Bhagavad Gita · Chapter 1 / 18

अर्जुनविषादयोग

Arjun Viṣhād Yog

Arjuna's Dilemma · 47 verses

🌐 Read in your language

తెలుగు தமிழ்ಕನ್ನಡ മലയാളം ગુજરાતી বাংলা ଓଡ଼ିଆ ਪੰਜਾਬੀ

Chapter Summary

भगवद्गीतेचा पहिला अध्याय - "अर्जुनविषादयोग" हा महाभारताच्या त्या महान युद्धाची पार्श्वभूमी, स्थळ, पात्रे आणि परिस्थिती यांचा परिचय करून देतो; हे युद्ध पांडव आणि कौरव यांच्यात लढले गेले. भगवद्गीतेच्या उपदेशास कारणीभूत ठरलेल्या गोष्टींची रूपरेषा यात मांडली आहे. जेव्हा दोन्ही सैन्ये युद्धासाठी सज्ज होऊन उभी राहतात, तेव्हा महापराक्रमी योद्धा अर्जुन दोन्ही बाजूंच्या योद्ध्यांना पाहून आपल्या नातेवाईकांचा आणि मित्रांचा नाश होईल या भीतीने आणि स्वतःच्या आप्तजनांचा वध केल्याने लागणाऱ्या पापाच्या विचाराने अधिकाधिक दुःखी व उदास होतो. म्हणून तो उपाय शोधण्यासाठी भगवान श्रीकृष्णांना शरण जातो. अशा प्रकारे भगवद्गीतेचे ज्ञान प्रकट होते.

🔊 Tap any word to hear it — or ▶ to recite a shloka

1.1 →

धृतराष्ट्र उवाच धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः। मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत सञ्जय॥

dhṛitarāśhtra uvācha dharma-kṣhetre kuru-kṣhetre samavetā yuyutsavaḥ māmakāḥ pāṇḍavāśhchaiva kimakurvata sañjaya

Meaningधृतराष्ट्र म्हणाले, "हे संजया, धर्मक्षेत्र अशा कुरुक्षेत्रावर युद्धाच्या इच्छेने एकत्र जमलेल्या माझ्या पुत्रांनी आणि पांडुपुत्रांनी काय केले?"

dhṛitarāśhtraḥ uvācha — Dhritarashtra saiddharma-kṣhetre — the land of dharmakuru-kṣhetre — at Kurukshetrasamavetāḥ — having gatheredyuyutsavaḥ — desiring to fightmāmakāḥ — my sonspāṇḍavāḥ — the sons of Panducha — andeva — certainlykim — whatakurvata — did they dosañjaya — Sanjay

Commentary

Dharmakshetra -- that place which protects Dharma is Dharmakshetra. Because it was in the land of the Kurus, it was called Kurukshetra. Sanjaya is one who has conered likes and dislikes and who is impartial.

1.2 →

सञ्जय उवाच दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा। आचार्यमुपसङ्गम्य राजा वचनमब्रवीत्॥

sañjaya uvācha dṛiṣhṭvā tu pāṇḍavānīkaṁ vyūḍhaṁ duryodhanastadā āchāryamupasaṅgamya rājā vachanamabravīt

Meaningसंजय म्हणाले: पांडवांचे सैन्य युद्धासाठी व्यूहरचनेत उभे केलेले पाहून राजा दुर्योधन आपले गुरू द्रोणाचार्य यांच्याजवळ गेला आणि असे म्हणाला.

sanjayaḥ uvācha — Sanjay saiddṛiṣhṭvā — on observingtu — butpāṇḍava-anīkam — the Pandava armyvyūḍham — standing in a military formationduryodhanaḥ — King Duryodhantadā — thenāchāryam — teacherupasaṅgamya — approachedrājā — the kingvachanam — wordsabravīt — spoke

Commentary

1.3 →

पश्यैतां पाण्डुपुत्राणामाचार्य महतीं चमूम्। व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता॥

paśhyaitāṁ pāṇḍu-putrāṇām āchārya mahatīṁ chamūm vyūḍhāṁ drupada-putreṇa tava śhiṣhyeṇa dhīmatā

Meaningहे आचार्य! आपला बुद्धिमान शिष्य द्रुपदपुत्र (धृष्टद्युम्न) याने व्यूहरचना केलेले पांडुपुत्रांचे हे महान सैन्य पाहा.

paśhya — beholdetām — thispāṇḍu-putrāṇām — of the sons of Panduāchārya — respected teachermahatīm — mightychamūm — armyvyūḍhām — arrayed in a military formationdrupada-putreṇa — son of Drupad, Dhrishtadyumnatava — by yourśhiṣhyeṇa — discipledhī-matā — intelligent

Commentary

1.4 →

अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि। युयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथः॥

atra śhūrā maheṣhvāsā bhīmārjuna-samā yudhi yuyudhāno virāṭaśhcha drupadaśhcha mahā-rathaḥ

Meaningयेथे भीम आणि अर्जुन यांच्या तोडीचे महापराक्रमी योद्धे व महान धनुर्धर आहेत — युयुधान (सात्यकी), विराट आणि महारथी द्रुपद.

atra — hereśhūrāḥ — powerful warriorsmahā-iṣhu-āsāḥ — great bowmenbhīma-arjuna-samāḥ — equal to Bheem and Arjunyudhi — in military prowessyuyudhānaḥ — Yuyudhanvirāṭaḥ — Viratcha — anddrupadaḥ — Drupadcha — alsomahā-rathaḥ — warriors who could single handedly match the strength of ten thousand ordinary warriors

Commentary

Technically, maharatha means a warrior who is proficient in the science of war and who is able to fight alone with ten thousand archers.

1.5 →

धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान्। पुरुजित्कुन्तिभोजश्च शैब्यश्च नरपुङ्गवः॥

dhṛiṣhṭaketuśhchekitānaḥ kāśhirājaśhcha vīryavān purujit kuntibhojaśhcha śhaibyaśhcha nara-puṅgavaḥ yudhāmanyuśhcha vikrānta uttamaujāśhcha vīryavān

Meaningधृष्टकेतू, चेकितान, पराक्रमी काशिराज, पुरुजित, कुंतिभोज आणि नरश्रेष्ठ शैब्य.

dhṛiṣhṭaketuḥ — Dhrishtaketuchekitānaḥ — Chekitankāśhirājaḥ — Kashirajcha — andvīrya-vān — heroicpurujit — Purujitkuntibhojaḥ — Kuntibhojcha — andśhaibyaḥ — Shaibyacha — andnara-puṅgavaḥ — best of menyudhāmanyuḥ — Yudhamanyucha — andvikrāntaḥ — courageousuttamaujāḥ — Uttamaujacha — andvīrya-vān — gallant

Commentary

1.6 →

युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान्। सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः॥

saubhadro draupadeyāśhcha sarva eva mahā-rathāḥ

Meaningबलवान युधामन्यू आणि शूर उत्तमौजा, सुभद्रापुत्र (सुभद्रा आणि अर्जुन यांचा पुत्र अभिमन्यू) आणि द्रौपदीचे पुत्र — हे सर्व महान रथी (महान वीर) आहेत.

saubhadraḥ — the son of Subhadradraupadeyāḥ — the sons of Draupadicha — andsarve — alleva — indeedmahā-rathāḥ — warriors who could single handedly match the strength of ten thousand ordinary warriors

Commentary

1.7 →

अस्माकं तु विशिष्टा ये तान्निबोध द्विजोत्तम। नायका मम सैन्यस्य संज्ञार्थं तान्ब्रवीमि ते॥

asmākaṁ tu viśhiṣhṭā ye tānnibodha dwijottama nāyakā mama sainyasya sanjñārthaṁ tānbravīmi te

Meaningहे द्विजश्रेष्ठ! आपल्या बाजूत जे श्रेष्ठ आहेत, माझ्या सैन्याचे जे नायक आहेत, त्यांचीही नावे जाणून घ्या; आपल्या माहितीसाठी मी त्यांची नावे सांगतो.

asmākam — ourstu — butviśhiṣhṭāḥ — specialye — whotān — themnibodha — be informeddwija-uttama — best of Brahmnisnāyakāḥ — principal generalsmama — oursainyasya — of armysanjñā-artham — for informationtān — thembravīmi — I recountte — unto you

Commentary

1.8 →

भवान्भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिञ्जयः। अश्वत्थामा विकर्णश्च सौमदत्तिस्तथैव च॥

bhavānbhīṣhmaśhcha karṇaśhcha kṛipaśhcha samitiñjayaḥ aśhvatthāmā vikarṇaśhcha saumadattis tathaiva cha

Meaning"आपण स्वतः, भीष्म, कर्ण, तसेच युद्धात विजयी होणारे कृपाचार्य, अश्वत्थामा, विकर्ण आणि सोमदत्तपुत्र भूरिश्रवा — हे सर्व युद्धासाठी सज्ज आहेत."

bhavān — yourselfbhīṣhmaḥ — Bheeshmacha — andkarṇaḥ — Karnacha — andkṛipaḥ — Kripacha — andsamitim-jayaḥ — victorious in battleaśhvatthāmā — Ashvatthamavikarṇaḥ — Vikarnacha — andsaumadattiḥ — Bhurishravatathā — thuseva — evencha — also

Commentary

1.9 →

अन्ये च बहवः शूरा मदर्थे त्यक्तजीविताः। नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः॥

anye cha bahavaḥ śhūrā madarthe tyaktajīvitāḥ nānā-śhastra-praharaṇāḥ sarve yuddha-viśhāradāḥ

Meaningआणि इतरही पुष्कळ वीर आहेत, जे माझ्यासाठी आपले प्राण देण्यास तयार आहेत, अनेक प्रकारची शस्त्रे व अस्त्रे धारण केलेले आणि सर्वजण युद्धात निपुण आहेत.

anye — otherscha — alsobahavaḥ — manyśhūrāḥ — heroic warriorsmat-arthe — for my saketyakta-jīvitāḥ — prepared to lay down their livesnānā-śhastra-praharaṇāḥ — equipped with various kinds of weaponssarve — allyuddha-viśhāradāḥ — skilled in the art of warfare

Commentary

1.10 →

अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम्। पर्याप्तं त्विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम्॥

aparyāptaṁ tadasmākaṁ balaṁ bhīṣhmābhirakṣhitam paryāptaṁ tvidameteṣhāṁ balaṁ bhīmābhirakṣhitam

Meaningभीष्मांच्या नेतृत्वाखालील आपले सैन्य अपुरे आहे, तर भीमाच्या नेतृत्वाखालील त्यांचे सैन्य पुरेसे आहे.

aparyāptam — unlimitedtat — thatasmākam — oursbalam — strengthbhīṣhma — by Grandsire Bheeshmaabhirakṣhitam — safely marshalledparyāptam — limitedtu — butidam — thiseteṣhām — theirbalam — strengthbhīma — Bheemabhirakṣhitam — carefully marshalled

Commentary

The verse is differently interpreted by different commentators. Sridhara Swami takes the word aparyaptam to mean insufficient. Ananda Giri takes it to mean unlimited.

1.11 →

अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः। भीष्ममेवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि॥

ayaneṣhu cha sarveṣhu yathā-bhāgamavasthitāḥ bhīṣhmamevābhirakṣhantu bhavantaḥ sarva eva hi

Meaningम्हणून आपण सर्वजण सैन्याच्या निरनिराळ्या विभागांत आपापल्या नेमलेल्या जागी राहून केवळ भीष्मांचेच सर्व बाजूंनी रक्षण करा.

ayaneṣhu — at the strategic pointscha — alsosarveṣhu — allyathā-bhāgam — in respective positionavasthitāḥ — situatedbhīṣhmam — to Grandsire Bheeshmaeva — onlyabhirakṣhantu — defendbhavantaḥ — yousarve — alleva hi — even as

Commentary

1.12 →

तस्य संजनयन्हर्षं कुरुवृद्धः पितामहः। सिंहनादं विनद्योच्चैः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान्॥

tasya sañjanayan harṣhaṁ kuru-vṛiddhaḥ pitāmahaḥ siṁha-nādaṁ vinadyochchaiḥ śhaṅkhaṁ dadhmau pratāpavān

Meaningतेव्हा कौरवांमधील वडीलधाऱ्या, यशस्वी अशा वृद्ध पितामहांनी (भीष्मांनी) दुर्योधनाला आनंदित करण्यासाठी सिंहाप्रमाणे गर्जना करून आपला शंख फुंकला.

tasya — hissañjanayan — causingharṣham — joykuru-vṛiddhaḥ — the grand old man of the Kuru dynasty (Bheeshma)pitāmahaḥ — grandfathersinha-nādam — lion’s roarvinadya — soundinguchchaiḥ — very loudlyśhaṅkham — conch shelldadhmau — blewpratāpa-vān — the glorious

Commentary

1.13 →

ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः। सहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोऽभवत्॥

tataḥ śhaṅkhāśhcha bheryaśhcha paṇavānaka-gomukhāḥ sahasaivābhyahanyanta sa śhabdastumulo ’bhavat

Meaningत्यानंतर एकाएकी कौरवांच्या बाजूकडून शंख, नगारे, ढोल, मृदंग आणि रणशिंगे एकदम वाजू लागली आणि तो आवाज प्रचंड झाला.

tataḥ — thereafterśhaṅkhāḥ — conchescha — andbheryaḥ — buglescha — andpaṇava-ānaka — drums and kettledrumsgo-mukhāḥ — trumpetssahasā — suddenlyeva — indeedabhyahanyanta — blared forthsaḥ — thatśhabdaḥ — soundtumulaḥ — overwhelmingabhavat — was

Commentary

1.14 →

ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ। माधवः पाण्डवश्चैव दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः॥

tataḥ śhvetairhayairyukte mahati syandane sthitau mādhavaḥ pāṇḍavaśhchaiva divyau śhaṅkhau pradadhmatuḥ

Meaningत्यानंतर पांढऱ्या घोड्यांनी जोडलेल्या भव्य रथात बसलेल्या माधवांनी (श्रीकृष्णांनी) आणि पांडुपुत्र (अर्जुनाने) दिव्य शंख फुंकले.

tataḥ — thenśhvetaiḥ — by whitehayaiḥ — horsesyukte — yokedmahati — glorioussyandane — chariotsthitau — seatedmādhavaḥ — Shree Krishna, the husband of the goddess of fortune, Lakshmipāṇḍavaḥ — Arjuncha — andeva — alsodivyau — Divineśhaṅkhau — conch shellspradadhmatuḥ — blew

Commentary

1.15 →

पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनंजयः। पौण्ड्रं दध्मौ महाशङ्खं भीमकर्मा वृकोदरः॥

pāñchajanyaṁ hṛiṣhīkeśho devadattaṁ dhanañjayaḥ pauṇḍraṁ dadhmau mahā-śhaṅkhaṁ bhīma-karmā vṛikodaraḥ

Meaningहृषीकेशांनी (श्रीकृष्णांनी) पांचजन्य, अर्जुनाने देवदत्त, आणि भयंकर कृत्ये करणाऱ्या वृकोदर भीमाने पौंड्र नावाचा महाशंख फुंकला.

pāñchajanyam — the conch shell named Panchajanyahṛiṣhīka-īśhaḥ — Shree Krishna, the Lord of the mind and sensesdevadattam — the conch shell named Devaduttadhanam-jayaḥ — Arjun, the winner of wealthpauṇḍram — the conch named Paundradadhmau — blewmahā-śhaṅkham — mighty conchbhīma-karmā — one who performs herculean tasksvṛika-udaraḥ — Bheem, the voracious eater

Commentary

1.16 →

अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः। नकुलः सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ॥

anantavijayaṁ rājā kuntī-putro yudhiṣhṭhiraḥ nakulaḥ sahadevaśhcha sughoṣha-maṇipuṣhpakau

Meaningकुंतिपुत्र राजा युधिष्ठिराने अनंतविजय हा शंख फुंकला; नकुल आणि सहदेव यांनी सुघोष व मणिपुष्पक हे शंख फुंकले.

ananta-vijayam — the conch named Anantavijayrājā — kingkuntī-putraḥ — son of Kuntiyudhiṣhṭhiraḥ — Yudhishthirnakulaḥ — Nakulsahadevaḥ — Sahadevcha — andsughoṣha-maṇipuṣhpakau — the conche shells named Sughosh and Manipushpak

Commentary

1.17 →

काश्यश्च परमेष्वासः शिखण्डी च महारथः। धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्चापराजितः॥

kāśhyaśhcha parameṣhvāsaḥ śhikhaṇḍī cha mahā-rathaḥ dhṛiṣhṭadyumno virāṭaśhcha sātyakiśh chāparājitaḥ

Meaningश्रेष्ठ धनुर्धर असलेला काशिराज, महारथी शिखंडी, धृष्टद्युम्न, विराट आणि अजिंक्य सात्यकी,

kāśhyaḥ — King of Kashicha — andparama-iṣhu-āsaḥ — the excellent archerśhikhaṇḍī — Shikhandicha — alsomahā-rathaḥ — warriors who could single handedly match the strength of ten thousand ordinary warriorsdhṛiṣhṭadyumnaḥ — Dhrishtadyumnavirāṭaḥ — Viratcha — andsātyakiḥ — Satyakicha — andaparājitaḥ — invincible

Commentary

1.18 →

द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते। सौभद्रश्च महाबाहुः शङ्खान्दध्मुः पृथक्पृथक्॥

drupado draupadeyāśhcha sarvaśhaḥ pṛithivī-pate saubhadraśhcha mahā-bāhuḥ śhaṅkhāndadhmuḥ pṛithak pṛithak

Meaningहे पृथ्वीपती! द्रुपद आणि द्रौपदीचे पुत्र, तसेच महाबाहू सुभद्रापुत्र (अभिमन्यू) या सर्वांनी निरनिराळे शंख फुंकले.

drupadaḥ — Drupaddraupadeyāḥ — the five sons of Draupadicha — andsarvaśhaḥ — allpṛithivī-pate — Ruler of the earthsaubhadraḥ — Abhimanyu, the son of Subhadracha — alsomahā-bāhuḥ — the mighty-armedśhaṅkhān — conch shellsdadhmuḥ — blewpṛithak pṛithak — individually

Commentary

This blowing of conches announced the commencement of the battle.

1.19 →

स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत्। नभश्च पृथिवीं चैव तुमुलो व्यनुनादयन्॥

sa ghoṣho dhārtarāṣhṭrāṇāṁ hṛidayāni vyadārayat nabhaśhcha pṛithivīṁ chaiva tumulo nunādayan

Meaningतो प्रचंड आवाज आकाश आणि पृथ्वी यांमध्ये दुमदुमत जाऊन धृतराष्ट्राच्या पक्षाची हृदये विदीर्ण करून गेला.

saḥ — thatghoṣhaḥ — sounddhārtarāṣhṭrāṇām — of Dhritarashtra’s sonshṛidayāni — heartsvyadārayat — shatterednabhaḥ — the skycha — andpṛithivīm — the earthcha — andeva — certainlytumulaḥ — terrific soundabhyanunādayan — thundering

Commentary

1.20 →

अथ व्यवस्थितान् दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान्कपिध्वजः। प्रवृत्ते शस्त्रसंपाते धनुरुद्यम्य पाण्डवः॥

atha vyavasthitān dṛiṣhṭvā dhārtarāṣhṭrān kapi-dhwajaḥ pravṛitte śhastra-sampāte dhanurudyamya pāṇḍavaḥ hṛiṣhīkeśhaṁ tadā vākyam idam āha mahī-pate

Meaningहे पृथ्वीपती! त्यानंतर धृतराष्ट्राच्या पक्षातील लोक व्यूहरचनेत उभे राहिलेले पाहून आणि शस्त्रांचा प्रयोग सुरू होणार आहे असे जाणून, ज्याच्या ध्वजावर वानराचे चिन्ह होते अशा पांडुपुत्र अर्जुनाने आपले धनुष्य उचलले आणि श्रीकृष्णांना तो असे म्हणाला.

atha — thereuponvyavasthitān — arrayeddṛiṣhṭvā — seeingdhārtarāṣhṭrān — Dhritarashtra’s sonskapi-dwajaḥ — the Monkey Banneredpravṛitte — about to commenceśhastra-sampāte — to use the weaponsdhanuḥ — bowudyamya — taking uppāṇḍavaḥ — Arjun, the son of Panduhṛiṣhīkeśham — to Shree Krishnatadā — at that timevākyam — wordsidam — theseāha — saidmahī-pate — King

Commentary

1.21 →

अर्जुन उवाच हृषीकेशं तदा वाक्यमिदमाह महीपते। सेनयोरुभयोर्मध्ये रथं स्थापय मेऽच्युत॥

arjuna uvācha senayor ubhayor madhye rathaṁ sthāpaya me ’chyuta

Meaningअर्जुन म्हणाला, "हे कृष्णा, माझा रथ दोन्ही सैन्यांच्या मध्यभागी उभा कर, म्हणजे युद्धाच्या इच्छेने येथे उभे राहिलेल्या लोकांना मी पाहू शकेन आणि युद्ध सुरू होण्याच्या या वेळी मला कोणाशी लढायचे आहे ते जाणून घेऊ शकेन."

arjunaḥ uvācha — Arjun saidsenayoḥ — armiesubhayoḥ — bothmadhye — in the middleratham — chariotsthāpaya — placeme — myachyuta — Shree Krishna, the infallible One

Commentary

1.22 →

यावदेतान्निरीक्षेऽहं योद्धुकामानवस्थितान्। कैर्मया सह योद्धव्यमस्मिन्रणसमुद्यमे॥

yāvadetān nirīkṣhe ’haṁ yoddhu-kāmān avasthitān kairmayā saha yoddhavyam asmin raṇa-samudyame

yāvat — as many asetān — thesenirīkṣhe — lookaham — Iyoddhu-kāmān — for the battleavasthitān — arrayedkaiḥ — with whommayā — by mesaha — togetheryoddhavyam — must fightasmin — in thisraṇa-samudyame — great combat

Commentary

1.23 →

योत्स्यमानानवेक्षेऽहं य एतेऽत्र समागताः। धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेर्युद्धे प्रियचिकीर्षवः॥

yotsyamānān avekṣhe ’haṁ ya ete ’tra samāgatāḥ dhārtarāṣhṭrasya durbuddher yuddhe priya-chikīrṣhavaḥ

Meaningकारण दुष्टबुद्धी धृतराष्ट्रपुत्र दुर्योधनाला युद्धात संतुष्ट करण्याच्या इच्छेने येथे जे लढण्यासाठी जमले आहेत, त्यांना पाहण्याची माझी इच्छा आहे.

yotsyamānān — those who have come to fightavekṣhe aham — I desire to seeye — whoete — thoseatra — heresamāgatāḥ — assembleddhārtarāṣhṭrasya — of Dhritarashtra’s sondurbuddheḥ — evil-mindedyuddhe — in the fightpriya-chikīrṣhavaḥ — wishing to please

Commentary

1.24 →

संजय उवाच एवमुक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारत। सेनयोरुभयोर्मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम्॥

sañjaya uvācha evam ukto hṛiṣhīkeśho guḍākeśhena bhārata senayor ubhayor madhye sthāpayitvā rathottamam

Meaningसंजय म्हणाले, हे धृतराष्ट्र, अर्जुनाने अशी विनंती केल्यावर श्रीकृष्णांनी तो श्रेष्ठ रथ दोन्ही सैन्यांच्या मध्यभागी उभा केला.

sañjayaḥ uvācha — Sanjay saidevam — thusuktaḥ — addressedhṛiṣhīkeśhaḥ — Shree Krishna, the Lord of the sensesguḍākeśhena — by Arjun, the conqueror of sleepbhārata — descendant of Bharatsenayoḥ — armiesubhayoḥ — the twomadhye — betweensthāpayitvā — having drawnratha-uttamam — magnificent chariot

Commentary

1.25 →

भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम्। उवाच पार्थ पश्यैतान्समवेतान्कुरूनिति॥

bhīṣhma-droṇa-pramukhataḥ sarveṣhāṁ cha mahī-kṣhitām uvācha pārtha paśhyaitān samavetān kurūn iti

Meaningभीष्म, द्रोणाचार्य आणि पृथ्वीवरील सर्व राजे यांच्यासमोर तो म्हणाला: "हे पृथापुत्र अर्जुना, येथे एकत्र जमलेल्या या कौरवांना पाहा."

bhīṣhma — Grandsire Bheeshmadroṇa — Dronacharyapramukhataḥ — in the presencesarveṣhām — allcha — andmahī-kṣhitām — other kingsuvācha — saidpārtha — Arjun, the son of Prithapaśhya — beholdetān — thesesamavetān — gatheredkurūn — descendants of Kuruiti — thus

Commentary

1.26 →

तत्रापश्यत्स्थितान्पार्थः पितृ़नथ पितामहान्। आचार्यान्मातुलान्भ्रातृ़न्पुत्रान्पौत्रान्सखींस्तथा॥

tatrāpaśhyat sthitān pārthaḥ pitṝīn atha pitāmahān āchāryān mātulān bhrātṝīn putrān pautrān sakhīṁs tathā śhvaśhurān suhṛidaśh chaiva senayor ubhayor api

Meaningतेव्हा अर्जुनाने (पृथापुत्राने) तेथे (दोन्ही सैन्यांत) उभे असलेले पिते, पितामह, आचार्य, मामा, बंधू, पुत्र, नातू आणि मित्र पाहिले.

tatra — thereapaśhyat — sawsthitān — stationedpārthaḥ — Arjunpitṝīn — fathersatha — thereafterpitāmahān — grandfathersāchāryān — teachersmātulān — maternal unclesbhrātṝīn — brothersputrān — sonspautrān — grandsonssakhīn — friendstathā — alsośhvaśhurān — fathers-in-lawsuhṛidaḥ — well-wisherscha — andeva — indeedsenayoḥ — armiesubhayoḥ — in both armiesapi — also

Commentary

1.27 →

श्वशुरान्सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि। तान्समीक्ष्य स कौन्तेयः सर्वान्बन्धूनवस्थितान्॥

tān samīkṣhya sa kaunteyaḥ sarvān bandhūn avasthitān kṛipayā parayāviṣhṭo viṣhīdann idam abravīt

Meaningत्याने दोन्ही सैन्यांत सासरे आणि हितचिंतक पाहिले. आपले सर्व आप्तजन अशा प्रकारे उभे राहिलेले पाहून कुंतिपुत्र अर्जुन अत्यंत करुणेने भारावून जाऊन शोकाने म्हणाला.

tān — thesesamīkṣhya — on seeingsaḥ — theykaunteyaḥ — Arjun, the son of Kuntisarvān — allbandhūn — relativesavasthitān — presentkṛipayā — by compassionparayā — greatāviṣhṭaḥ — overwhelmedviṣhīdan — deep sorrowidam — thisabravīt — spoke

Commentary

1.28 →

अर्जुन उवाच कृपया परयाऽऽविष्टो विषीदन्निदमब्रवीत्। दृष्ट्वेमं स्वजनं कृष्ण युयुत्सुं समुपस्थितम्॥

arjuna uvācha dṛiṣhṭvemaṁ sva-janaṁ kṛiṣhṇa yuyutsuṁ samupasthitam

Meaningअर्जुन म्हणाला, "हे कृष्णा, युद्धाच्या इच्छेने येथे उभे राहिलेले माझे आप्तजन पाहून,

arjunaḥ uvācha — Arjun saiddṛiṣhṭvā — on seeingimam — thesesva-janam — kinsmenkṛiṣhṇa — Krishnayuyutsum — eager to fightsamupasthitam — present

Commentary

1.29 →

सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति। वेपथुश्च शरीरे मे रोमहर्षश्च जायते॥

sīdanti mama gātrāṇi mukhaṁ cha pariśhuṣhyati vepathuśh cha śharīre me roma-harṣhaśh cha jāyate

Meaningमाझे अवयव गळून जात आहेत, माझे तोंड कोरडे पडत आहे, माझ्या शरीराला कंप सुटत आहे आणि अंगावरचे केस उभे राहत आहेत.

sīdanti — quiveringmama — mygātrāṇi — limbsmukham — mouthcha — andpariśhuṣhyati — is drying up vepathuḥ—shudderingcha — andśharīre — on the bodyme — myroma-harṣhaḥ — standing of bodily hair on endcha — alsojāyate — is happening

Commentary

1.30 →

गाण्डीवं स्रंसते हस्तात्त्वक्चैव परिदह्यते। न च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः॥

gāṇḍīvaṁ sraṁsate hastāt tvak chaiva paridahyate na cha śhaknomy avasthātuṁ bhramatīva cha me manaḥ

Meaningगांडीव धनुष्य माझ्या हातातून निसटत आहे, माझी सर्व त्वचा जळत आहे; मी उभा राहू शकत नाही आणि माझे मन जणू भ्रमिष्ट होत आहे.

gāṇḍīvam — Arjun’s bowsraṁsate — is slippinghastāt — from (my) handtvak — skincha — andeva — indeedparidahyate — is burning all overna — notcha — andśhaknomi — am ableavasthātum — remain steadybhramati iva — whirling likecha — andme — mymanaḥ — mind

Commentary

1.31 →

निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव। न च श्रेयोऽनुपश्यामि हत्वा स्वजनमाहवे॥

nimittāni cha paśhyāmi viparītāni keśhava na cha śhreyo ’nupaśhyāmi hatvā sva-janam āhave

Meaningआणि हे केशवा, मला अशुभ चिन्हे दिसत आहेत. युद्धात आपल्या आप्तजनांचा वध करण्यात मला काहीही कल्याण दिसत नाही.

nimittāni — omenscha — andpaśhyāmi — I seeviparītāni — misfortunekeśhava — Shree Krishna, killer of the Keshi demonna — notcha — alsośhreyaḥ — goodanupaśhyāmi — I foreseehatvā — from killingsva-janam — kinsmenāhave — in battle

Commentary

Kesava means he who has fine or luxuriant hair.

1.32 →

न काङ्क्षे विजयं कृष्ण न च राज्यं सुखानि च। किं नो राज्येन गोविन्द किं भोगैर्जीवितेन वा॥

na kāṅkṣhe vijayaṁ kṛiṣhṇa na cha rājyaṁ sukhāni cha kiṁ no rājyena govinda kiṁ bhogair jīvitena vā

Meaningहे कृष्णा, मला विजय नको, राज्यही नको आणि सुखेही नकोत. हे कृष्णा, असे राज्य, सुखे किंवा जगणे तरी आपल्याला काय उपयोगाचे?

na — norkāṅkṣhe — do I desirevijayam — victorykṛiṣhṇa — Krishnana — norcha — as wellrājyam — kingdomsukhāni — happinesscha — alsokim — whatnaḥ — to usrājyena — by kingdomgovinda — Krishna, he who gives pleasure to the senses, he who is fond of cowskim — what?bhogaiḥ — pleasuresjīvitena — lifevā — or

Commentary

1.33 →

येषामर्थे काङ्क्षितं नो राज्यं भोगाः सुखानि च। त इमेऽवस्थिता युद्धे प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च॥

yeṣhām arthe kāṅkṣhitaṁ no rājyaṁ bhogāḥ sukhāni cha ta ime ’vasthitā yuddhe prāṇāṁs tyaktvā dhanāni cha

Meaningज्यांच्यासाठी आपल्याला राज्य, भोग आणि सुखे हवी आहेत, तेच जीवन व धन यांची आशा सोडून येथे युद्धासाठी उभे आहेत.

yeṣhām — for whosearthe — sakekāṅkṣhitam — coveted fornaḥ — by usrājyam — kingdombhogāḥ — pleasuressukhāni — happinesscha — alsote — theyime — theseavasthitāḥ — situatedyuddhe — for battleprāṇān — livestyaktvā — giving updhanāni — wealthcha — also

Commentary

1.34 →

आचार्याः पितरः पुत्रास्तथैव च पितामहाः। मातुलाः श्चशुराः पौत्राः श्यालाः सम्बन्धिनस्तथा॥

āchāryāḥ pitaraḥ putrās tathaiva cha pitāmahāḥ mātulāḥ śhvaśhurāḥ pautrāḥ śhyālāḥ sambandhinas tathā

Meaningआचार्य, पिते, पुत्र, पितामह, मामा, सासरे, नातू, मेहुणे आणि इतर नातेवाईक —

āchāryāḥ — teacherspitaraḥ — fathersputrāḥ — sonstathā — as welleva — indeedcha — alsopitāmahāḥ — grandfathersmātulāḥ — maternal unclesśhvaśhurāḥ — fathers-in-lawpautrāḥ — grandsonsśhyālāḥ — brothers-in-lawsambandhinaḥ — kinsmentathā — as well

Commentary

1.35 →

एतान्न हन्तुमिच्छामि घ्नतोऽपि मधुसूदन। अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः किं नु महीकृते॥

etān na hantum ichchhāmi ghnato ’pi madhusūdana api trailokya-rājyasya hetoḥ kiṁ nu mahī-kṛite

Meaningहे कृष्णा, त्रिलोकीच्या राज्यासाठीही मला यांना मारण्याची इच्छा नाही, मग या पृथ्वीसाठी तर बोलायलाच नको; जरी यांनी मला मारले तरीही मी यांना मारू इच्छित नाही."

etān — thesena — nothantum — to slayichchhāmi — I wishghnataḥ — killedapi — even thoughmadhusūdana — Shree Krishna, killer of the demon Madhuapi — even thoughtrai-lokya-rājyasya — dominion over three worldshetoḥ — for the sake ofkim nu — what to speak ofmahī-kṛite — for the earth

Commentary

1.36 →

निहत्य धार्तराष्ट्रान्नः का प्रीतिः स्याज्जनार्दन। पापमेवाश्रयेदस्मान्हत्वैतानाततायिनः॥

nihatya dhārtarāṣhṭrān naḥ kā prītiḥ syāj janārdana pāpam evāśhrayed asmān hatvaitān ātatāyinaḥ

Meaningहे जनार्दना, या धृतराष्ट्रपुत्रांना मारून आपल्याला कोणते सुख मिळेल? या आततायींना मारल्याने आपल्याला केवळ पापच लागेल.

nihatya — by killingdhārtarāṣhṭrān — the sons of Dhritarashtranaḥ — ourkā — whatprītiḥ — pleasuresyāt — will there bejanārdana — he who looks after the public, Shree Krishnapāpam — viceseva — certainlyāśhrayet — must come uponasmān — ushatvā — by killingetān — all theseātatāyinaḥ — aggressors

Commentary

Janardana means one who is worshipped by all for prosperity and salvation -- Krishna. He who sets fire to the house of another, who gives poision, who runs with sword to kill, who has plundered wealth and lands, and who has taken hold of the wife of somody else is an atatayi. Duryodhana had done all these evil actions.

1.37 →

तस्मान्नार्हा वयं हन्तुं धार्तराष्ट्रान्स्वबान्धवान्। स्वजनं हि कथं हत्वा सुखिनः स्याम माधव॥

tasmān nārhā vayaṁ hantuṁ dhārtarāṣhṭrān sa-bāndhavān sva-janaṁ hi kathaṁ hatvā sukhinaḥ syāma mādhava

Meaningम्हणून हे माधवा (श्रीकृष्णा), आपले नातेवाईक असलेल्या या धृतराष्ट्रपुत्रांना आपण मारू नये; कारण स्वतःच्या आप्तजनांना मारून आपण सुखी कसे होऊ शकू?

tasmāt — hencena — neverarhāḥ — behoovevayam — wehantum — to killdhārtarāṣhṭrān — the sons of Dhritarashtrasva-bāndhavān — along with friendssva-janam — kinsmenhi — certainlykatham — howhatvā — by killingsukhinaḥ — happysyāma — will we becomemādhava — Shree Krishna, the husband of Yogmaya

Commentary

1.38 →

यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः। कुलक्षयकृतं दोषं मित्रद्रोहे च पातकम्॥

yady apy ete na paśhyanti lobhopahata-chetasaḥ kula-kṣhaya-kṛitaṁ doṣhaṁ mitra-drohe cha pātakam

Meaningजरी हे लोभाने बुद्धी भ्रष्ट झाल्यामुळे कुळाच्या नाशात दोष पाहत नाहीत आणि मित्रांशी द्रोह करण्यात पाप मानत नाहीत,

yadi api — even thoughete — theyna — notpaśhyanti — seelobha — greedupahata — overpoweredchetasaḥ — thoughtskula-kṣhaya-kṛitam — in annihilating their relativesdoṣham — faultmitra-drohe — to wreak treachery upon friendscha — andpātakam — sin

Commentary

1.39 →

कथं न ज्ञेयमस्माभिः पापादस्मान्निवर्तितुम्। कुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यद्भिर्जनार्दन॥

kathaṁ na jñeyam asmābhiḥ pāpād asmān nivartitum kula-kṣhaya-kṛitaṁ doṣhaṁ prapaśhyadbhir janārdana

Meaningतरी हे जनार्दना (श्रीकृष्णा), कुळाच्या नाशातील दोष स्पष्ट दिसणाऱ्या आपण या पापापासून दूर राहण्याचे का शिकू नये?

katham — whyna — notjñeyam — should be knownasmābhiḥ — wepāpāt — from sinasmāt — thesenivartitum — to turn awaykula-kṣhaya — killing the kinderedkṛitam — donedoṣham — crimeprapaśhyadbhiḥ — who can seejanārdana — he who looks after the public, Shree Krishna

Commentary

Ignorance of law is no excuse but wanton sinful conduct is a grave crime, unworthy of us, who are wiser.

1.40 →

कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः। धर्मे नष्टे कुलं कृत्स्नमधर्मोऽभिभवत्युत॥

kula-kṣhaye praṇaśhyanti kula-dharmāḥ sanātanāḥ dharme naṣhṭe kulaṁ kṛitsnam adharmo ’bhibhavaty uta

Meaningकुळाचा नाश झाला असता त्या कुळाचे पुरातन धर्म नष्ट होतात; धर्माचा नाश झाला असता संपूर्ण कुळाला अधर्म ग्रासतो.

kula-kṣhaye — in the destruction of a dynastypraṇaśhyanti — are vanquishedkula-dharmāḥ — family traditionssanātanāḥ — eternaldharme — religionnaṣhṭe — is destroyedkulam — familykṛitsnam — the wholeadharmaḥ — irreligionabhibhavati — overcomeuta — indeed

Commentary

Dharma -- the duties and ceremonies practised by the family in accordance with the injunctions of the scriptures.

1.41 →

अधर्माभिभवात्कृष्ण प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः। स्त्रीषु दुष्टासु वार्ष्णेय जायते वर्णसङ्करः॥

adharmābhibhavāt kṛiṣhṇa praduṣhyanti kula-striyaḥ strīṣhu duṣhṭāsu vārṣhṇeya jāyate varṇa-saṅkaraḥ

Meaningहे कृष्णा, अधर्माचे प्राबल्य वाढल्यामुळे कुळातील स्त्रिया दूषित होतात; आणि हे वार्ष्णेया (वृष्णिवंशजा), स्त्रिया दूषित झाल्या असता वर्णसंकर निर्माण होतो.

adharma — irreligionabhibhavāt — preponderancekṛiṣhṇa — Shree Krishnapraduṣhyanti — become immoralkula-striyaḥ — women of the familystrīṣhu — of womenduṣhṭāsu — become immoralvārṣhṇeya — descendant of Vrishnijāyate — are bornvarṇa-saṅkaraḥ — unwanted progeny

Commentary

1.42 →

सङ्करो नरकायैव कुलघ्नानां कुलस्य च। पतन्ति पितरो ह्येषां लुप्तपिण्डोदकक्रियाः॥

saṅkaro narakāyaiva kula-ghnānāṁ kulasya cha patanti pitaro hy eṣhāṁ lupta-piṇḍodaka-kriyāḥ

Meaningवर्णसंकरामुळे कुळघातकी लोक आणि त्यांचे कूळ नरकात जातात; कारण पिंडदान व उदकदान यांपासून वंचित झाल्यामुळे त्यांचे पूर्वजही अधोगतीला जातात.

saṅkaraḥ — unwanted childrennarakāya — hellisheva — indeedkula-ghnānām — for those who destroy the familykulasya — of the familycha — alsopatanti — fallpitaraḥ — ancestorshi — verilyeṣhām — theirlupta — deprived ofpiṇḍodaka-kriyāḥ — performances of sacrificial offerings

Commentary

1.43 →

दोषैरेतैः कुलघ्नानां वर्णसङ्करकारकैः। उत्साद्यन्ते जातिधर्माः कुलधर्माश्च शाश्वताः॥

doṣhair etaiḥ kula-ghnānāṁ varṇa-saṅkara-kārakaiḥ utsādyante jāti-dharmāḥ kula-dharmāśh cha śhāśhvatāḥ

Meaningवर्णसंकर घडवून आणणाऱ्या या कुळघातकींच्या दुष्कृत्यांमुळे जातीचे आणि कुळाचे सनातन धर्म नष्ट होतात.

doṣhaiḥ — through evil deedsetaiḥ — thesekula-ghnānām — of those who destroy the familyvarṇa-saṅkara — unwanted progenykārakaiḥ — causingutsādyante — are ruinedjāti-dharmāḥ — social and family welfare activitieskula-dharmāḥ — family traditionscha — andśhāśhvatāḥ — eternal

Commentary

1.44 →

उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन। नरकेऽनियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुम॥

utsanna-kula-dharmāṇāṁ manuṣhyāṇāṁ janārdana narake ‘niyataṁ vāso bhavatītyanuśhuśhruma

Meaningहे जनार्दना, ज्यांच्या कुळातील धर्म नष्ट झाले आहेत, अशा मनुष्यांना अनिश्चित काळ नरकात राहावे लागते असे आम्ही ऐकले आहे.

utsanna — destroyedkula-dharmāṇām — whose family traditionsmanuṣhyāṇām — of such human beingsjanārdana — he who looks after the public, Shree Krishnanarake — in hellaniyatam — indefinitevāsaḥ — dwellbhavati — isiti — thusanuśhuśhruma — I have heard from the learned

Commentary

1.45 →

अहो बत महत्पापं कर्तुं व्यवसिता वयम्। यद्राज्यसुखलोभेन हन्तुं स्वजनमुद्यताः॥

aho bata mahat pāpaṁ kartuṁ vyavasitā vayam yad rājya-sukha-lobhena hantuṁ sva-janam udyatāḥ

Meaningअरेरे! राज्याच्या सुखाच्या लोभापायी आपण आपल्या आप्तजनांना मारण्यास सिद्ध झालो आहोत, असे महान पाप करण्यास आपण प्रवृत्त झालो आहोत.

aho — alasbata — howmahat — greatpāpam — sinskartum — to performvyavasitāḥ — have decidedvayam — weyat — becauserājya-sukha-lobhena — driven by the desire for kingly pleasurehantum — to killsva-janam — kinsmenudyatāḥ — intending

Commentary

1.46 →

यदि मामप्रतीकारमशस्त्रं शस्त्रपाणयः। धार्तराष्ट्रा रणे हन्युस्तन्मे क्षेमतरं भवेत्॥

yadi mām apratīkāram aśhastraṁ śhastra-pāṇayaḥ dhārtarāṣhṭrā raṇe hanyus tan me kṣhemataraṁ bhavet

Meaningजर हातात शस्त्रे घेतलेल्या धृतराष्ट्रपुत्रांनी युद्धात प्रतिकार न करणाऱ्या व निःशस्त्र अशा मला मारले, तर तेच माझ्यासाठी अधिक श्रेयस्कर होईल.

yadi — ifmām — meapratīkāram — unresistingaśhastram — unarmedśhastra-pāṇayaḥ — those with weapons in handdhārtarāṣhṭrāḥ — the sons of Dhritarashtraraṇe — on the battlefieldhanyuḥ — shall killtat — thatme — to mekṣhema-taram — betterbhavet — would be

Commentary

1.47 →

सञ्जय उवाच एवमुक्त्वाऽर्जुनः संख्ये रथोपस्थ उपाविशत्। विसृज्य सशरं चापं शोकसंविग्नमानसः॥

sañjaya uvācha evam uktvārjunaḥ saṅkhye rathopastha upāviśhat visṛijya sa-śharaṁ chāpaṁ śhoka-saṁvigna-mānasaḥ

Meaningसंजय म्हणाले, रणभूमीवर असे बोलून, शोकाने व्याकूळ झालेल्या अर्जुनाने आपले धनुष्यबाण टाकून दिले आणि तो रथाच्या आसनावर बसून राहिला.

sañjayaḥ uvācha — Sanjay saidevam uktvā — speaking thusarjunaḥ — Arjunsaṅkhye — in the battlefieldratha upasthe — on the chariotupāviśhat — satvisṛijya — casting asidesa-śharam — along with arrowschāpam — the bowśhoka — with griefsaṁvigna — distressedmānasaḥ — mind