പുരുഷ സൂക്തം PDF

हरिः ॐ सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् । स भूमिꣳ सर्वत स्पृत्वाऽत्यतिष्ठद्दशाङ्गुलम् ॥

Harih Om sahasrashirsha purushah sahasrakshah sahasrapat Sa bhumiꣳ sarvata spritvatyatishthaddashangulam

വിരാട് പുരുഷന് ആയിരം ശിരസ്സുകളും ആയിരം നേത്രങ്ങളും ആയിരം പാദങ്ങളുമുണ്ട്; അവിടുന്ന് സമസ്ത ഭൂമിയെയും എല്ലാ വശത്തുനിന്നും വ്യാപിച്ച് അതിനെക്കാൾ പത്ത് വിരൽ മുന്നോട്ട് വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു.

पुरुष एवेदꣳ सर्वं यद्भूतं यच्च भाव्यम् । उतामृतत्वस्येशानो यदन्नेनातिरोहति ॥

Purusha evedaꣳ sarvam yadbhutam yachcha bhavyam Utamritatvasyeshano yadannenatirohati

ഇതെല്ലാം പുരുഷൻ തന്നെ — കഴിഞ്ഞതെല്ലാം, വരാനിരിക്കുന്നതെല്ലാം; അവിടുന്ന് അമൃതത്വത്തിന്റെ പ്രഭു, അന്നത്തിലൂടെ (യജ്ഞത്തിലൂടെ) കൂടുതൽ മഹത്തരനാകുന്നു.

एतावानस्य महिमातो ज्यायाँश्च पूरुषः । पादोऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि ॥

Etavanasya mahimato jyayanshcha purushah Padosya vishva bhutani tripadasyamritam divi

ഇതാണ് അവിടുത്തെ മഹിമ, പുരുഷൻ ഇതിലും മഹത്തരൻ; സമസ്ത ജീവികളും അവിടുത്തെ കാൽഭാഗം മാത്രം, മൂന്ന് ഭാഗം സ്വർഗ്ഗത്തിൽ അമരമായി നിലകൊള്ളുന്നു.

त्रिपादूर्ध्व उदैत्पुरुषः पादोऽस्येहाभवत् पुनः । ततो विष्वङ् व्यक्रामत्साशनानशने अभि ॥

Tripadurdhva udaitpurushah padosyehabhavat punah Tato vishvan vyakramatsashananashane abhi

മൂന്ന് ഭാഗത്തോടെ പുരുഷൻ മുകളിലേക്ക് ഉയർന്നു; അവിടുത്തെ ഒരു ഭാഗം വീണ്ടും ഇവിടെ ആവിർഭവിച്ചു; അവിടെനിന്ന് അവിടുന്ന് തിന്നുന്നതും തിന്നാത്തതുമായ എല്ലാറ്റിലും എല്ലായിടത്തും വ്യാപിച്ചു.

ततो विराडजायत विराजो अधि पूरुषः । स जातो अत्यरिच्यत पश्चाद्भूमिमथो पुरः ॥

Tato viradajayata virajo adhi purushah Sa jato atyarichyata pashchadbhumimatho purah

അവിടുന്നിൽ നിന്ന് വിരാട് (വിശ്വരൂപം) ജനിച്ചു, വിരാട്ടിൽ നിന്ന് പുരുഷൻ (സമഷ്ടി-പുരുഷൻ); ജനിച്ച് അവിടുന്ന് ഭൂമിയെക്കാൾ മുന്നോട്ടും പിന്നോട്ടും വ്യാപിച്ചു.

तस्माद्यज्ञात् सर्वहुतः सम्भृतं पृषदाज्यम् । पशूँस्ताँश्चक्रे वायव्यानारण्या ग्राम्याश्च ये ॥

Tasmadyajnat sarvahutah sambhritam prishadajyam Pashunstanshchakre vayavyanaranya gramyashcha ye

ആ സർവഹുത യജ്ഞത്തിൽ നിന്ന് തൈരും നെയ്യും ശേഖരിക്കപ്പെട്ടു; അതിൽ നിന്ന് അവിടുന്ന് വായു, വനം, ഗ്രാമത്തിലെ മൃഗങ്ങളെ സൃഷ്ടിച്ചു.

तस्माद्यज्ञात् सर्वहुतः ऋचः सामानि जज्ञिरे । छन्दाꣳसि जज्ञिरे तस्माद्यजुस्तस्मादजायत ॥

Tasmadyajnat sarvahutah richah samani jajnire Chhandaꣳsi jajnire tasmadyajustasmadajayata

ആ സർവഹുത യജ്ഞത്തിൽ നിന്ന് ഋക്, സാമ മന്ത്രങ്ങൾ ജനിച്ചു; അതിൽ നിന്ന് ഛന്ദസ്സുകൾ ജനിച്ചു, അതിൽ നിന്ന് യജുസ്സ് ജനിച്ചു.

तस्मादश्वा अजायन्त ये के चोभयादतः । गावो ह जज्ञिरे तस्मात्तस्माज्जाता अजावयः ॥

Tasmadashva ajayanta ye ke chobhayadatah Gavo ha jajnire tasmattasmajjata ajavayah

അതിൽ നിന്ന് അശ്വങ്ങൾ ജനിച്ചു, രണ്ട് വരി പല്ലുകളുള്ള എല്ലാ ജീവികളും; അതിൽ നിന്ന് പശുക്കൾ ജനിച്ചു, അതിൽ നിന്ന് ആടുകളും ചെമ്മരിയാടുകളും.

तं यज्ञं बर्हिषि प्रौक्षन् पुरुषं जातमग्रतः । तेन देवा अयजन्त साध्या ऋषयश्च ये ॥

Tam yajnam barhishi praukshan purusham jatamagratah Tena deva ayajanta sadhya rishayashcha ye

ആദിയിൽ ജനിച്ച ആ പുരുഷനെ ദേവന്മാർ പവിത്ര ദർഭയിൽ യജ്ഞമായി അഭിഷേകം ചെയ്തു; അവിടുത്തോടൊപ്പം ദേവന്മാരും സാധ്യരും ഋഷിമാരും യജ്ഞം ചെയ്തു.

यत्पुरुषं व्यदधुः कतिधा व्यकल्पयन् । मुखं किमस्यासीत् किं बाहू किमूरू पादा उच्येते ॥

Yatpurusham vyadadhuh katidha vyakalpayan Mukham kimasyasit kim bahu kimuru pada uchyete

അവർ പുരുഷനെ വിഭജിച്ചപ്പോൾ, അവിടുത്തെ എത്ര ഭാഗങ്ങളായി വിഭജിച്ചു? അവിടുത്തെ മുഖം എന്തായി, കൈകൾ എന്തായി, തുടകളും പാദങ്ങളും എന്തായി?

ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीद्बाहू राजन्यः कृतः । ऊरू तदस्य यद्वैश्यः पद्भ्याꣳ शूद्रो अजायत ॥

Brahmanosya mukhamasidbahu rajanyah kritah Uru tadasya yadvaishyah padbhyaꣳ shudro ajayata

ബ്രാഹ്മണൻ അവിടുത്തെ മുഖമായി; രാജന്യൻ (ക്ഷത്രിയൻ) അവിടുത്തെ കൈകളായി; അവിടുത്തെ തുടകൾ വൈശ്യനായി; അവിടുത്തെ പാദങ്ങളിൽ നിന്ന് ശൂദ്രൻ ജനിച്ചു.

चन्द्रमा मनसो जातश्चक्षोः सूर्यो अजायत । श्रोत्राद्वायुश्च प्राणश्च मुखादग्निरजायत ॥

Chandrama manaso jatashchakshoh suryo ajayata Shrotradvayushcha pranashcha mukhadagnirajayata

അവിടുത്തെ മനസ്സിൽ നിന്ന് ചന്ദ്രൻ ജനിച്ചു; അവിടുത്തെ നേത്രത്തിൽ നിന്ന് സൂര്യൻ വന്നു; അവിടുത്തെ മുഖത്തിൽ നിന്ന് ഇന്ദ്രനും അഗ്നിയും വന്നു; അവിടുത്തെ പ്രാണനിൽ നിന്ന് വായു ജനിച്ചു.

नाभ्या आसीदन्तरिक्षꣳ शीर्ष्णो द्यौः समवर्तत । पद्भ्यां भूमिर्दिशः श्रोत्रात्तथा लोकाँऽकल्पयन् ॥

Nabhya asidantarikshaꣳ shirshno dyauh samavartata Padbhyam bhumirdishah shrotrattatha lokankalpayan

അവിടുത്തെ നാഭിയിൽ നിന്ന് അന്തരിക്ഷം ഉണ്ടായി; അവിടുത്തെ ശിരസ്സിൽ നിന്ന് സ്വർഗ്ഗം വികസിച്ചു; അവിടുത്തെ പാദങ്ങളിൽ നിന്ന് ഭൂമി, അവിടുത്തെ കാതിൽ നിന്ന് ദിക്കുകൾ — ഇങ്ങനെ അവർ ലോകങ്ങളെ സൃഷ്ടിച്ചു.

यत्पुरुषेण हविषा देवा यज्ञमतन्वत । वसन्तोऽस्यासीदाज्यं ग्रीष्म इध्मः शरद्धविः ॥

Yatpurushena havisha deva yajnamatanvata Vasantosyasidajyam grishma idhmah sharaddhavih

ദേവന്മാർ പുരുഷനെ ആഹുതിയാക്കി യജ്ഞം വ്യാപിപ്പിച്ചപ്പോൾ — വസന്തം അതിന്റെ നെയ്യും, ഗ്രീഷ്മം അതിന്റെ ഇന്ധനവും, ശരത്ത് അതിന്റെ ആഹുതിയും ആയി.

सप्तास्यासन् परिधयस्त्रिः सप्त समिधः कृताः । देवा यद्यज्ञं तन्वाना अबध्नन् पुरुषं पशुम् ॥

Saptasyasan paridhayastrih sapta samidhah kritah Deva yadyajnam tanvana abadhnan purusham pashum

ഏഴ് അതിന്റെ പരിധികൾ; മൂന്നിരട്ടി ഏഴ് സമിധകൾ ഉണ്ടാക്കപ്പെട്ടു, ദേവന്മാർ യജ്ഞം ചെയ്ത് പുരുഷനെ ബലിമൃഗമായി ബന്ധിച്ചപ്പോൾ.

यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवास्तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् । ते ह नाकं महिमानः सचन्त यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः ॥

Yajnena yajnamayajanta devastani dharmani prathamanyasan Te ha nakam mahimanah sachanta yatra purve sadhyah santi devah

യജ്ഞത്തിലൂടെ ദേവന്മാർ യജ്ഞസ്വരൂപനെ (പുരുഷനെ) ആരാധിച്ചു; ഇവയായിരുന്നു ആദ്യ ധർമ്മങ്ങൾ (വിധികൾ). ഈ മഹാ ശക്തികൾ പ്രാചീന സാധ്യരും ദേവന്മാരും വസിക്കുന്ന സ്വർഗ്ഗത്തിലെത്തി.