ସନ୍ତୋଷୀ ମାତା ବ୍ରତ କଥା
ଶୁକ୍ରବାର ବ୍ରତର କଥା — ସନ୍ତୋଷର ଦେବୀ ମା ସନ୍ତୋଷୀ
ସନ୍ତୋଷର ଦେବୀ ମା ସନ୍ତୋଷୀ ମାତାଙ୍କ ପୂଜା ମନୋବାଞ୍ଛା ପୂରଣ, ଗୃହ-ଶାନ୍ତି ଓ ଅଭାବରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ କ୍ରମାଗତ ଷୋହଳ ଶୁକ୍ରବାର ଧରି କରାଯାଏ। ଏହି ବ୍ରତ ତାହାର ସରଳତା ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ: ବ୍ରତୀ ଥରେ ମାତ୍ର ଭୋଜନ କରେ, ଗୁଡ଼ ଓ ଭଜା ଚଣା ଅର୍ପଣ କରେ, ଏବଂ ସବୁଠାରୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ — ସେହିଦିନ ନିଜେ ଖଟା ଖାଏ ନାହିଁ ଏବଂ କାହାକୁ ଖଟା ଦିଏ ନାହିଁ। ଏହି କଥା ପୂଜା ତଥା ଉଦ୍ଯାପନ (ସମାପନ ଅନୁଷ୍ଠାନ) ସମୟରେ ପଠନ କରାଯାଏ।
ଅବହେଳିତ ବୋହୂ
କୌଣସି ଏକ ନଗରରେ ଜଣେ ବୁଢ଼ୀ ତାହାର ସାତ ପୁଅଙ୍କ ସହିତ ବାସ କରୁଥିଲା — ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଛଅ ଜଣ ଭଲ ରୋଜଗାର କରୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସପ୍ତମ ଜଣ ସରଳ ଓ ବେକାର ଥିଲେ। ବୁଢ଼ୀ ମା ତାହାର ଛଅ ବଡ଼ ପୁଅଙ୍କୁ ତାଜା ଖାଦ୍ୟ ବାଢ଼ି ଦେଉଥିଲା ଏବଂ ସାନକୁ ଚୁପଚାପ କେବଳ ଅଇଁଠା ମିଶାଇ ଦେଉଥିଲା। ନିଜ ସରଳତାରେ ସେ କେବେ ଲକ୍ଷ୍ୟ କଲା ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ତାହାର ସ୍ତ୍ରୀ ଦେଖିଲା ଯେ ଦୁହିଁଙ୍କ ସହିତ କେତେ ନିଷ୍ଠୁର ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉଛି ଏବଂ ସେ ନୀରବରେ ଦୁଃଖିତ ହେଉଥିଲା।
ଦିନେ ସ୍ତ୍ରୀ ତାହାର ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଏହି ଅନ୍ୟାୟ କଥା କହିଲା। ମନେ ଆଘାତ ପାଇ ସେ ଧନ ରୋଜଗାର କରି ନିଜକୁ ପ୍ରମାଣିତ କରିବାକୁ ବିଦେଶ ଯିବାକୁ ସ୍ଥିର କଲେ। ଯିବା ପୂର୍ବରୁ ସେ ସ୍ତ୍ରୀଠାରୁ ଏକ ଚିହ୍ନ ମାଗିଲେ; ସେ ଗୋବରରେ ଲେପନ କରିଥିବା ନିଜ ହାତର ଛାପ ଦେଇ ତାଙ୍କୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲା। ସେ ଦୂର ଦେଶକୁ ଯାଇ, ଜଣେ ବଣିକଙ୍କ ପାଖରେ କାମ ପାଇଲେ, ଏବଂ ସଚ୍ଚୋଟ ପରିଶ୍ରମରେ ଧୀରେ ଧୀରେ ଉନ୍ନତି କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ — ଅଥଚ ଘରେ ତାହାର ସ୍ତ୍ରୀକୁ କାଠ ଆଣିବା ଓ ଶସ୍ୟ ପେଷିବା ଭଳି କଠିନ କାମରେ ଠେଲି ଦିଆଗଲା।
ସନ୍ତୋଷୀ ମାତାଙ୍କ ବ୍ରତ
ଦୁଃଖରେ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ ଦିନେ ଶୁକ୍ରବାର ସେହି ଯୁବତୀ ଏକ ମନ୍ଦିରକୁ ଗଲା, ଯେଉଁଠାରେ ସ୍ତ୍ରୀଲୋକମାନେ ସନ୍ତୋଷୀ ମାତାଙ୍କ ବ୍ରତ କରୁଥିଲେ। ସେ ସେମାନଙ୍କୁ ବ୍ରତର ବିଧି ପଚାରିଲା, ଏବଂ ସେମାନେ କହିଲେ: 'ପ୍ରତି ଶୁକ୍ରବାର ଶୁଦ୍ଧ ମନରେ ବ୍ରତ କର; ସୱା ପଶେର ଗୁଡ଼ ଓ ଚଣା ଅର୍ପଣ କର; ଥରେ ମାତ୍ର ଭୋଜନ କର; ଏବଂ କୌଣସି ଅବସ୍ଥାରେ ସେହିଦିନ ଖଟା ଖାଅ ନାହିଁ ଏବଂ କାହାକୁ ଖଟା ଦିଅ ନାହିଁ। ସନ୍ତୋଷର ଦେବୀ ନିଶ୍ଚୟ ତୁମ ମନୋବାଞ୍ଛା ପୂରଣ କରିବେ।'
ଗଭୀର ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ସ୍ତ୍ରୀ ବ୍ରତ ଆରମ୍ଭ କଲା, କେବଳ ଏହି ପ୍ରାର୍ଥନା କରି ଯେ ତାହାର ସ୍ୱାମୀ ସକୁଶଳ ଓ ସମୃଦ୍ଧ ହୋଇ ଫେରନ୍ତୁ। ତାହାର ଭକ୍ତି ଓ ସନ୍ତୋଷରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ସନ୍ତୋଷୀ ମାତା କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲାଗିଗଲେ। ସ୍ୱପ୍ନରେ ସେ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ତାହାର ଘର ଓ ତାହାର ପତିବ୍ରତା ସ୍ତ୍ରୀ ମନେ ପକାଇଦେଲେ। ତାହାର ବ୍ୟବସାୟ ଅପାର ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲା, ଏବଂ ଶେଷରେ ସେ ଫେରିବାକୁ ସ୍ଥିର କଲେ।
ସନ୍ତୋଷର ପରୀକ୍ଷା ଓ ଉଦ୍ଯାପନ
ସ୍ୱାମୀ ଧନୀ ହୋଇ ଘରକୁ ଫେରିଲେ, ଏବଂ ମାତାଙ୍କ କୃପାରୁ ଦମ୍ପତିଙ୍କ ଦୁଃଖର ଦିନ ସମାପ୍ତ ହେଲା। କୃତଜ୍ଞତାରେ ସ୍ତ୍ରୀ ତାହାର ଷୋହଳ ଶୁକ୍ରବାରର ବ୍ରତର ଉଦ୍ଯାପନ କରିବାକୁ ସଂକଳ୍ପ କଲା, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇ ଏବଂ କ୍ଷୀର ଓ ପୁରୀ ଅର୍ପଣ କରି — କିନ୍ତୁ କୌଣସି ଖଟା ଖାଦ୍ୟ ନୁହେଁ। କିନ୍ତୁ ତାହାର ଈର୍ଷାଳୁ ଯାଆ-ନଣନ୍ଦମାନେ ଗୁପ୍ତରେ ପିଲାମାନଙ୍କୁ ଟଙ୍କା ଦେଇଦେଲେ ଯେପରି ସେମାନେ କିଛି ଖଟା ମାଗନ୍ତି, ଯାହାଦ୍ୱାରା ପିଲାମାନେ ତେନ୍ତୁଳି ପାଇଁ କାନ୍ଦିବାକୁ ଲାଗିଲେ ଏବଂ ବ୍ରତ ଭଙ୍ଗ ହେଉଥିବା ପରି ମନେ ହେଲା।
ନିଜ ନିୟମର ଏହି ଭଙ୍ଗରେ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ସନ୍ତୋଷୀ ମାତା ବିପତ୍ତି ପଠାଇଲେ — ରାଜାଙ୍କ ସୈନ୍ୟମାନେ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଧରି ନେଇଗଲେ। ଭୟଭୀତ ସ୍ତ୍ରୀ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲା ଏବଂ କ୍ଷମା ମାଗି ସଂକଳ୍ପ କଲା ଯେ ସେ ଉଦ୍ଯାପନ ଠିକ୍ ଭାବରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିବ। ମାତା ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ; ସେ ପୁନଶ୍ଚ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଏବଂ ଖଟାର ଲେଶମାତ୍ର ବିନା ପୂଜା କଲା, କେବଳ କ୍ଷୀର ଓ ପୁରୀ ବାଣ୍ଟିଲା। ସନ୍ତୋଷୀ ମାତା ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ; ସଙ୍କଟ ଟଳିଗଲା, ଏବଂ ଯଥାସମୟରେ ଦମ୍ପତିଙ୍କୁ ଏକ ସୁନ୍ଦର ପୁତ୍ରର ଆଶୀର୍ବାଦ ମିଳିଲା। ଏହିପରି ଯିଏ ସନ୍ତୋଷୀ ମାତାଙ୍କ ବ୍ରତ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ସନ୍ତୋଷରେ କରେ ଏବଂ ସବୁ ଖଟା ବସ୍ତୁ ତ୍ୟାଗ କରେ, ତାହାର ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନୋବାଞ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ। 'ଜୟ ସନ୍ତୋଷୀ ମା।'
The Fruit of the Vrat
ଷୋହଳ ଶୁକ୍ରବାରର ସନ୍ତୋଷୀ ମାତା ବ୍ରତ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ମନରେ କଲେ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଓ ପାରିବାରିକ କଳହ ଦୂର ହୁଏ, ସ୍ୱାମୀ-ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରେମ ବଢ଼େ, ସନ୍ତାନ ଲାଭ ହୁଏ ଏବଂ ସତ୍ୟ ମନୋବାଞ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ବ୍ରତର ସାର ହେଉଛି 'ସନ୍ତୋଷ' — ଏବଂ ବ୍ରତ ଦିନ ଖଟା ବସ୍ତୁର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତ୍ୟାଗ।
Mantras & Aarti for this Puja
Frequently Asked Questions
Why is sour (khatta) food forbidden during the Santoshi Mata vrat?
On the Friday of the vrat the devotee must not eat, touch for cooking, or give anyone anything sour — tamarind, lemon, curd or pickle. In the katha, the breaking of this rule brings the Mother's displeasure, so it is observed strictly as the heart of the vrat.
How many Fridays is the Santoshi Mata vrat kept?
It is usually kept for sixteen consecutive Fridays (or until the wish is fulfilled), concluded with an udyapan in which Brahmins or young boys are fed kheer and puri — again, with nothing sour.
What is offered to Santoshi Mata?
A simple offering of gur (jaggery) and roasted chana (gram), worth a quarter measure, is offered and later shared. The simplicity reflects the Goddess's nature as the Mother of Contentment.