ਜੀਵਿਤਪੁਤ੍ਰਿਕਾ ਵ੍ਰਤ ਕਥਾ (ਜਿਤੀਆ)
ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਲਈ ਮਾਂ ਦਾ ਵਰਤ — ਜੀਮੂਤਵਾਹਨ ਦੀ ਕਥਾ
ਜੀਵਿਤਪੁਤ੍ਰਿਕਾ ਵਰਤ — ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਿਤੀਆ ਜਾਂ ਜਿਉਤੀਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ — ਮਾਵਾਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਲੰਮੀ ਉਮਰ, ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲੀ ਲਈ ਰੱਖਦੀਆਂ ਇੱਕ ਕਠਿਨ ਨਿਰਜਲ (ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ) ਵਰਤ ਹੈ। ਇਹ ਅੱਸੂ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੀ ਅਸ਼ਟਮੀ ਨੂੰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਿਹਾਰ, ਝਾਰਖੰਡ, ਪੂਰਬੀ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਹਨ ਤਿਆਗ ਦੇ ਮੂਰਤ ਰੂਪ ਉਦਾਰ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਜੀਮੂਤਵਾਹਨ। ਇਹ ਕਥਾ ਪੂਜਾ ਦੌਰਾਨ ਸੁਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਜੀਮੂਤਵਾਹਨ ਦਾ ਬਲਿਦਾਨ
ਜੀਮੂਤਵਾਹਨ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਕਰੁਣਾਮਈ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੋਗਮਈ ਬੁੱਢੀ ਨਾਗਮਾਤਾ ਮਿਲੀ, ਜੋ ਭੁੱਬਾਂ ਮਾਰ ਮਾਰ ਕੇ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਨਾਗਾਂ ਦਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਮਹਾਨ ਪੰਛੀ ਗਰੁੜ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਖਾਣ ਲਈ ਇੱਕ ਨਾਗ ਮੰਗਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੱਜ ਉਸ ਦੇ ਇਕਲੌਤੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੰਖਚੂੜ ਦੀ ਵਾਰੀ ਹੈ।
ਉਸ ਦੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਿਘਲ ਕੇ ਜੀਮੂਤਵਾਹਨ ਨੇ ਉਸ ਨਾਗ-ਨੌਜਵਾਨ ਦੀ ਥਾਂ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕੀਤਾ। ਜਿੱਥੇ ਬਲੀ ਲਈ ਸ਼ਿਕਾਰ ਨੂੰ ਛੱਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਬਲੀ-ਸ਼ਿਲਾ ਉੱਤੇ ਪਏ ਲਾਲ ਵਸਤਰ ਉੱਤੇ ਉਹ ਲੇਟ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਗਰੁੜ ਝਪਟ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਲੈ ਜਾਣ ਲੱਗਾ, ਤਾਂ ਜੀਮੂਤਵਾਹਨ ਨੇ ਇੱਕ ਵੀ ਕਰਾਹ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਉਹ ਪੀੜ ਸਹਿ ਲਈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕੋ ਵਿਚਾਰ ਸੀ — ਦੂਜੇ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ।
ਗਰੁੜ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਅਤੇ ਵਰਦਾਨ
ਜਦੋਂ ਗਰੁੜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਦ ਵੀ ਜੀਮੂਤਵਾਹਨ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹੇ, ਸਗੋਂ ਖ਼ੁਸ਼ ਵੀ ਕਿ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਬਚ ਗਏ। ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਵਿੱਚ ਨਾ ਡਰ ਹੈ ਨਾ ਕ੍ਰੋਧ, ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਗਰੁੜ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਉਤਾਰਿਆ ਅਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਉਹ ਕੌਣ ਹਨ। ਇਹ ਤਾਂ ਉਹ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਕਿਸੇ ਅਜਨਬੀ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਅਰਪਣ ਕਰ ਦਿੱਤੇ, ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਗਰੁੜ ਆਪਣੀ ਨਿਰਦਇਤਾ ਉੱਤੇ ਪਛਤਾਵੇ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ।
ਗਰੁੜ ਨੇ ਪ੍ਰਤਿੱਗਿਆ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਫਿਰ ਕਦੇ ਨਾਗਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਖਾਵੇਗਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ — ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਨਾਲ — ਜੀਮੂਤਵਾਹਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੰਦਰੁਸਤ ਹੋ ਗਏ, ਅਤੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਾਰੇ ਨਾਗ ਮੁੜ ਜੀਵਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਇਸ ਪਰਮ ਕਰੁਣਾ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਬਲਿਦਾਨ ਕਾਰਨ ਜੀਮੂਤਵਾਹਨ ਦੀ ਜੀਵਿਤਪੁਤ੍ਰਿਕਾ ਵਰਤ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਾਵਾਂ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਾਂਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਵੀ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦਿਤ ਹੋਵੇ।
ਇੱਲ ਅਤੇ ਗਿੱਦੜੀ
ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਥਾ ਵੀ ਸੁਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ — ਦੋ ਸਹੇਲੀਆਂ ਦੀ, ਇੱਕ ਇੱਲ ਅਤੇ ਇੱਕ ਗਿੱਦੜੀ ਦੀ — ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਜੀਵਿਤਪੁਤ੍ਰਿਕਾ ਵਰਤ ਰੱਖਣ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕੀਤਾ। ਇੱਲ ਨੇ ਪੂਰੀ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਸੰਜਮ ਨਾਲ ਵਰਤ ਰੱਖਿਆ। ਪਰ ਗਿੱਦੜੀ ਭੁੱਖ ਨਾ ਸਹਿ ਸਕੀ ਅਤੇ ਵਰਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਲੁਕ ਕੇ ਖਾ ਬੈਠੀ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੇ ਵਰਤ ਭੰਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਮਾਂ ਬੀਤਣ ਨਾਲ ਗਿੱਦੜੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਬੱਚੇ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਮਰ ਗਏ, ਜਦਕਿ ਇੱਲ ਦੇ ਬੱਚੇ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਵਾਲੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਵਧੇ-ਫੁੱਲੇ।
ਅਗਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਇੱਕੋ ਘਰ ਵਿੱਚ ਭੈਣਾਂ ਵਜੋਂ ਜੰਮੀਆਂ। ਜੋ ਗਿੱਦੜੀ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਮਰਦੀ ਰਹੀ, ਜਦਕਿ ਦੂਜੀ (ਜੋ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਇੱਲ ਸੀ) ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਵਧਦੀ-ਫੁੱਲਦੀ ਰਹੀ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਦੁੱਖ ਜੀਵਿਤਪੁਤ੍ਰਿਕਾ ਵਰਤ ਭੰਗ ਕਰਨ ਕਾਰਨ ਆਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਵਰਤ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜੀਵਿਤ ਸੰਤਾਨ ਦਾ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਮਿਲਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਵਾਂ ਆਪਣੀ ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਲਈ ਜਿਤੀਆ ਵਰਤ ਕਠੋਰਤਾ ਨਾਲ — ਅੰਨ-ਜਲ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ — ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਕਦੇ ਭੰਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ। 'ਜੈ ਜੀਮੂਤਵਾਹਨ।'
The Fruit of the Vrat
ਜੀਵਿਤਪੁਤ੍ਰਿਕਾ (ਜਿਤੀਆ) ਵਰਤ ਮਾਵਾਂ ਆਪਣੀ ਸੰਤਾਨ — ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪੁੱਤਰਾਂ — ਦੀ ਲੰਮੀ ਉਮਰ, ਸਿਹਤ, ਸਫ਼ਲਤਾ ਅਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲੀ ਲਈ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੰਨ-ਜਲ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਠੋਰਤਾ ਨਾਲ, ਸੱਚੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਇਹ ਵਰਤ ਜੀਮੂਤਵਾਹਨ ਵਾਂਗ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਗੁਣ, ਅਤੇ ਜੀਵਿਤ ਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲ ਸੰਤਾਨ (ਜੀਵਿਤਪੁਤ੍ਰਿਕਾ) ਦਾ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Mantras & Aarti for this Puja
Frequently Asked Questions
When is the Jivitputrika (Jitiya) vrat observed?
On the Ashtami (eighth day) of the Krishna Paksha of the month of Ashwin — usually in September or October, a week after Pitru Paksha begins. It is a three-day observance (Nahay-Khay, the nirjala fast day, and Paran) most popular in Bihar, Jharkhand, eastern UP and Nepal.
Why do mothers keep the Jitiya fast?
Mothers keep the strict waterless Jivitputrika fast for the long life, health and prosperity of their children, especially sons — praying to the self-sacrificing prince Jimutavahana that their children be blessed with long life and virtue, as the katha describes.
How is the Jitiya vrat kept?
It is a nirjala (without food or water) fast lasting about 24 hours. The first day is Nahay-Khay (bathing and a sattvic meal), the second is the strict fast with the worship of Jimutavahana and recitation of the katha, and the third is Paran, the breaking of the fast.