ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਮੰਤਰ (ਵਿਆਹ੍ਰਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਿਰਸ ਸਹਿਤ ਗਾਯਤ੍ਰੀ) — Word-by-Word Meaning
प्राणायाम मन्त्र
Every Sanskrit word explained in English
Word-by-Word Breakdown
ॐ
Om
ਆਦਿਨਾਦ, ਪ੍ਰਣਵ, ਖ਼ੁਦ ਬ੍ਰਹਮ — ਹਰ ਵਿਆਹ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ
भूः
Bhuh
ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਲੋਕ — ਪਹਿਲੀ ਵਿਆਹ੍ਰਿਤੀ (ਸਥੂਲ ਭੌਤਿਕ ਜਗਤ)
भुवः
Bhuvah
ਅੰਤਰਿਕਸ਼ / ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ — ਦੂਜੀ ਵਿਆਹ੍ਰਿਤੀ
सुवः
Suvah
ਸਵਰਗਲੋਕ — ਤੀਜੀ ਵਿਆਹ੍ਰਿਤੀ ('ਸਵਃ' ਵੀ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ)
महः
Mahah
ਮਹਰਲੋਕ, ਮਹਾਨਤਾ ਦਾ ਲੋਕ — ਚੌਥੀ ਵਿਆਹ੍ਰਿਤੀ
जनः
Janah
ਜਨਲੋਕ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਲੋਕ — ਪੰਜਵੀਂ ਵਿਆਹ੍ਰਿਤੀ
तपः
Tapah
ਤਪੋਲੋਕ, ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਲੋਕ — ਛੇਵੀਂ ਵਿਆਹ੍ਰਿਤੀ
सत्यम्
Satyam
ਸਤ੍ਯਲੋਕ, ਸਤਿ ਦਾ ਲੋਕ — ਸੱਤਵੀਂ ਵਿਆਹ੍ਰਿਤੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਧਾਮ
तत्सवितुः
Tat-Savituh
ਉਹ (ਪਰਮ), ਸਵਿਤਾ ਦਾ — ਸਭ ਦਾ ਦੀਪ੍ਤਿਮਾਨ ਸੌਰ ਮੂਲ
वरेण्यम्
Varenyam
ਪਰਮ ਵਰਣੀਯ, ਚਾਹੁਣ ਯੋਗ ਸਰਵੋਤਮ
भर्गो देवस्य
Bhargo Devasya
ਉਸ ਦੇਵ ਦਾ ਦਿਵ੍ਯ, ਪਾਪਨਾਸ਼ਕ ਤੇਜ (ਭਰਗ)
धीमहि
Dhimahi
ਅਸੀਂ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਅਸੀਂ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ
धियो यो नः प्रचोदयात्
Dhiyo Yo Nah Prachodayat
ਉਹ ਸਾਡੀ ਬੁੱਧੀ (ਮਤਿ) ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰੇ
आपो ज्योती
Apo Jyoti
ਜਲ ਅਤੇ ਜੋਤਿ (ਪੋਸ਼ਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਤੱਤ)
रसोऽमृतम्
Raso-mritam
ਰਸ (ਸਾਰ), ਅੰਮ੍ਰਿਤ (ਅਮਰਤਾ ਨੈਕਟਰ)
ब्रह्म
Brahma
ਬ੍ਰਹਮ, ਪਰਮ ਤੱਤ
भूर्भुवःसुवरोम्
Bhur-Bhuvah-Suvar-Om
ਓਮ ਨਾਲ ਅੰਕਿਤ ਤਿੰਨ ਲੋਕ — ਗਾਯਤ੍ਰੀ ਦਾ ਸ਼ਿਰਸ (ਸਿਰ)
Complete Translation
ਓਮ, ਪ੍ਰਿਥਵੀ। ਓਮ, ਅੰਤਰਿਕਸ਼। ਓਮ, ਸਵਰਗ। ਓਮ, ਮਹਰਲੋਕ। ਓਮ, ਜਨਲੋਕ। ਓਮ, ਤਪੋਲੋਕ। ਓਮ, ਸਤ੍ਯਲੋਕ। ਉਸ ਪਰਮ ਵਰਣੀਯ, ਦਿਵ੍ਯ, ਪਾਪਨਾਸ਼ਕ ਸਵਿਤਾ (ਸੂਰਜ ਦੇਵ) ਦੇ ਤੇਜ ਦਾ ਅਸੀਂ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ; ਉਹ ਸਾਡੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰੇ। ਓਮ — ਜਲ, ਜੋਤਿ, ਰਸ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ, ਬ੍ਰਹਮ — ਭੂਃ, ਭੁਵਃ, ਸੁਵਃ, ਓਮ ਨਾਲ ਅੰਕਿਤ। (ਸੱਤ ਵਿਆਹ੍ਰਿਤੀਆਂ ਸੱਤ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ; ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਪੰਕਤੀ ਗਾਯਤ੍ਰੀ ਮੰਤਰ ਹੈ; ਆਖ਼ਰੀ ਪੰਕਤੀ ਉਸ ਦਾ 'ਸ਼ਿਰਸ' ਜਾਂ ਮੁਕਟ ਹੈ, ਜੋ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨਿਕ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦੇ ਸਮੇਂ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।)
Origin & History
Source: Yajurveda / Taittiriya tradition (Sandhyavandana ritual); Gayatri verse from Rigveda 3.62.10
Author: Sage Vishvamitra (the Gayatri verse); the Vyahritis and Shiras from Vedic ritual
Period: Vedic
ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਲੋਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗਾਯਤ੍ਰੀ ਮੰਤਰ ਹੈ, ਜੋ ਰਿਗਵੇਦ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਤ੍ਰਿਕਾਲ ਸੰਧ੍ਯਾਵੰਦਨ ਵਿੱਚ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨਿਕ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਵੈਦਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਇਸ ਨੂੰ ਸੱਤ ਵਿਆਹ੍ਰਿਤੀਆਂ ਨਾਲ ਘੇਰਦੀ ਹੈ — ਤੈੱਤਿਰੀਯ ਆਰਣ੍ਯਕ ਅਨੁਸਾਰ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਇਹ ਜਨਮੀਆਂ — ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਗਾਯਤ੍ਰੀ-ਸ਼ਿਰਸ ਨਾਲ ਮੁਕਟਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦਾ ਮੰਤਰ ਬਣਿਆ, ਜੋ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਸਾਹ ਨੂੰ ਸਵਿਤਾ ਦੀ ਜੋਤਿ ਦੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਦਿਨ ਆਰੰਭ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਮੰਤਰ ਸਾਧਾਰਨ ਗਾਯਤ੍ਰੀ ਮੰਤਰ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ?▼
ਸਾਧਾਰਨ ਗਾਯਤ੍ਰੀ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਸ਼ਲੋਕ 'ਓਮ ਤਤ੍ਸਵਿਤੁਰ੍ਵਰੇਣ੍ਯਂ…' ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਅਤੇ ਸੰਧ੍ਯਾਵੰਦਨ ਲਈ ਇਸ ਦਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਰੂਪ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਣਵ 'ਓਮ', ਫਿਰ ਸੱਤ ਵਿਆਹ੍ਰਿਤੀਆਂ (ਭੂਃ, ਭੁਵਃ, ਸੁਵਃ, ਮਹਃ, ਜਨਃ, ਤਪਃ, ਸਤ੍ਯਮ੍), ਫਿਰ ਗਾਯਤ੍ਰੀ ਸ਼ਲੋਕ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗਾਯਤ੍ਰੀ-ਸ਼ਿਰਸ ('ਓਮ ਆਪੋ ਜੋਤਿ ਰਸੋਮ੍ਰਿਤਂ ਬ੍ਰਹਮ ਭੂਰ੍ਭੁਵਃਸੁਵਰੋਮ੍')।
ਸੱਤ ਵਿਆਹ੍ਰਿਤੀਆਂ ਕੀ ਹਨ?▼
ਵਿਆਹ੍ਰਿਤੀਆਂ ਸੱਤ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਾਮ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਪਵਿੱਤਰ ਉਚਾਰ ਹਨ: ਭੂਃ (ਪ੍ਰਿਥਵੀ), ਭੁਵਃ (ਅੰਤਰਿਕਸ਼), ਸੁਵਃ/ਸਵਃ (ਸਵਰਗ), ਮਹਃ, ਜਨਃ, ਤਪਃ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯਮ੍। ਪਹਿਲੀਆਂ ਤਿੰਨ 'ਮਹਾ-ਵਿਆਹ੍ਰਿਤੀਆਂ' ਹਨ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ; ਪੂਰਨ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੱਤੇ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਗਾਯਤ੍ਰੀ-ਸ਼ਿਰਸ ਕੀ ਹੈ?▼
ਸ਼ਿਰਸ ('ਸਿਰ' ਜਾਂ ਮੁਕਟ) ਗਾਯਤ੍ਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੋੜੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਪੰਕਤੀ 'ਓਮ ਆਪੋ ਜੋਤਿ ਰਸੋਮ੍ਰਿਤਂ ਬ੍ਰਹਮ ਭੂਰ੍ਭੁਵਃਸੁਵਰੋਮ੍' ਹੈ। ਇਹ ਦਿਵ੍ਯ ਜੋਤਿ ਨੂੰ ਜਲ, ਸਾਰ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਇਕਾਕਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਅੰਕਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨਿਕ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਕੀ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਲਈ ਉਚਾਰਨ ਵਾਸਤੇ ਦੀਖਿਅਤ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ?▼
ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨਿਕ ਰੂਪ ਦੀ ਗਾਯਤ੍ਰੀ ਉਪਨਯਨ/ਗਾਯਤ੍ਰੀ ਦੀਖਿਆ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਧ੍ਯਾਵੰਦਨ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਅਨੇਕ ਗੁਰੂ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਸਾਫ਼, ਸ਼ਾਂਤ ਆਸਨ ਨਾਲ ਸਰਲ ਗਾਯਤ੍ਰੀ ਸ਼ਲੋਕ ਨੂੰ ਸਾਹ-ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਲਈ ਵਰਤਣ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Ready to start chanting?
See Benefits & How to Chant →