Mantra.Tips

ଅଦ୍ୱୈତ ପଞ୍ଚରତ୍ନମ୍ (ଆତ୍ମ ପଞ୍ଚକମ୍) Meaning — Line by Line

अद्वैत पञ्चरत्नम् (आत्मपञ्चकम्)

Every verse and every word explained in English & Hindi

Meaning — Line by Line

Every verse of ଅଦ୍ୱୈତ ପଞ୍ଚରତ୍ନମ୍ (ଆତ୍ମ ପଞ୍ଚକମ୍) with its English meaning. Tap any word to hear it, or ▶ to recite the verse.

Jump to a verse ▾
  1. Verse 1. nāhaṃ deho nendriyāṇy antaraṅgo
  2. Verse 2. rajjv-ajñānād bhāti rajjau yathāhiḥ
  3. Verse 3. ābhātīdaṃ viśvam ātmany asatyaṃ
  4. Verse 4. nāhaṃ jāto na pravṛddho na naṣṭo
  5. Verse 5. matto nānyat kiñcid atrāsti viśvaṃ
Verse 1#

nāhaṃ deho nendriyāṇy antaraṅgo

नाहं देहो नेन्द्रियाण्यन्तरङ्गो नाहङ्कारः प्राणवर्गो बुद्धिः। दारापत्यक्षेत्रवित्तादिदूरः साक्षी नित्यः प्रत्यगात्मा शिवोऽहम्॥१॥

nāhaṃ deho nendriyāṇy antaraṅgo nāhaṅkāraḥ prāṇavargo na buddhiḥ | dārāpatya-kṣetra-vittādi-dūraḥ sākṣī nityaḥ pratyagātmā śivo'ham ||1||

Meaningମୁଁ ଦେହ ନୁହେଁ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନୁହେଁ, ଅନ୍ତଃକରଣ (ମନ) ନୁହେଁ; ମୁଁ ଅହଂକାର ନୁହେଁ, ପ୍ରାଣସମୂହ ନୁହେଁ, ବୁଦ୍ଧି ନୁହେଁ। ସ୍ତ୍ରୀ, ପୁତ୍ର, କ୍ଷେତ୍ର, ଧନ ଆଦିଠାରୁ ସର୍ବଥା ଅତୀତ — ମୁଁ ନିତ୍ୟ ସାକ୍ଷୀ, ପ୍ରତ୍ୟଗାତ୍ମା — ମୁଁ ଶିବ।

Verse 2#

rajjv-ajñānād bhāti rajjau yathāhiḥ

रज्ज्वज्ञानाद्भाति रज्जौ यथाहिः स्वात्माज्ञानादात्मनो जीवभावः। आप्तोक्त्याहिभ्रान्तिनाशे रज्जुर् जीवो नाहं देशिकोक्त्या शिवोऽहम्॥२॥

rajjv-ajñānād bhāti rajjau yathāhiḥ svātmājñānād ātmano jīvabhāvaḥ | āptoktyā-hi-bhrānti-nāśe sa rajjur jīvo nāhaṃ deśikoktyā śivo'ham ||2||

Meaningଯେପରି ରଜ୍ଜୁର ଅଜ୍ଞାନରୁ ରଜ୍ଜୁରେ ସର୍ପ ପ୍ରତୀତ ହୁଏ, ସେପରି ନିଜ ଆତ୍ମାର ଅଜ୍ଞାନରୁ ଆତ୍ମାରେ ଜୀବଭାବ (ପରିମିତ ଜୀବ ହେବାର ବୋଧ) ପ୍ରତୀତ ହୁଏ। ଯେପରି ବିଶ୍ୱସ୍ତ ପୁରୁଷଙ୍କ ବଚନରେ 'ଏହା ତ ଦଉଡ଼ି' କହିଲେ ସର୍ପଭ୍ରମ ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ସେପରି ଗୁରୁଙ୍କ ଉପଦେଶରୁ ମୁଁ ଜୀବ ନୁହେଁ — ମୁଁ ଶିବ।

Verse 3#

ābhātīdaṃ viśvam ātmany asatyaṃ

आभातीदं विश्वमात्मन्यसत्यं सत्यज्ञानानन्दरूपे विमोहात्। निद्रामोहात्स्वप्नवत्तन्न सत्यं शुद्धः पूर्णो नित्य एकः शिवोऽहम्॥३॥

ābhātīdaṃ viśvam ātmany asatyaṃ satya-jñānānanda-rūpe vimohāt | nidrā-mohāt svapnavat tan na satyaṃ śuddhaḥ pūrṇo nitya ekaḥ śivo'ham ||3||

Meaningସତ୍ୟ-ଜ୍ଞାନ-ଆନନ୍ଦସ୍ୱରୂପ ମୋ'ଠାରେ ଏହି ଅସତ୍ୟ ବିଶ୍ୱ ମୋହ କାରଣରୁ ପ୍ରତୀତ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ନିଦ୍ରାର ମୋହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ସ୍ୱପ୍ନ ସମାନ ତାହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ। ଶୁଦ୍ଧ, ପୂର୍ଣ୍ଣ, ନିତ୍ୟ, ଏକ — ମୁଁ ଶିବ।

Verse 4#

nāhaṃ jāto na pravṛddho na naṣṭo

नाहं जातो प्रवृद्धो नष्टो देहस्योक्ताः प्राकृताः सर्वधर्माः। कर्तृत्वादिश्चिन्मयस्यास्ति नाहं- कारस्यैव ह्यात्मनो मे शिवोऽहम्॥४॥

nāhaṃ jāto na pravṛddho na naṣṭo dehasyoktāḥ prākṛtāḥ sarva-dharmāḥ | kartṛtvādiś cinmayasyāsti nāhaṃ- kārasyaiva hy ātmano me śivo'ham ||4||

Meaningମୁଁ ଜନ୍ମ ନେ ନାହିଁ, ବଢ଼େ ନାହିଁ, ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ; ଏସବୁ ତ ଦେହର ପ୍ରାକୃତିକ ଧର୍ମ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। କର୍ତୃତ୍ୱ ଆଦି ତ ଅହଂକାରର ହିଁ, ଚିନ୍ମୟ ଆତ୍ମାର ନୁହେଁ — ମୁଁ ଶିବ।

Verse 5#

matto nānyat kiñcid atrāsti viśvaṃ

मत्तो नान्यत्किञ्चिदत्रास्ति विश्वं सत्यं बाह्यं वस्तु मायोपकॢप्तम्। आदर्शान्तर्भासमानस्य तुल्यं मय्यद्वैते भाति तस्माच्छिवोऽहम्॥५॥

matto nānyat kiñcid atrāsti viśvaṃ satyaṃ bāhyaṃ vastu māyopaklṛptam | ādarśāntar-bhāsamānasya tulyaṃ mayy advaite bhāti tasmāc chivo'ham ||5||

Meaningମୋଠାରୁ ଭିନ୍ନ ଏଠାରେ କିଛି ବି ନାହିଁ; ବାହ୍ୟ ବସ୍ତୁକୁ ସତ୍ୟ ମାନିବା ମାୟାର କଳ୍ପନା ମାତ୍ର। ଯେପରି ଦର୍ପଣ ଭିତରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ପ୍ରତିଭାତ ହୁଏ, ସେପରି ତାହା ମୋ' ଅଦ୍ୱୈତରେ ପ୍ରତିଭାତ ହୁଏ — ଅତଏବ ମୁଁ ଶିବ।

Word-by-Word Breakdown

न अहं देहः
na ahaṃ dehaḥ
ମୁଁ ଦେହ ନୁହେଁ
न इन्द्रियाणि
na indriyāṇi
ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନୁହେଁ
अन्तरङ्गः
antaraṅgaḥ
ଅନ୍ତଃକରଣ (ମନ); ମୁଁ ଅନ୍ତଃକରଣ ବି ନୁହେଁ
न अहङ्कारः
na ahaṅkāraḥ
ଅହଂକାର ନୁହେଁ
प्राणवर्गः
prāṇavargaḥ
ପ୍ରାଣମାନଙ୍କ ସମୂହ; ପ୍ରାଣ ବି ନୁହେଁ
न बुद्धिः
na buddhiḥ
ବୁଦ୍ଧି ବି ନୁହେଁ
दारापत्यक्षेत्रवित्तादिदूरः
dārāpatya-kṣetra-vittādi-dūraḥ
ସ୍ତ୍ରୀ, ପୁତ୍ର, କ୍ଷେତ୍ର, ଧନ ଆଦିଠାରୁ ସର୍ବଥା ଦୂର
साक्षी नित्यः
sākṣī nityaḥ
ନିତ୍ୟ ସାକ୍ଷୀ
प्रत्यगात्मा
pratyagātmā
ଅନ୍ତରତମ ଆତ୍ମା (ପ୍ରତ୍ୟଗାତ୍ମା)
शिवोऽहम्
śivo'ham
ମୁଁ ଶିବ (ମଙ୍ଗଳମୟ, ଶୁଦ୍ଧ ଚୈତନ୍ୟ)
रज्ज्वज्ञानात्
rajjv-ajñānāt
ରଜ୍ଜୁର ଅଜ୍ଞାନରୁ
भाति रज्जौ यथा अहिः
bhāti rajjau yathā ahiḥ
ଯେପରି ରଜ୍ଜୁରେ ସର୍ପ ପ୍ରତୀତ ହୁଏ
स्वात्माज्ञानात्
svātmājñānāt
ନିଜ ଆତ୍ମାର ଅଜ୍ଞାନରୁ
आत्मनः जीवभावः
ātmano jīvabhāvaḥ
ଆତ୍ମାରେ ଜୀବଭାବ (ପରିମିତ ଜୀବ ହେବାର ବୋଧ) ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ
देशिकोक्त्या
deśikoktyā
ଗୁରୁଙ୍କ ବଚନ (ଉପଦେଶ) ରୁ
आभाति इदं विश्वम् असत्यम्
ābhāti idaṃ viśvam asatyam
ଏହି ଅସତ୍ୟ ବିଶ୍ୱ ପ୍ରତୀତ ହୁଏ
सत्यज्ञानानन्दरूपे
satya-jñānānanda-rūpe
ସତ୍ୟ-ଜ୍ଞାନ-ଆନନ୍ଦସ୍ୱରୂପ (ସଚ୍ଚିଦାନନ୍ଦ) ସେଥିରେ
विमोहात्
vimohāt
ମୋହ କାରଣରୁ
स्वप्नवत् तत् न सत्यम्
svapnavat tat na satyam
ସ୍ୱପ୍ନ ସମାନ ତାହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ
शुद्धः पूर्णः नित्यः एकः
śuddhaḥ pūrṇaḥ nityaḥ ekaḥ
ଶୁଦ୍ଧ, ପୂର୍ଣ୍ଣ (ଅନନ୍ତ), ନିତ୍ୟ, ଏକ (ଅଦ୍ୱିତୀୟ)
न अहं जातः न प्रवृद्धः न नष्टः
na ahaṃ jātaḥ na pravṛddho na naṣṭaḥ
ମୁଁ ଜନ୍ମ ନେ ନାହିଁ, ବଢ଼େ ନାହିଁ, ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ
मत्तः न अन्यत् किञ्चित्
matto na anyat kiñcit
ମୋଠାରୁ ଭିନ୍ନ କିଛି ବି ନାହିଁ
आदर्शान्तर्भासमानस्य तुल्यम्
ādarśāntar-bhāsamānasya tulyam
ଯେପରି ଦର୍ପଣ ଭିତରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ପ୍ରତିଭାତ ହୁଏ
मयि अद्वैते भाति
mayy advaite bhāti
ମୋ' ଅଦ୍ୱୈତରେ ପ୍ରତିଭାତ ହୁଏ

Origin & History

Source: Prakarana (independent Advaita hymn) ascribed to Adi Shankaracharya

Author: Adi Shankaracharya

Period: Classical (traditionally 8th century CE)

ଅଦ୍ୱୈତ ପଞ୍ଚରତ୍ନମ୍, ଯାହାର ଅନ୍ୟ ନାମ ଆତ୍ମ ପଞ୍ଚକମ୍, ଅଦ୍ୱୈତ ବେଦାନ୍ତର ଉପଦେଶକୁ କେତୋଟି ଶ୍ଲୋକରେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କରୁଥିବା ଆଦି ଶଙ୍କରାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ପ୍ରକରଣ-ସ୍ତୋତ୍ର ସମୂହ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ। ନିର୍ବାଣ ଷଟ୍କମ୍ ଓ ଦଶଶ୍ଲୋକୀ ପରି ଏହା ସାଧକର ଦେହ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ ଓ ପ୍ରତୀୟମାନ ଜଗତ ସହ ତାଦାତ୍ମ୍ୟ ନିଷେଧ କରେ, ଏବଂ ଆତ୍ମାକୁ 'ଶିବ' — ଏକ, ଶୁଦ୍ଧ, ସାକ୍ଷୀ ଚୈତନ୍ୟ — ରୂପେ ସ୍ଥାପନ କରେ। ଏହାର ପୁଷ୍ପିକା ଏହାକୁ ଗୋବିନ୍ଦ ଭଗବତ୍ପାଦଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ଶ୍ରୀ ଶଙ୍କର ଭଗବତ୍ପାଦଙ୍କର ବୋଲି ନିର୍ଦେଶ କରେ।

Frequently Asked Questions

ଅଦ୍ୱୈତ ପଞ୍ଚରତ୍ନମ୍ କ'ଣ?
ଏହା ଆଦି ଶଙ୍କରାଚାର୍ଯ୍ୟ ରଚିତ ପାଞ୍ଚଟି ଶ୍ଲୋକର ('ପଞ୍ଚ' = ପାଞ୍ଚ, 'ରତ୍ନମ୍' = ରତ୍ନ) ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ସ୍ତୋତ୍ର ଯାହା ଅଦ୍ୱୈତ (ଅଦ୍ୱୟ) ଦର୍ଶନର ସାର ଉପସ୍ଥାପନ କରେ। ଏହାକୁ ଆତ୍ମ ପଞ୍ଚକମ୍, 'ଆତ୍ମା ଉପରେ ପାଞ୍ଚ ଶ୍ଲୋକ' ବି କୁହାଯାଏ।
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶ୍ଲୋକ 'ଶିବୋଽହମ୍'ରେ କାହିଁକି ସମାପ୍ତ ହୁଏ?
'ଶିବୋଽହମ୍'ର ଅର୍ଥ 'ମୁଁ ଶିବ' — ଏଠାରେ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଦେବତା ନୁହେଁ, ବରଂ ମଙ୍ଗଳମୟ, ସଦା-ଶୁଦ୍ଧ, ଅଦ୍ୱୈତ ଚୈତନ୍ୟ ଯାହା ନିଜର ଯଥାର୍ଥ ସ୍ୱରୂପ (ଆତ୍ମା/ବ୍ରହ୍ମ)। ଦେହ, ମନ ଓ ଜଗତର ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିଷେଧ ପରେ ଏହି ଧୁଆ ସାଧକର ବାସ୍ତବ ପରିଚୟକୁ ନିଶ୍ଚିତ କରେ।
ଦ୍ୱିତୀୟ ଶ୍ଲୋକରେ ରଜ୍ଜୁ-ସର୍ପ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ କ'ଣ?
ମନ୍ଦ ଆଲୋକରେ ଗୁଡ଼ାଯାଇଥିବା ଦଉଡ଼ି ସର୍ପ ବୋଲି ଭ୍ରମ ହୋଇପାରେ; ବିଶ୍ୱସ୍ତ କେହି 'ଏହା ତ ଦଉଡ଼ି' କହିବା ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଭୟ ଲିଭିଯାଏ। ସେପରି ଅଜ୍ଞାନ କାରଣରୁ ଅନନ୍ତ ଆତ୍ମା ପରିମିତ ଜୀବ ରୂପେ ପ୍ରତୀତ ହୁଏ; ଗୁରୁଙ୍କ ଉପଦେଶ ଏହି ଭ୍ରମ ଦୂର କରେ, ଏବଂ 'ମୁଁ ଶିବ' ପ୍ରକାଶ ପାଏ।
ଏହା କ'ଣ ନିର୍ବାଣ ଷଟ୍କମ୍ ସମାନ?
ଉଭୟ ଦେହ ଓ ମନର ତାଦାତ୍ମ୍ୟ ନିଷେଧର ସେହି ଏକା ଅଦ୍ୱୈତ ଭାବ ବାଣ୍ଟନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଏ ପୃଥକ୍ ରଚନା। ନିର୍ବାଣ ଷଟ୍କମ୍ରେ ଛଅଟି ଶ୍ଲୋକ ଅଛି ଯାହା 'ଶିବୋଽହମ୍ ଶିବୋଽହମ୍'ରେ ସମାପ୍ତ ହୁଏ, ଅଦ୍ୱୈତ ପଞ୍ଚରତ୍ନମ୍ (ଆତ୍ମ ପଞ୍ଚକମ୍)ରେ ପାଞ୍ଚଟି ଶ୍ଲୋକ ଅଛି ଯାହା 'ଶିବୋଽହମ୍'ରେ ସମାପ୍ତ ହୁଏ।

Ready to start chanting?

See Benefits & How to Chant →