ਧ੍ਰੁਵ ਸਤੁਤੀ (ਧ੍ਰੁਵ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਸਤੁਤੀ) — Complete Lyrics
ध्रुव स्तुति
Sanskrit text with English transliteration and translation
Verse 1
योऽन्तः प्रविश्य मम वाचमिमां प्रसुप्तां
सञ्जीवयत्यखिलशक्तिधरः स्वधाम्ना ।
अन्यांश्च हस्तचरणश्रवणत्वगादीन्
प्राणान्नमो भगवते पुरूषाय तुभ्यम् ॥ १ ॥
yo 'ntaḥ praviśya mama vācam imāṃ prasuptāṃ
sañjīvayaty akhila-śakti-dharaḥ sva-dhāmnā |
anyāṃś ca hasta-caraṇa-śravaṇa-tvag-ādīn
prāṇān namo bhagavate puruṣāya tubhyam || 1 ||
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੁਸੀਂ ਸਮੂਹ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਧਾਰਕ ਸਰਬ-ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਹੋ। ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਸੁੱਤੀ ਹੋਈ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜੀਵਿਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਹੱਥ, ਪੈਰ, ਕੰਨ, ਚਮੜੀ ਆਦਿ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਚੇਤ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਪਰਮਪੁਰਖ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੇਰਾ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ।
Verse 2
एकस्त्वमेव भगवन्निदमात्मशक्त्या
मायाख्ययोरुगुणया महदाद्यशेषम् ।
सृष्ट्वानुविश्य पुरुषस्तदसद्गुणेषु
नानेव दारुषु विभावसुवद्विभासि ॥ २ ॥
ekas tvam eva bhagavann idam ātma-śaktyā
māyākhyayoru-guṇayā mahad-ādy-aśeṣam |
sṛṣṭvānuviśya puruṣas tad-asad-guṇeṣu
nāneva dāruṣu vibhāvasu-vad vibhāsi || 2 ||
ਹੇ ਭਗਵਾਨ! ਕੇਵਲ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਇੱਕ ਹੋ, ਜੋ ਆਪਣੀ 'ਮਾਯਾ' ਨਾਮਕ ਉਗਰ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਮਹੱਤਤੱਤ੍ਵ ਆਦਿ ਸਮੂਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪੁਰਖਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕਾਂ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੇ ਹੋ — ਜਿਵੇਂ ਇੱਕੋ ਅੱਗ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਠਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਨਾ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 3
त्वद्दत्तया वयुनयेदमचष्ट विश्वं
सुप्तप्रबुद्ध इव नाथ भवत्प्रपन्नः ।
तस्यापवर्ग्यशरणं तव पादमूलं
विस्मर्यते कृतविदा कथमार्तबन्धो ॥ ३ ॥
tvad-dattayā vayunayedam acaṣṭa viśvaṃ
supta-prabuddha iva nātha bhavat-prapannaḥ |
tasyāpavargya-śaraṇaṃ tava pāda-mūlaṃ
vismaryate kṛta-vidā katham ārta-bandho || 3 ||
ਹੇ ਨਾਥ! ਤੁਹਾਡੀ ਦਿੱਤੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਸ਼ਰਣਾਗਤ ਜੀਵ ਇਸ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਇੰਜ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਜਾਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਹੇ ਆਰਤਬੰਧੂ! ਫਿਰ ਕੋਈ ਵਿਵੇਕੀ ਪੁਰਖ ਤੁਹਾਡੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਭੁੱਲ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਆਸਰਾ ਹਨ?
Verse 4
नूनं विमुष्टमतयस्तव मायया ते
ये त्वां भवाप्ययविमोक्षणमन्यहेतोः ।
अर्चन्ति कल्पकतरुं कुणपोपभोग्य-
मिच्छन्ति यत्स्पर्शजं निरयेऽपि नॄणाम् ॥ ४ ॥
nūnaṃ vimuṣṭa-matayas tava māyayā te
ye tvāṃ bhavāpyaya-vimokṣaṇam anya-hetoḥ |
arcanti kalpaka-taruṃ kuṇapopabhogyam
icchanti yat sparśajaṃ niraye 'pi nṝṇām || 4 ||
ਨਿਸ਼ਚੈ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਤੁਹਾਡੀ ਮਾਯਾ ਨਾਲ ਖੋਹ ਲਈ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ ਤੁਹਾਨੂੰ — ਕਲਪ-ਬ੍ਰਿਖ ਨੂੰ — ਜਨਮ-ਮਰਨ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰੇ ਆਦਿ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਾਮਨਾ ਲਈ ਪੂਜਦੇ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਪਰਸ਼-ਜਨਿਤ ਭੋਗਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਤਾਂ ਸ਼ਵ ਸਮਾਨ ਭੋਗ ਹਨ, ਜੋ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੁਲਭ ਹਨ।
Verse 5
या निर्वृतिस्तनुभृतां तव पादपद्म-
ध्यानाद्भवज्जनकथाश्रवणेन वा स्यात् ।
सा ब्रह्मणि स्वमहिमन्यपि नाथ मा भूत्
किंत्वन्तकासिलुलितात्पततां विमानात् ॥ ५ ॥
yā nirvṛtis tanu-bhṛtāṃ tava pāda-padma-
dhyānād bhavaj-jana-kathā-śravaṇena vā syāt |
sā brahmaṇi sva-mahimany api nātha mā bhūt
kiṃ tv antakāsi-lulitāt patatāṃ vimānāt || 5 ||
ਹੇ ਨਾਥ! ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਜਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਜੋ ਆਨੰਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਸ੍ਵ-ਮਹਿਮਾ ਰੂਪ ਬ੍ਰਹਮ (ਨਿਰਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੋਕਸ਼) ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਣ 'ਤੇ ਵੀ ਨਾ ਮਿਲੇ — ਫਿਰ ਮੌਤ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਮਾਨ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਵਰਗ-ਭੋਗਾਂ ਦੀ ਤਾਂ ਗੱਲ ਹੀ ਕੀ!
Verse 6
भक्तिं मुहुः प्रवहतां त्वयि मे प्रसङ्गो
भूयादनन्त महताममलाशयानाम् ।
येनाञ्जसोल्बणमुरुव्यसनं भवाब्धिं
नेष्ये भवद्गुणकथामृतपानमत्तः ॥ ६ ॥
bhaktiṃ muhuḥ pravahatāṃ tvayi me prasaṅgo
bhūyād ananta mahatām amalāśayānām |
yenāñjasolbaṇam uru-vyasanaṃ bhavābdhiṃ
neṣye bhavad-guṇa-kathāmṛta-pāna-mattaḥ || 6 ||
ਹੇ ਅਨੰਤ! ਮੈਨੂੰ ਸਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ, ਨਿਰਮਲ ਹਿਰਦੇ ਵਾਲੇ ਭਗਤਾਂ ਦਾ ਸੰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਿਰੰਤਰ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜਿਸ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਕਥਾ-ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੇ ਪਾਨ ਨਾਲ ਮਤਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ ਮੈਂ ਇਸ ਘੋਰ ਬਿਪਤਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਭਵਸਾਗਰ ਨੂੰ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਵਾਂ।
Verse 7
ते न स्मरन्त्यतितरां प्रियमीश मर्त्यं
ये चान्वदः सुतसुहृद्गृहवित्तदाराः ।
ये त्वब्जनाभ भवदीयपदारविन्द-
सौगन्ध्यलुब्धहृदयेषु कृतप्रसङ्गाः ॥ ७ ॥
te na smaranty atitarāṃ priyam īśa martyaṃ
ye cānv adaḥ suta-suhṛd-gṛha-vitta-dārāḥ |
ye tv abja-nābha bhavadīya-padāravinda-
saugandhya-lubdha-hṛdayeṣu kṛta-prasaṅgāḥ || 7 ||
ਹੇ ਕਮਲਨਾਭ! ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਦੇ ਲੋਭੀ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ, ਉਹ, ਹੇ ਈਸ਼! ਪੁੱਤਰ, ਮਿੱਤਰ, ਘਰ, ਧਨ ਅਤੇ ਇਸਤ੍ਰੀ ਆਦਿ ਇਸ ਮਰਤ-ਲੋਕ ਦੀਆਂ ਪਿਆਰੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।
Verse 8
तिर्यङ्नगद्विजसरीसृपदेवदैत्य-
मर्त्यादिभिः परिचितं सदसद्विशेषम् ।
रूपं स्थविष्ठमज ते महदाद्यनेकं
नातः परं परम वेद्मि न यत्र वादः ॥ ८ ॥
tiryaṅ-naga-dvija-sarīsṛpa-deva-daitya-
martyādibhiḥ paricitaṃ sad-asad-viśeṣam |
rūpaṃ sthaviṣṭham aja te mahad-ādy-anekaṃ
nātaḥ paraṃ parama vedmi na yatra vādaḥ || 8 ||
ਹੇ ਅਜ! ਪਸ਼ੂ, ਬ੍ਰਿਖ, ਪੰਛੀ, ਸਰੀਸਰਪ, ਦੇਵ, ਦੈਤ, ਮਨੁੱਖ ਆਦਿ ਨਾਲ ਵਿਆਪਤ, ਸਤ ਅਤੇ ਅਸਤ ਦੇ ਭੇਦ ਵਾਲੇ ਤੁਹਾਡੇ ਇਸ ਮਹੱਤਤੱਤ੍ਵ ਆਦਿ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ ਸਥੂਲ ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ ਨੂੰ ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ; ਇਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਜੋ ਪਰਮ ਤੱਤ੍ਵ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਿਵਾਦ ਨਹੀਂ।
Verse 9
कल्पान्त एतदखिलं जठरेण गृह्णन्
शेते पुमान् स्वदृगनन्तसखस्तदङ्के ।
यन्नाभिसिन्धुरुहकाञ्चनलोकपद्म-
गर्भे द्युमान् भगवते प्रणतोऽस्मि तस्मै ॥ ९ ॥
kalpānta etad akhilaṃ jaṭhareṇa gṛhṇan
śete pumān sva-dṛg ananta-sakhas tad-aṅke |
yan-nābhi-sindhu-ruha-kāñcana-loka-padma-
garbhe dyumān bhagavate praṇato 'smi tasmai || 9 ||
ਜੋ ਪਰਮਪੁਰਖ ਕਲਪ-ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸਮੂਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਉਦਰ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਸ੍ਵੈ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਨੰਤ ਸ਼ੇਸ਼ ਨੂੰ ਸਖਾ ਬਣਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਯਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਭੀ-ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਸੁਨਹਿਰੀ ਲੋਕ-ਪਦਮ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਤੇਜਸਵੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ — ਉਨ੍ਹਾਂ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਮੈਂ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 10
त्वं नित्यमुक्तपरिशुद्धविबुद्ध आत्मा
कूटस्थ आदिपुरुषो भगवांस्त्र्यधीशः ।
यद्बुद्ध्यवस्थितिमखण्डितया स्वदृष्ट्या
द्रष्टा स्थितावधिमखो व्यतिरिक्त आस्से ॥ १० ॥
tvaṃ nitya-mukta-pariśuddha-vibuddha ātmā
kūṭa-stha ādi-puruṣo bhagavāṃs try-adhīśaḥ |
yad-buddhy-avasthitim akhaṇḍitayā sva-dṛṣṭyā
draṣṭā sthitāv adhimakho vyatirikta āsse || 10 ||
ਤੁਸੀਂ ਨਿੱਤ-ਮੁਕਤ, ਪਰਿਸ਼ੁੱਧ, ਵਿਬੁੱਧ ਆਤਮਾ ਹੋ, ਕੂਟਸਥ ਆਦਿਪੁਰਖ, ਤ੍ਰਿਗੁਣ/ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਦੇ ਅਧੀਸ਼ਵਰ ਭਗਵਾਨ ਹੋ। ਆਪਣੀ ਅਖੰਡ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਹਰ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਦ੍ਰਸ਼ਟਾ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਅਧਿਅਕਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਅਤੇ ਨਿਰਲੇਪ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋ।
Verse 11
यस्मिन् विरुद्धगतयो ह्यनिशं पतन्ति
विद्यादयो विविधशक्तय आनुपूर्व्यात् ।
तद्ब्रह्म विश्वभवमेकमनन्तमाद्य-
मानन्दमात्रमविकारमहं प्रपद्ये ॥ ११ ॥
yasmin viruddha-gatayo hy aniśaṃ patanti
vidyādayo vividha-śaktaya ānupūrvyāt |
tad brahma viśva-bhavam ekam anantam ādyam
ānanda-mātram avikāram ahaṃ prapadye || 11 ||
ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿੱਦਿਆ-ਅਵਿੱਦਿਆ ਆਦਿ ਪਰਸਪਰ ਵਿਰੁੱਧ ਗਤੀ ਵਾਲੀਆਂ ਵਿਭਿੰਨ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਨਿਰੰਤਰ ਉਦਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ — ਉਸ ਇੱਕ, ਅਨੰਤ, ਆਦਿ, ਆਨੰਦ-ਸਰੂਪ, ਨਿਰਵਿਕਾਰ, ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਉਦਗਮ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਮੈਂ ਸ਼ਰਣ ਗ੍ਰਹਣ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 12
सत्याशिषो हि भगवंस्तव पादपद्म-
माशीस्तथानुभजतः पुरुषार्थमूर्तेः ।
अप्येवमार्य भगवान् परिपाति दीनान्
वाश्रेव वत्सकमनुग्रहकातरोऽस्मान् ॥ १२ ॥
satyāśiṣo hi bhagavaṃs tava pāda-padmam
āśīs tathānubhajataḥ puruṣārtha-mūrteḥ |
apy evam ārya bhagavān paripāti dīnān
vāśreva vatsakam anugraha-kātaro 'smān || 12 ||
ਹੇ ਭਗਵਾਨ! ਪੁਰਖਾਰਥ-ਸਰੂਪ ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਜੋ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਉਹ ਸੱਚ ਹੀ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ, ਹੇ ਆਰੀਆ! ਭਗਵਾਨ ਆਪਣੇ ਦੀਨ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਰਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ — ਜਿਵੇਂ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਗਊ ਆਪਣੇ ਅਸਹਾਇ ਵੱਛੇ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Want to understand every word?
Read Word-by-Word Meaning →