चण्डमुण्डवध
Caṇḍa-Muṇḍa Vadha
The Slaying of Chanda and Munda · 25 verses
▶ Listen to recitation🌐 Read in your language
Chapter Summary
चंड आणि मुंड चतुरंग सेनेसह देवीवर चालून येतात. ते तिला पकडण्यासाठी पुढे सरसावतात तेव्हा, अंबिकेचे मुख क्रोधाने शाईसारखे काळे होते, आणि तिच्या आक्रसलेल्या भुवईतून काली प्रकट होते — भयंकर मुखाची, हातात खड्ग आणि पाश धारण केलेली, कवट्यांच्या माळेने शोभलेली, व्याघ्रचर्म परिधान केलेली. ती असुर सेनेला संपूर्ण गिळून टाकते, हत्ती, रथ आणि योद्ध्यांना आपल्या मुखात फेकून त्यांची शस्त्रे दातांनी चावून टाकते. जेव्हा चंड तिला बाणांनी आणि मुंड हजार चक्रांनी झाकून टाकतात, तेव्हा ती भयंकर हास्य करून, आपल्या सिंहावर आरूढ होऊन, चंडाचे, मग मुंडाचे मस्तक छाटून टाकते. त्यांची दोन मस्तके चंडिकेकडे आणून, काली ती युद्धाच्या बळी म्हणून अर्पण करते — देवी प्रसन्न होऊन घोषित करते की यापुढे ती जगात चामुंडा नावाने प्रसिद्ध होईल.
✦ Dhyāna — Opening Meditation
ॐ ध्यायेयं रत्नपीठे शुककलपठितं शृण्वतीं श्यामलाङ्गीं न्यस्तैकांघ्रिं सरोजे शशिशकलधरां वल्लकीं वादयन्तीम् । कल्हाराबद्धमालां नियमितविलसच्चोलिकां रत्नवस्त्रां मातङ्गी शङ्कपात्रां मधुरमधुमदां चित्रकोद्भासिभालाम् ॥
oṃ dhyāyeyaṃ ratnapīṭhe śukakalapaṭhitaṃ śaṛṇvatīṃ śyāmalāṅgīṃ nyastaikāṃghriṃ saroje śaśiśakaladharāṃ vallakīṃ vādayantīm kalhārābaddhamālāṃ niyamitavilasaccolikāṃ ratnavastrāṃ mātaṅgī śaṅkapātrāṃ madhuramadhumadāṃ citrakodbhāsibhālām
I meditate on Matangi (Mahasaraswati), dark-hued, seated on a jewelled throne, listening to the sweet notes recited by her parrot, one foot set upon a lotus, bearing a digit of the moon and playing the vina; wearing a garland of water-lilies, a shining bodice and jewelled garments, holding a conch-cup, gently flushed with sweet wine, her brow resplendent with a painted mark.
🔊 Tap any word to hear it — or ▶ to recite a shloka
ॐ ऋषिरुवाच आज्ञप्तास्ते ततो दैत्याश्चण्डमुण्डपुरोगमाः । चतुरङ्गबलोपेता ययुरभ्युद्यतायुधाः ॥
oṃ ṛṣiruvāca ājñaptāste tato daityāścaṇḍamuṇḍapurogamāḥ caturaṅgabalopetā yayurabhyudyatāyudhāḥ
Meaning(ओम्. ऋषी म्हणाले:) अशा प्रकारे आज्ञा झालेले ते दैत्य, चंड आणि मुंड आपल्या पुढे राहून, शस्त्रे उंचावून, चतुरंग सेनेसह सज्ज होऊन पुढे चालून गेले.
ददृशुस्ते ततो देवीमीषद्धासां व्यवस्थिताम् । सिंहस्योपरि शैलेन्द्रशृङ्गे महति काञ्चने ॥
dadṛśuste tato devīmīṣaddhāsāṃ vyavasthitām siṃhasyopari śailendraśaṛṅge mahati kāñcane
Meaningतेव्हा त्यांनी पर्वतराजाच्या महान सुवर्ण शिखरावर आपल्या सिंहावर बसलेल्या, किंचित स्मित करत असलेल्या देवीला पाहिले.
ते दृष्ट्वा तां समादातुमुद्यमं चक्रुरुद्यताः । आकृष्टचापासिधरास्तथान्ये तत्समीपगाः ॥
te dṛṣṭvā tāṃ samādātumudyamaṃ cakrurudyatāḥ ākṛṣṭacāpāsidharāstathānye tatsamīpagāḥ
Meaningतिला पाहून, त्यांच्यापैकी काही जण प्रयत्न करून तिला पकडण्यासाठी जोराने झटले, तर इतर धनुष्य आणि खड्ग उपसून तिच्या जवळ आले.
ततः कोपं चकारोच्चैरम्बिका तानरीन्प्रति । कोपेन चास्या वदनं मषीवर्णमभूत्तदा ॥
tataḥ kopaṃ cakāroccairambikā tānarīnprati kopena cāsyā vadanaṃ maṣīvarṇamabhūttadā
Meaningतेव्हा अंबिका त्या शत्रूंवर अत्यंत क्रोधित झाली; आणि क्रोधामुळे तिचे मुख तेव्हा शाईसारखे काळे झाले.
भ्रुकुटीकुटिलात्तस्या ललाटफलकाद्द्रुतम् । काली करालवदना विनिष्क्रान्तासिपाशिनी ॥
bhrukuṭīkuṭilāttasyā lalāṭaphalakāddrutam kālī karālavadanā viniṣkrāntāsipāśinī
Meaningतिच्या कपाळाच्या आक्रसलेल्या भुवईतून अचानक काली प्रकट झाली — भयंकर मुख असलेली, खड्ग आणि पाश धारण केलेली शस्त्रधारिणी,
विचित्रखट्वाङ्गधरा नरमालाविभूषणा । द्वीपिचर्मपरीधाना शुष्कमांसातिभैरवा ॥
vicitrakhaṭvāṅgadharā naramālāvibhūṣaṇā dvīpicarmaparīdhānā śuṣkamāṃsātibhairavā
Meaningविचित्र कवटी-शिखर असलेला दंड (खट्वांग) धारण करून, मानवी मस्तकांच्या माळेने शोभलेली, व्याघ्रचर्म परिधान करून, सुकलेल्या मांसाने भीषण,
अतिविस्तारवदना जिह्वाललनभीषणा । निमग्नारक्तनयना नादापूरितदिङ्मुखा ॥
ativistāravadanā jihvālalanabhīṣaṇā nimagnāraktanayanā nādāpūritadiṅmukhā
Meaningतिचे मुख रुंद उघडलेले, लोंबणाऱ्या जिभेने भयानक, खोल बसलेल्या लाल डोळ्यांनी, आपल्या गर्जनेने दिशा भरून टाकत होती.
सा वेगेनाभिपतिता घातयन्ती महासुरान् । सैन्ये तत्र सुरारीणामभक्षयत तद्बलम् ॥
sā vegenābhipatitā ghātayantī mahāsurān sainye tatra surārīṇāmabhakṣayata tadbalam
Meaningती वेगाने महा असुरांवर तुटून पडली आणि त्यांना मारत, देवांच्या शत्रूंच्या त्या सेनेला गिळून टाकले.
पार्ष्णिग्राहाङ्कुशग्राहयोधघण्टासमन्वितान् । समादायैकहस्तेन मुखे चिक्षेप वारणान् ॥
pārṣṇigrāhāṅkuśagrāhayodhaghaṇṭāsamanvitān samādāyaikahastena mukhe cikṣepa vāraṇān
Meaningएका हातात हत्तींना — त्यांच्या पाठीमागील रक्षक, माहूत, योद्धे आणि घंटांसह — पकडून तिने त्यांना आपल्या मुखात फेकले.
तथैव योधं तुरगै रथं सारथिना सह । निक्षिप्य वक्त्रे दशनैश्चर्वयन्त्यतिभैरवम् ॥
tathaiva yodhaṃ turagai rathaṃ sārathinā saha nikṣipya vaktre daśanaiścarvayantyatibhairavam
Meaningत्याचप्रमाणे, योद्ध्याला त्याच्या घोड्यांसह, रथासह आणि सारथ्यासह आपल्या मुखात फेकून, तिने त्यांना दातांनी अत्यंत भयंकरपणे चावून टाकले.
एकं जग्राह केशेषु ग्रीवायामथ चापरम् । पादेनाक्रम्य चैवान्यमुरसान्यमपोथयत् ॥
ekaṃ jagrāha keśeṣu grīvāyāmatha cāparam pādenākramya caivānyamurasānyamapothayat
Meaningएकाला तिने केसांनी, दुसऱ्याला मानेने पकडले; आणखी एकाला आपल्या पायाने तुडवून चिरडले, आणि आणखी एकाला आपल्या छातीशी दाबून चिरडले.
तैर्मुक्तानि च शस्त्राणि महास्त्राणि तथासुरैः । मुखेन जग्राह रुषा दशनैर्मथितान्यपि ॥
tairmuktāni ca śastrāṇi mahāstrāṇi tathāsuraiḥ mukhena jagrāha ruṣā daśanairmathitānyapi
Meaningआणि त्या असुरांनी सोडलेली शस्त्रे आणि महा अस्त्रे तिने आपल्या मुखात पकडली, आणि आपल्या क्रोधात ती दातांनी चावून टाकली.
बलिनां तद्बलं सर्वमसुराणां दुरात्मनाम् । ममर्दाभक्षयच्चान्यानन्यांश्चाताडयत्तदा ॥
balināṃ tadbalaṃ sarvamasurāṇāṃ durātmanām mamardābhakṣayaccānyānanyāṃścātāḍayattadā
Meaningत्या बलवान, दुष्ट-आत्मा असुरांच्या संपूर्ण सेनेला तिने चिरडून टाकले; काहींना गिळले, आणि इतरांना झोडपून पाडले.
असिना निहताः केचित्केचित्खट्वाङ्गताडिताः । जग्मुर्विनाशमसुरा दन्ताग्राभिहतास्तथा ॥
asinā nihatāḥ kecitkecitkhaṭvāṅgatāḍitāḥ jagmurvināśamasurā dantāgrābhihatāstathā
Meaningकाही तिच्या खड्गाने मारले गेले, काही तिच्या खट्वांगाने प्रहारले गेले; आणि इतर असुर तिच्या दातांच्या टोकांनी प्रहारले जाऊन नाश पावले.
क्षणेन तद्बलं सर्वमसुराणां निपातितम् । दृष्ट्वा चण्डोऽभिदुद्राव तां कालीमतिभीषणाम् ॥
kṣaṇena tadbalaṃ sarvamasurāṇāṃ nipātitam dṛṣṭvā caṇḍo'bhidudrāva tāṃ kālīmatibhīṣaṇām
Meaningक्षणात असुरांची ती सर्व सेना भुईसपाट झाली. हे पाहून, चंड त्या अत्यंत भयंकर कालीवर धावून गेला.
शरवर्षैर्महाभीमैर्भीमाक्षीं तां महासुरः । छादयामास चक्रैश्च मुण्डः क्षिप्तैः सहस्रशः ॥
śaravarṣairmahābhīmairbhīmākṣīṃ tāṃ mahāsuraḥ chādayāmāsa cakraiśca muṇḍaḥ kṣiptaiḥ sahasraśaḥ
Meaningमहा असुर चंडाने त्या भयंकर नेत्रांच्या देवीला भीषण बाणांच्या वर्षावाने झाकून टाकले, आणि मुंडाने हजारोंच्या संख्येने फेकलेल्या चक्रांनी (तिला झाकून टाकले).
तानि चक्राण्यनेकानि विशमानानि तन्मुखम् । बभुर्यथार्कबिम्बानि सुबहूनि घनोदरम् ॥
tāni cakrāṇyanekāni viśamānāni tanmukham babhuryathārkabimbāni subahūni ghanodaram
Meaningती अनेक चक्रे तिच्या मुखात प्रवेश करून, ढगाच्या मध्यभागी अदृश्य होणाऱ्या असंख्य सूर्यबिंबांप्रमाणे झळकली.
ततो जहासातिरुषा भीमं भैरवनादिनी । काली करालवदना दुर्दर्शदशनोज्ज्वला ॥
tato jahāsātiruṣā bhīmaṃ bhairavanādinī kālī karālavadanā durdarśadaśanojjvalā
Meaningतेव्हा काली — भयंकर मुख असलेली, भीषण गर्जना करणारी, पाहण्यास भयंकर अशा दातांनी प्रज्वलित होऊन — महा क्रोधात मोठ्याने हसली, एक भयानक हास्य.
उत्थाय च महासिंहं देवी चण्डमधावत । गृहीत्वा चास्य केशेषु शिरस्तेनासिनाच्छिनत् ॥
utthāya ca mahāsiṃhaṃ devī caṇḍamadhāvata gṛhītvā cāsya keśeṣu śirastenāsinācchinat
Meaningआणि आपल्या महा सिंहावर आरूढ होऊन, देवी चंडावर धावून गेली; त्याला केसांनी पकडून, आपल्या खड्गाने त्याचे मस्तक छाटून टाकले.
अथ मुण्डोऽभ्यधावत्तां दृष्ट्वा चण्डं निपातितम् । तमप्यपातयद्भूमौ सा खड्गाभिहतं रुषा ॥
atha muṇḍo'bhyadhāvattāṃ dṛṣṭvā caṇḍaṃ nipātitam tamapyapātayadbhūmau sā khaḍgābhihataṃ ruṣā
Meaningतेव्हा चंड पडलेला पाहून मुंड तिच्यावर धावून गेला; त्यालाही क्रोधात आपल्या खड्गाने प्रहार करून, तिने भूमीवर पाडले.
हतशेषं ततः सैन्यं दृष्ट्वा चण्डं निपातितम् । मुण्डं च सुमहावीर्यं दिशो भेजे भयातुरम् ॥
hataśeṣaṃ tataḥ sainyaṃ dṛṣṭvā caṇḍaṃ nipātitam muṇḍaṃ ca sumahāvīryaṃ diśo bheje bhayāturam
Meaningतेव्हा सेनेतील उरलेले, चंड पडलेला आणि महा शूर मुंड (मारलेला) पाहून, भयाने पीडित होऊन सर्व दिशांना पळून गेले.
शिरश्चण्डस्य काली च गृहीत्वा मुण्डमेव च । प्राह प्रचण्डाट्टहासमिश्रमभ्येत्य चण्डिकाम् ॥
śiraścaṇḍasya kālī ca gṛhītvā muṇḍameva ca prāha pracaṇḍāṭṭahāsamiśramabhyetya caṇḍikām
Meaningआणि काली, चंडाचे मस्तक आणि मुंडाचे (मस्तक) देखील उचलून, चंडिकेजवळ येऊन, आपले शब्द एका भयंकर, मोठ्या हास्याशी मिसळून असे म्हणाली:
मया तवात्रोपहृतौ चण्डमुण्डौ महापशू । युद्धयज्ञे स्वयं शुम्भं निशुम्भं च हनिष्यसि ॥
mayā tavātropahṛtau caṇḍamuṇḍau mahāpaśū yuddhayajñe svayaṃ śumbhaṃ niśumbhaṃ ca haniṣyasi
Meaning'हे पाहा, मी तुझ्यासाठी या युद्ध यज्ञात बळी म्हणून चंड आणि मुंड नामक हे दोन महा पशू आणले आहेत; शुंभ आणि निशुंभ यांना तू स्वतःच मारशील.'
ऋषिरुवाच तावानीतौ ततो दृष्ट्वा चण्डमुण्डौ महासुरौ । उवाच कालीं कल्याणी ललितं चण्डिका वचः ॥
ṛṣiruvāca tāvānītau tato dṛṣṭvā caṇḍamuṇḍau mahāsurau uvāca kālīṃ kalyāṇī lalitaṃ caṇḍikā vacaḥ
Meaning(ऋषी म्हणाले:) तेव्हा, आपल्यासमोर आणलेल्या त्या चंड आणि मुंड नामक दोन महा असुरांना पाहून, मंगलमयी चंडिकेने कालीला हे सुंदर वचन सांगितले:
यस्माच्चण्डं च मुण्डं च गृहीत्वा त्वमुपागता । चामुण्डेति ततो लोके ख्याता देवी भविष्यसि ॥
yasmāccaṇḍaṃ ca muṇḍaṃ ca gṛhītvā tvamupāgatā cāmuṇḍeti tato loke khyātā devī bhaviṣyasi
Meaning'तू चंड (चंडा) आणि मुंड यांना पकडून आली आहेस, म्हणून, हे देवी, त्या कारणाने तू जगात चामुंडा नावाने प्रसिद्ध होशील.'