહ્મ રૂપં હરેર્ મૂર્તં બ્રહ્મ તતોઽપિ તત્પ્રિયતરં રૂપં યદત્યદ્ભુતમ્ । યાન્યન્યાનિ યથાસુખં વિહરતો રૂપાણિ સર્વાણિ તાન્ય્ આહુઃ સ્વૈરનુરૂપરૂપવિભવૈર્ગાઢોપગૂઢાનિ તે ॥ ૪ ॥
śāntānantamahāvibhūti paramaṃ yadbrahma rūpaṃ harer mūrtaṃ brahma tato'pi tatpriyataraṃ rūpaṃ yadatyadbhutam | yānyanyāni yathāsukhaṃ viharato rūpāṇi sarvāṇi tāny āhuḥ svairanurūparūpavibhavairgāḍhopagūḍhāni te || 4 ||
અર્થ:હરિનું જે શાંત, અનંત, મહાવિભૂતિમય પરમ બ્રહ્મસ્વરૂપ છે, તેનાથી પણ પ્રિયતર જે અત્યંત અદ્ભુત મૂર્ત બ્રહ્મ (દિવ્ય વિગ્રહ) છે, તથા જે અન્ય સમસ્ત રૂપ તેઓ લીલા માટે ધારણ કરે છે — આ બધાં રૂપ, ઋષિ કહે છે, પોત-પોતાના અનુરૂપ વૈભવ સાથે આપથી સઘન રૂપે આલિંગિત (અભિન્ન) છે.
શબ્દ-શબ્દ અર્થ
ઉચ્ચારણ સાંભળવા કોઈપણ શબ્દ પર ક્લિક કરો
ಚತುಃಶ್ಲೋಕೀ પાઠના લાભ
દેવી લક્ષ્મી, દિવ્ય માતા અને સમસ્ત મંગળની દાત્રીની કૃપાનું આહ્વાન કરે છે
આધ્યાત્મિક સમૃદ્ધિ માટે એક પરમ પ્રાર્થના માનવામાં આવે છે, કેમ કે લક્ષ્મીની દૃષ્ટિ આ લોક અને પરલોકના સમસ્ત કલ્યાણ આપે છે
જે માતા પ્રભુથી મધ્યસ્થતા કરે છે, તેમના માધ્યમથી શ્રીવૈષ્ણવ સમર્પણ (પ્રપત્તિ) ના ભાવને વિકસાવે છે
ભક્તના હૃદયમાં લક્ષ્મી અને નારાયણ (શ્રી-લક્ષ્મી-નારાયણ) ના અભિન્ન ઐક્યને સ્થાપિત કરે છે
ભૌતિક કલ્યાણ અને ભક્તિમય સેવા (કૈંકર્ય) ના ઉચ્ચતર લક્ષ્ય બંને માટે વાંચાય છે
માત્ર ચાર શ્લોકોની સંક્ષિપ્ત સ્તુતિ, જેને શ્રદ્ધાપૂર્વક કંઠસ્થ કરી નિત્ય વાંચવી સરળ છે
ಚತುಃಶ್ಲೋಕೀ જપ વિધિ
સ્નાન કરીને લક્ષ્મી-નારાયણના ચિત્ર સમક્ષ પૂર્વ તરફ મુખ કરીને બેસો. દીપક પ્રગટાવો, પુષ્પ અથવા તુલસી અર્પણ કરો, અને આ ચાર શ્લોકોનો ધીમે-ધીમે તેમના અર્થની સમજ સહિત પાઠ કરો, લક્ષ્મીને કરુણામયી માતા અને મધ્યસ્થ રૂપે ધ્યાન કરતા. અનેક શ્રીવૈષ્ણવ ચતુઃશ્લોકીને એ જ રચયિતાના સ્તોત્રરત્ન સાથે વાંચે છે. અંતે પોતાના અને સમસ્ત પ્રાણીઓ પર તેમની કૃપાની પ્રાર્થના કરો.
વારંવાર પુછાતા પ્રશ્નો
આ પણ વાંચો
ॐ
સંપૂર્ણ ಚತುಃಶ್ಲೋಕೀ શ્લોક-શ્લોક અર્થ સહિત વાંચો, અથવા વધુ પવિત્ર પાઠ જુઓ