Bhagavad Gita · Chapter 1 / 18

अर्जुनविषादयोग

Arjun Viṣhād Yog

Arjuna's Dilemma · 47 verses

🌐 Read in your language

తెలుగు தமிழ்ಕನ್ನಡ മലയാളം ગુજરાતી বাংলা ଓଡ଼ିଆ ਪੰਜਾਬੀ

Chapter Summary

ભગવદ્ ગીતાનો પ્રથમ અધ્યાય - "અર્જુન વિષાદ યોગ" એ મહાભારતના મહાન યુદ્ધ તરફ દોરી જનારી ભૂમિકા, સ્થાન, પાત્રો અને સંજોગોનો પરિચય આપે છે, જે યુદ્ધ પાંડવો અને કૌરવો વચ્ચે લડાયું હતું. તે એ કારણોની રૂપરેખા આપે છે જે ભગવદ્ ગીતાના પ્રાગટ્ય તરફ દોરી ગયાં. જ્યારે બંને સેનાઓ યુદ્ધ માટે તૈયાર ઊભી છે, ત્યારે મહાન યોદ્ધા અર્જુન બંને પક્ષના યોદ્ધાઓને જોઈને, પોતાના સગાંસંબંધી અને મિત્રોને ગુમાવવાના ભય તથા પોતાના જ સ્વજનોને મારવાથી લાગતા પાપના ભયને કારણે અધિકાધિક દુઃખી અને હતાશ થઈ જાય છે. તેથી તે ઉપાય શોધવા ભગવાન કૃષ્ણને શરણે જાય છે. આમ, ભગવદ્ ગીતાનું જ્ઞાન શરૂ થાય છે.

🔊 Tap any word to hear it — or ▶ to recite a shloka

1.1 →

धृतराष्ट्र उवाच धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः। मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत सञ्जय॥

dhṛitarāśhtra uvācha dharma-kṣhetre kuru-kṣhetre samavetā yuyutsavaḥ māmakāḥ pāṇḍavāśhchaiva kimakurvata sañjaya

Meaningધૃતરાષ્ટ્રે કહ્યું, "હે સંજય! ધર્મભૂમિ કુરુક્ષેત્રમાં યુદ્ધ માટે આતુર બનીને એકઠા થયેલા મારા પુત્રો અને પાંડુના પુત્રોએ શું કર્યું?"

dhṛitarāśhtraḥ uvācha — Dhritarashtra saiddharma-kṣhetre — the land of dharmakuru-kṣhetre — at Kurukshetrasamavetāḥ — having gatheredyuyutsavaḥ — desiring to fightmāmakāḥ — my sonspāṇḍavāḥ — the sons of Panducha — andeva — certainlykim — whatakurvata — did they dosañjaya — Sanjay

Commentary

Dharmakshetra -- that place which protects Dharma is Dharmakshetra. Because it was in the land of the Kurus, it was called Kurukshetra. Sanjaya is one who has conered likes and dislikes and who is impartial.

1.2 →

सञ्जय उवाच दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा। आचार्यमुपसङ्गम्य राजा वचनमब्रवीत्॥

sañjaya uvācha dṛiṣhṭvā tu pāṇḍavānīkaṁ vyūḍhaṁ duryodhanastadā āchāryamupasaṅgamya rājā vachanamabravīt

Meaningસંજયે કહ્યું: પાંડવોની સેનાને યુદ્ધ માટે વ્યૂહબદ્ધ ઊભેલી જોઈને રાજા દુર્યોધન પોતાના ગુરુ દ્રોણ પાસે ગયો અને આ વચન બોલ્યો.

sanjayaḥ uvācha — Sanjay saiddṛiṣhṭvā — on observingtu — butpāṇḍava-anīkam — the Pandava armyvyūḍham — standing in a military formationduryodhanaḥ — King Duryodhantadā — thenāchāryam — teacherupasaṅgamya — approachedrājā — the kingvachanam — wordsabravīt — spoke

Commentary

1.3 →

पश्यैतां पाण्डुपुत्राणामाचार्य महतीं चमूम्। व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता॥

paśhyaitāṁ pāṇḍu-putrāṇām āchārya mahatīṁ chamūm vyūḍhāṁ drupada-putreṇa tava śhiṣhyeṇa dhīmatā

Meaningહે ગુરુદેવ! આપના બુદ્ધિમાન શિષ્ય દ્રુપદપુત્ર (ધૃષ્ટદ્યુમ્ન) દ્વારા વ્યૂહબદ્ધ કરાયેલી પાંડુપુત્રોની આ વિશાળ સેનાને જુઓ.

paśhya — beholdetām — thispāṇḍu-putrāṇām — of the sons of Panduāchārya — respected teachermahatīm — mightychamūm — armyvyūḍhām — arrayed in a military formationdrupada-putreṇa — son of Drupad, Dhrishtadyumnatava — by yourśhiṣhyeṇa — discipledhī-matā — intelligent

Commentary

1.4 →

अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि। युयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथः॥

atra śhūrā maheṣhvāsā bhīmārjuna-samā yudhi yuyudhāno virāṭaśhcha drupadaśhcha mahā-rathaḥ

Meaningઅહીં ભીમ અને અર્જુનની સમાન યુદ્ધમાં શૂરવીર, મહાન ધનુર્ધારી વીરો છે - યુયુધાન (સાત્યકિ), વિરાટ અને દ્રુપદ - આ બધા મહારથી છે.

atra — hereśhūrāḥ — powerful warriorsmahā-iṣhu-āsāḥ — great bowmenbhīma-arjuna-samāḥ — equal to Bheem and Arjunyudhi — in military prowessyuyudhānaḥ — Yuyudhanvirāṭaḥ — Viratcha — anddrupadaḥ — Drupadcha — alsomahā-rathaḥ — warriors who could single handedly match the strength of ten thousand ordinary warriors

Commentary

Technically, maharatha means a warrior who is proficient in the science of war and who is able to fight alone with ten thousand archers.

1.5 →

धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान्। पुरुजित्कुन्तिभोजश्च शैब्यश्च नरपुङ्गवः॥

dhṛiṣhṭaketuśhchekitānaḥ kāśhirājaśhcha vīryavān purujit kuntibhojaśhcha śhaibyaśhcha nara-puṅgavaḥ yudhāmanyuśhcha vikrānta uttamaujāśhcha vīryavān

Meaningધૃષ્ટકેતુ, ચેકિતાન, કાશીના પરાક્રમી રાજા, પુરુજિત, કુંતિભોજ અને નરશ્રેષ્ઠ શૈબ્ય છે.

dhṛiṣhṭaketuḥ — Dhrishtaketuchekitānaḥ — Chekitankāśhirājaḥ — Kashirajcha — andvīrya-vān — heroicpurujit — Purujitkuntibhojaḥ — Kuntibhojcha — andśhaibyaḥ — Shaibyacha — andnara-puṅgavaḥ — best of menyudhāmanyuḥ — Yudhamanyucha — andvikrāntaḥ — courageousuttamaujāḥ — Uttamaujacha — andvīrya-vān — gallant

Commentary

1.6 →

युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान्। सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः॥

saubhadro draupadeyāśhcha sarva eva mahā-rathāḥ

Meaningપરાક્રમી યુધામન્યુ અને શૂરવીર ઉત્તમૌજા, સુભદ્રાપુત્ર (અભિમન્યુ, સુભદ્રા અને અર્જુનનો પુત્ર) તથા દ્રૌપદીના પુત્રો - આ બધા જ મહારથી (મહાન વીરો) છે.

saubhadraḥ — the son of Subhadradraupadeyāḥ — the sons of Draupadicha — andsarve — alleva — indeedmahā-rathāḥ — warriors who could single handedly match the strength of ten thousand ordinary warriors

Commentary

1.7 →

अस्माकं तु विशिष्टा ये तान्निबोध द्विजोत्तम। नायका मम सैन्यस्य संज्ञार्थं तान्ब्रवीमि ते॥

asmākaṁ tu viśhiṣhṭā ye tānnibodha dwijottama nāyakā mama sainyasya sanjñārthaṁ tānbravīmi te

Meaningહે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! આપણા પક્ષમાં જે સૌથી શ્રેષ્ઠ છે, મારી સેનાના નાયકો છે, તેમને પણ આપ જાણી લો; આપની જાણ માટે હું તેમનાં નામ આપને કહું છું.

asmākam — ourstu — butviśhiṣhṭāḥ — specialye — whotān — themnibodha — be informeddwija-uttama — best of Brahmnisnāyakāḥ — principal generalsmama — oursainyasya — of armysanjñā-artham — for informationtān — thembravīmi — I recountte — unto you

Commentary

1.8 →

भवान्भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिञ्जयः। अश्वत्थामा विकर्णश्च सौमदत्तिस्तथैव च॥

bhavānbhīṣhmaśhcha karṇaśhcha kṛipaśhcha samitiñjayaḥ aśhvatthāmā vikarṇaśhcha saumadattis tathaiva cha

Meaning"આપ પોતે, ભીષ્મ, કર્ણ, યુદ્ધમાં વિજયી કૃપાચાર્ય, અશ્વત્થામા, વિકર્ણ અને સોમદત્તનો પુત્ર ભૂરિશ્રવા - આ બધા જ યુદ્ધ માટે તૈયાર છે."

bhavān — yourselfbhīṣhmaḥ — Bheeshmacha — andkarṇaḥ — Karnacha — andkṛipaḥ — Kripacha — andsamitim-jayaḥ — victorious in battleaśhvatthāmā — Ashvatthamavikarṇaḥ — Vikarnacha — andsaumadattiḥ — Bhurishravatathā — thuseva — evencha — also

Commentary

1.9 →

अन्ये च बहवः शूरा मदर्थे त्यक्तजीविताः। नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः॥

anye cha bahavaḥ śhūrā madarthe tyaktajīvitāḥ nānā-śhastra-praharaṇāḥ sarve yuddha-viśhāradāḥ

Meaningઅને બીજા પણ ઘણા વીરો છે, જેઓ મારે માટે પોતાના પ્રાણ ત્યાગવા તૈયાર છે, વિવિધ શસ્ત્રો અને અસ્ત્રોથી સજ્જ છે અને બધા જ યુદ્ધમાં નિપુણ છે.

anye — otherscha — alsobahavaḥ — manyśhūrāḥ — heroic warriorsmat-arthe — for my saketyakta-jīvitāḥ — prepared to lay down their livesnānā-śhastra-praharaṇāḥ — equipped with various kinds of weaponssarve — allyuddha-viśhāradāḥ — skilled in the art of warfare

Commentary

1.10 →

अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम्। पर्याप्तं त्विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम्॥

aparyāptaṁ tadasmākaṁ balaṁ bhīṣhmābhirakṣhitam paryāptaṁ tvidameteṣhāṁ balaṁ bhīmābhirakṣhitam

Meaningભીષ્મ દ્વારા સંરક્ષિત આપણી સેના અપૂરતી (અપરિમિત) છે, જ્યારે ભીમ દ્વારા સંરક્ષિત તેમની સેના પૂરતી (પરિમિત) છે.

aparyāptam — unlimitedtat — thatasmākam — oursbalam — strengthbhīṣhma — by Grandsire Bheeshmaabhirakṣhitam — safely marshalledparyāptam — limitedtu — butidam — thiseteṣhām — theirbalam — strengthbhīma — Bheemabhirakṣhitam — carefully marshalled

Commentary

The verse is differently interpreted by different commentators. Sridhara Swami takes the word aparyaptam to mean insufficient. Ananda Giri takes it to mean unlimited.

1.11 →

अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः। भीष्ममेवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि॥

ayaneṣhu cha sarveṣhu yathā-bhāgamavasthitāḥ bhīṣhmamevābhirakṣhantu bhavantaḥ sarva eva hi

Meaningતેથી તમે બધા સેનાના વિવિધ વિભાગોમાં પોતપોતાના સ્થાને રહીને એકમાત્ર ભીષ્મનું જ સર્વ બાજુથી રક્ષણ કરો.

ayaneṣhu — at the strategic pointscha — alsosarveṣhu — allyathā-bhāgam — in respective positionavasthitāḥ — situatedbhīṣhmam — to Grandsire Bheeshmaeva — onlyabhirakṣhantu — defendbhavantaḥ — yousarve — alleva hi — even as

Commentary

1.12 →

तस्य संजनयन्हर्षं कुरुवृद्धः पितामहः। सिंहनादं विनद्योच्चैः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान्॥

tasya sañjanayan harṣhaṁ kuru-vṛiddhaḥ pitāmahaḥ siṁha-nādaṁ vinadyochchaiḥ śhaṅkhaṁ dadhmau pratāpavān

Meaningત્યારે કૌરવોમાં વૃદ્ધ એવા તેમના યશસ્વી પિતામહ (ભીષ્મ) એ દુર્યોધનને હર્ષિત કરવા સિંહની જેમ ગર્જના કરી અને પોતાનો શંખ વગાડ્યો.

tasya — hissañjanayan — causingharṣham — joykuru-vṛiddhaḥ — the grand old man of the Kuru dynasty (Bheeshma)pitāmahaḥ — grandfathersinha-nādam — lion’s roarvinadya — soundinguchchaiḥ — very loudlyśhaṅkham — conch shelldadhmau — blewpratāpa-vān — the glorious

Commentary

1.13 →

ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः। सहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोऽभवत्॥

tataḥ śhaṅkhāśhcha bheryaśhcha paṇavānaka-gomukhāḥ sahasaivābhyahanyanta sa śhabdastumulo ’bhavat

Meaningપછી અચાનક કૌરવ પક્ષમાંથી શંખ, નગારાં, ઢોલ, મૃદંગ અને રણશિંગાં એકસાથે વાગી ઊઠ્યાં અને તે અવાજ ભયંકર હતો.

tataḥ — thereafterśhaṅkhāḥ — conchescha — andbheryaḥ — buglescha — andpaṇava-ānaka — drums and kettledrumsgo-mukhāḥ — trumpetssahasā — suddenlyeva — indeedabhyahanyanta — blared forthsaḥ — thatśhabdaḥ — soundtumulaḥ — overwhelmingabhavat — was

Commentary

1.14 →

ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ। माधवः पाण्डवश्चैव दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः॥

tataḥ śhvetairhayairyukte mahati syandane sthitau mādhavaḥ pāṇḍavaśhchaiva divyau śhaṅkhau pradadhmatuḥ

Meaningપછી શ્વેત ઘોડાઓ જોડેલા ભવ્ય રથમાં બેઠેલા માધવ (કૃષ્ણ) અને પાંડુપુત્ર (અર્જુન) એ દિવ્ય શંખ વગાડ્યા.

tataḥ — thenśhvetaiḥ — by whitehayaiḥ — horsesyukte — yokedmahati — glorioussyandane — chariotsthitau — seatedmādhavaḥ — Shree Krishna, the husband of the goddess of fortune, Lakshmipāṇḍavaḥ — Arjuncha — andeva — alsodivyau — Divineśhaṅkhau — conch shellspradadhmatuḥ — blew

Commentary

1.15 →

पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनंजयः। पौण्ड्रं दध्मौ महाशङ्खं भीमकर्मा वृकोदरः॥

pāñchajanyaṁ hṛiṣhīkeśho devadattaṁ dhanañjayaḥ pauṇḍraṁ dadhmau mahā-śhaṅkhaṁ bhīma-karmā vṛikodaraḥ

Meaningહૃષીકેશ (કૃષ્ણ) એ પાંચજન્ય, અર્જુને દેવદત્ત અને ભયંકર કર્મ કરનાર વૃકોદર ભીમે પૌંડ્ર નામનો મહાન શંખ વગાડ્યો.

pāñchajanyam — the conch shell named Panchajanyahṛiṣhīka-īśhaḥ — Shree Krishna, the Lord of the mind and sensesdevadattam — the conch shell named Devaduttadhanam-jayaḥ — Arjun, the winner of wealthpauṇḍram — the conch named Paundradadhmau — blewmahā-śhaṅkham — mighty conchbhīma-karmā — one who performs herculean tasksvṛika-udaraḥ — Bheem, the voracious eater

Commentary

1.16 →

अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः। नकुलः सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ॥

anantavijayaṁ rājā kuntī-putro yudhiṣhṭhiraḥ nakulaḥ sahadevaśhcha sughoṣha-maṇipuṣhpakau

Meaningકુંતીપુત્ર રાજા યુધિષ્ઠિરે અનંતવિજય શંખ વગાડ્યો; નકુલ અને સહદેવે સુઘોષ અને મણિપુષ્પક શંખ વગાડ્યા.

ananta-vijayam — the conch named Anantavijayrājā — kingkuntī-putraḥ — son of Kuntiyudhiṣhṭhiraḥ — Yudhishthirnakulaḥ — Nakulsahadevaḥ — Sahadevcha — andsughoṣha-maṇipuṣhpakau — the conche shells named Sughosh and Manipushpak

Commentary

1.17 →

काश्यश्च परमेष्वासः शिखण्डी च महारथः। धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्चापराजितः॥

kāśhyaśhcha parameṣhvāsaḥ śhikhaṇḍī cha mahā-rathaḥ dhṛiṣhṭadyumno virāṭaśhcha sātyakiśh chāparājitaḥ

Meaningશ્રેષ્ઠ ધનુર્ધારી કાશીરાજ, મહારથી શિખંડી, ધૃષ્ટદ્યુમ્ન, વિરાટ અને અજેય સાત્યકિ,

kāśhyaḥ — King of Kashicha — andparama-iṣhu-āsaḥ — the excellent archerśhikhaṇḍī — Shikhandicha — alsomahā-rathaḥ — warriors who could single handedly match the strength of ten thousand ordinary warriorsdhṛiṣhṭadyumnaḥ — Dhrishtadyumnavirāṭaḥ — Viratcha — andsātyakiḥ — Satyakicha — andaparājitaḥ — invincible

Commentary

1.18 →

द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते। सौभद्रश्च महाबाहुः शङ्खान्दध्मुः पृथक्पृथक्॥

drupado draupadeyāśhcha sarvaśhaḥ pṛithivī-pate saubhadraśhcha mahā-bāhuḥ śhaṅkhāndadhmuḥ pṛithak pṛithak

Meaningહે પૃથ્વીપતિ (રાજા)! દ્રુપદ અને દ્રૌપદીના પુત્રો તથા મહાબાહુ સુભદ્રાપુત્ર (અભિમન્યુ) - આ બધાએ સૌએ પોતપોતાના શંખ અલગ અલગ વગાડ્યા.

drupadaḥ — Drupaddraupadeyāḥ — the five sons of Draupadicha — andsarvaśhaḥ — allpṛithivī-pate — Ruler of the earthsaubhadraḥ — Abhimanyu, the son of Subhadracha — alsomahā-bāhuḥ — the mighty-armedśhaṅkhān — conch shellsdadhmuḥ — blewpṛithak pṛithak — individually

Commentary

This blowing of conches announced the commencement of the battle.

1.19 →

स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत्। नभश्च पृथिवीं चैव तुमुलो व्यनुनादयन्॥

sa ghoṣho dhārtarāṣhṭrāṇāṁ hṛidayāni vyadārayat nabhaśhcha pṛithivīṁ chaiva tumulo nunādayan

Meaningઆકાશ અને પૃથ્વીમાં ગુંજતો એ ભયંકર અવાજ ધૃતરાષ્ટ્રપક્ષના લોકોનાં હૃદય ચીરી નાખતો હતો.

saḥ — thatghoṣhaḥ — sounddhārtarāṣhṭrāṇām — of Dhritarashtra’s sonshṛidayāni — heartsvyadārayat — shatterednabhaḥ — the skycha — andpṛithivīm — the earthcha — andeva — certainlytumulaḥ — terrific soundabhyanunādayan — thundering

Commentary

1.20 →

अथ व्यवस्थितान् दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान्कपिध्वजः। प्रवृत्ते शस्त्रसंपाते धनुरुद्यम्य पाण्डवः॥

atha vyavasthitān dṛiṣhṭvā dhārtarāṣhṭrān kapi-dhwajaḥ pravṛitte śhastra-sampāte dhanurudyamya pāṇḍavaḥ hṛiṣhīkeśhaṁ tadā vākyam idam āha mahī-pate

Meaningપછી, હે પૃથ્વીપતિ! ધૃતરાષ્ટ્રપક્ષના લોકોને વ્યૂહબદ્ધ ઊભેલા જોઈને અને શસ્ત્રપ્રયોગ શરૂ થવાની તૈયારી જોઈને, જેની ધજા પર વાનરનું ચિહ્ન હતું તેવા પાંડુપુત્ર અર્જુને પોતાનું ધનુષ્ય ઉઠાવ્યું અને કૃષ્ણને નીચે પ્રમાણે કહ્યું.

atha — thereuponvyavasthitān — arrayeddṛiṣhṭvā — seeingdhārtarāṣhṭrān — Dhritarashtra’s sonskapi-dwajaḥ — the Monkey Banneredpravṛitte — about to commenceśhastra-sampāte — to use the weaponsdhanuḥ — bowudyamya — taking uppāṇḍavaḥ — Arjun, the son of Panduhṛiṣhīkeśham — to Shree Krishnatadā — at that timevākyam — wordsidam — theseāha — saidmahī-pate — King

Commentary

1.21 →

अर्जुन उवाच हृषीकेशं तदा वाक्यमिदमाह महीपते। सेनयोरुभयोर्मध्ये रथं स्थापय मेऽच्युत॥

arjuna uvācha senayor ubhayor madhye rathaṁ sthāpaya me ’chyuta

Meaningઅર્જુને કહ્યું, "હે કૃષ્ણ! મારો રથ બંને સેનાઓની વચ્ચે લઈ જઈને ઊભો રાખો, જેથી હું યુદ્ધ માટે આતુર બનીને અહીં ઊભેલા આ લોકોને જોઈ શકું અને જાણી શકું કે આ યુદ્ધના આરંભ સમયે મારે કોની સાથે લડવાનું છે."

arjunaḥ uvācha — Arjun saidsenayoḥ — armiesubhayoḥ — bothmadhye — in the middleratham — chariotsthāpaya — placeme — myachyuta — Shree Krishna, the infallible One

Commentary

1.22 →

यावदेतान्निरीक्षेऽहं योद्धुकामानवस्थितान्। कैर्मया सह योद्धव्यमस्मिन्रणसमुद्यमे॥

yāvadetān nirīkṣhe ’haṁ yoddhu-kāmān avasthitān kairmayā saha yoddhavyam asmin raṇa-samudyame

yāvat — as many asetān — thesenirīkṣhe — lookaham — Iyoddhu-kāmān — for the battleavasthitān — arrayedkaiḥ — with whommayā — by mesaha — togetheryoddhavyam — must fightasmin — in thisraṇa-samudyame — great combat

Commentary

1.23 →

योत्स्यमानानवेक्षेऽहं य एतेऽत्र समागताः। धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेर्युद्धे प्रियचिकीर्षवः॥

yotsyamānān avekṣhe ’haṁ ya ete ’tra samāgatāḥ dhārtarāṣhṭrasya durbuddher yuddhe priya-chikīrṣhavaḥ

Meaningકેમ કે દુષ્ટ બુદ્ધિવાળા ધૃતરાષ્ટ્રપુત્ર દુર્યોધનને યુદ્ધમાં પ્રસન્ન કરવાની ઇચ્છાથી જેઓ અહીં લડવા એકઠા થયા છે, તેમને હું જોવા ઇચ્છું છું.

yotsyamānān — those who have come to fightavekṣhe aham — I desire to seeye — whoete — thoseatra — heresamāgatāḥ — assembleddhārtarāṣhṭrasya — of Dhritarashtra’s sondurbuddheḥ — evil-mindedyuddhe — in the fightpriya-chikīrṣhavaḥ — wishing to please

Commentary

1.24 →

संजय उवाच एवमुक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारत। सेनयोरुभयोर्मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम्॥

sañjaya uvācha evam ukto hṛiṣhīkeśho guḍākeśhena bhārata senayor ubhayor madhye sthāpayitvā rathottamam

Meaningસંજયે કહ્યું, હે ધૃતરાષ્ટ્ર! અર્જુન દ્વારા આમ કહેવાયેલા કૃષ્ણે એ શ્રેષ્ઠ રથને બંને સેનાઓની વચ્ચે ઊભો રાખ્યો.

sañjayaḥ uvācha — Sanjay saidevam — thusuktaḥ — addressedhṛiṣhīkeśhaḥ — Shree Krishna, the Lord of the sensesguḍākeśhena — by Arjun, the conqueror of sleepbhārata — descendant of Bharatsenayoḥ — armiesubhayoḥ — the twomadhye — betweensthāpayitvā — having drawnratha-uttamam — magnificent chariot

Commentary

1.25 →

भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम्। उवाच पार्थ पश्यैतान्समवेतान्कुरूनिति॥

bhīṣhma-droṇa-pramukhataḥ sarveṣhāṁ cha mahī-kṣhitām uvācha pārtha paśhyaitān samavetān kurūn iti

Meaningભીષ્મ, દ્રોણ અને પૃથ્વીના સર્વ રાજાઓની સામે તેમણે કહ્યું: "હે પાર્થ (પૃથાપુત્ર અર્જુન)! એકઠા થયેલા આ કૌરવોને જો."

bhīṣhma — Grandsire Bheeshmadroṇa — Dronacharyapramukhataḥ — in the presencesarveṣhām — allcha — andmahī-kṣhitām — other kingsuvācha — saidpārtha — Arjun, the son of Prithapaśhya — beholdetān — thesesamavetān — gatheredkurūn — descendants of Kuruiti — thus

Commentary

1.26 →

तत्रापश्यत्स्थितान्पार्थः पितृ़नथ पितामहान्। आचार्यान्मातुलान्भ्रातृ़न्पुत्रान्पौत्रान्सखींस्तथा॥

tatrāpaśhyat sthitān pārthaḥ pitṝīn atha pitāmahān āchāryān mātulān bhrātṝīn putrān pautrān sakhīṁs tathā śhvaśhurān suhṛidaśh chaiva senayor ubhayor api

Meaningત્યારે અર્જુને (પૃથાપુત્રે) ત્યાં (બંને સેનાઓમાં) ઊભેલા પિતાઓ, પિતામહો, ગુરુઓ, મામાઓ, ભાઈઓ, પુત્રો, પૌત્રો અને મિત્રોને જોયા.

tatra — thereapaśhyat — sawsthitān — stationedpārthaḥ — Arjunpitṝīn — fathersatha — thereafterpitāmahān — grandfathersāchāryān — teachersmātulān — maternal unclesbhrātṝīn — brothersputrān — sonspautrān — grandsonssakhīn — friendstathā — alsośhvaśhurān — fathers-in-lawsuhṛidaḥ — well-wisherscha — andeva — indeedsenayoḥ — armiesubhayoḥ — in both armiesapi — also

Commentary

1.27 →

श्वशुरान्सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि। तान्समीक्ष्य स कौन्तेयः सर्वान्बन्धूनवस्थितान्॥

tān samīkṣhya sa kaunteyaḥ sarvān bandhūn avasthitān kṛipayā parayāviṣhṭo viṣhīdann idam abravīt

Meaningતેણે બંને સેનાઓમાં સસરાઓ અને મિત્રોને જોયા. પોતાના આ બધા સ્વજનોને આમ વ્યૂહબદ્ધ ઊભેલા જોઈને કુંતીપુત્ર અર્જુન અત્યંત કરુણાથી ભરાઈને શોકપૂર્વક બોલ્યો.

tān — thesesamīkṣhya — on seeingsaḥ — theykaunteyaḥ — Arjun, the son of Kuntisarvān — allbandhūn — relativesavasthitān — presentkṛipayā — by compassionparayā — greatāviṣhṭaḥ — overwhelmedviṣhīdan — deep sorrowidam — thisabravīt — spoke

Commentary

1.28 →

अर्जुन उवाच कृपया परयाऽऽविष्टो विषीदन्निदमब्रवीत्। दृष्ट्वेमं स्वजनं कृष्ण युयुत्सुं समुपस्थितम्॥

arjuna uvācha dṛiṣhṭvemaṁ sva-janaṁ kṛiṣhṇa yuyutsuṁ samupasthitam

Meaningઅર્જુને કહ્યું, "હે કૃષ્ણ! યુદ્ધ માટે આતુર બનીને અહીં વ્યૂહબદ્ધ ઊભેલા મારા સ્વજનોને જોઈને,

arjunaḥ uvācha — Arjun saiddṛiṣhṭvā — on seeingimam — thesesva-janam — kinsmenkṛiṣhṇa — Krishnayuyutsum — eager to fightsamupasthitam — present

Commentary

1.29 →

सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति। वेपथुश्च शरीरे मे रोमहर्षश्च जायते॥

sīdanti mama gātrāṇi mukhaṁ cha pariśhuṣhyati vepathuśh cha śharīre me roma-harṣhaśh cha jāyate

Meaningમારાં અંગો શિથિલ થઈ રહ્યાં છે, મારું મુખ સુકાઈ રહ્યું છે, મારું શરીર કંપી રહ્યું છે અને રૂંવાડાં ઊભાં થઈ રહ્યાં છે.

sīdanti — quiveringmama — mygātrāṇi — limbsmukham — mouthcha — andpariśhuṣhyati — is drying up vepathuḥ—shudderingcha — andśharīre — on the bodyme — myroma-harṣhaḥ — standing of bodily hair on endcha — alsojāyate — is happening

Commentary

1.30 →

गाण्डीवं स्रंसते हस्तात्त्वक्चैव परिदह्यते। न च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः॥

gāṇḍīvaṁ sraṁsate hastāt tvak chaiva paridahyate na cha śhaknomy avasthātuṁ bhramatīva cha me manaḥ

Meaningમારા હાથમાંથી ગાંડીવ ધનુષ્ય સરકી રહ્યું છે અને મારી ત્વચા ચારે બાજુ બળી રહી છે; હું ઊભો રહેવા અસમર્થ છું અને મારું મન જાણે ભમી રહ્યું છે.

gāṇḍīvam — Arjun’s bowsraṁsate — is slippinghastāt — from (my) handtvak — skincha — andeva — indeedparidahyate — is burning all overna — notcha — andśhaknomi — am ableavasthātum — remain steadybhramati iva — whirling likecha — andme — mymanaḥ — mind

Commentary

1.31 →

निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव। न च श्रेयोऽनुपश्यामि हत्वा स्वजनमाहवे॥

nimittāni cha paśhyāmi viparītāni keśhava na cha śhreyo ’nupaśhyāmi hatvā sva-janam āhave

Meaningઅને હે કેશવ! હું અપશુકનો જોઉં છું. યુદ્ધમાં મારા સ્વજનોને મારવામાં હું કોઈ કલ્યાણ જોતો નથી.

nimittāni — omenscha — andpaśhyāmi — I seeviparītāni — misfortunekeśhava — Shree Krishna, killer of the Keshi demonna — notcha — alsośhreyaḥ — goodanupaśhyāmi — I foreseehatvā — from killingsva-janam — kinsmenāhave — in battle

Commentary

Kesava means he who has fine or luxuriant hair.

1.32 →

न काङ्क्षे विजयं कृष्ण न च राज्यं सुखानि च। किं नो राज्येन गोविन्द किं भोगैर्जीवितेन वा॥

na kāṅkṣhe vijayaṁ kṛiṣhṇa na cha rājyaṁ sukhāni cha kiṁ no rājyena govinda kiṁ bhogair jīvitena vā

Meaningહે કૃષ્ણ! હું વિજય ઇચ્છતો નથી, રાજ્ય કે સુખ પણ ઇચ્છતો નથી. હે કૃષ્ણ! અમને રાજ્યથી, સુખોથી કે જીવનથી પણ શો લાભ?

na — norkāṅkṣhe — do I desirevijayam — victorykṛiṣhṇa — Krishnana — norcha — as wellrājyam — kingdomsukhāni — happinesscha — alsokim — whatnaḥ — to usrājyena — by kingdomgovinda — Krishna, he who gives pleasure to the senses, he who is fond of cowskim — what?bhogaiḥ — pleasuresjīvitena — lifevā — or

Commentary

1.33 →

येषामर्थे काङ्क्षितं नो राज्यं भोगाः सुखानि च। त इमेऽवस्थिता युद्धे प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च॥

yeṣhām arthe kāṅkṣhitaṁ no rājyaṁ bhogāḥ sukhāni cha ta ime ’vasthitā yuddhe prāṇāṁs tyaktvā dhanāni cha

Meaningજેમને માટે અમે રાજ્ય, ભોગ અને સુખોની ઇચ્છા કરીએ છીએ, તેઓ જ પોતાના પ્રાણ અને ધનની આશા છોડીને આ યુદ્ધમાં ઊભા છે.

yeṣhām — for whosearthe — sakekāṅkṣhitam — coveted fornaḥ — by usrājyam — kingdombhogāḥ — pleasuressukhāni — happinesscha — alsote — theyime — theseavasthitāḥ — situatedyuddhe — for battleprāṇān — livestyaktvā — giving updhanāni — wealthcha — also

Commentary

1.34 →

आचार्याः पितरः पुत्रास्तथैव च पितामहाः। मातुलाः श्चशुराः पौत्राः श्यालाः सम्बन्धिनस्तथा॥

āchāryāḥ pitaraḥ putrās tathaiva cha pitāmahāḥ mātulāḥ śhvaśhurāḥ pautrāḥ śhyālāḥ sambandhinas tathā

Meaningગુરુઓ, પિતાઓ, પુત્રો અને પિતામહો, મામાઓ, સસરાઓ, પૌત્રો, સાળાઓ અને બીજા સગાંસંબંધી -

āchāryāḥ — teacherspitaraḥ — fathersputrāḥ — sonstathā — as welleva — indeedcha — alsopitāmahāḥ — grandfathersmātulāḥ — maternal unclesśhvaśhurāḥ — fathers-in-lawpautrāḥ — grandsonsśhyālāḥ — brothers-in-lawsambandhinaḥ — kinsmentathā — as well

Commentary

1.35 →

एतान्न हन्तुमिच्छामि घ्नतोऽपि मधुसूदन। अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः किं नु महीकृते॥

etān na hantum ichchhāmi ghnato ’pi madhusūdana api trailokya-rājyasya hetoḥ kiṁ nu mahī-kṛite

Meaningહે કૃષ્ણ! ભલે તેઓ મને મારી નાખે, તોપણ ત્રણે લોકના રાજ્ય માટે પણ હું તેમને મારવા ઇચ્છતો નથી, તો પછી પૃથ્વી માટે મારવાની તો વાત જ શી?"

etān — thesena — nothantum — to slayichchhāmi — I wishghnataḥ — killedapi — even thoughmadhusūdana — Shree Krishna, killer of the demon Madhuapi — even thoughtrai-lokya-rājyasya — dominion over three worldshetoḥ — for the sake ofkim nu — what to speak ofmahī-kṛite — for the earth

Commentary

1.36 →

निहत्य धार्तराष्ट्रान्नः का प्रीतिः स्याज्जनार्दन। पापमेवाश्रयेदस्मान्हत्वैतानाततायिनः॥

nihatya dhārtarāṣhṭrān naḥ kā prītiḥ syāj janārdana pāpam evāśhrayed asmān hatvaitān ātatāyinaḥ

Meaningહે જનાર્દન! ધૃતરાષ્ટ્રના આ પુત્રોને મારવાથી અમને શો આનંદ મળે? આ આતતાયીઓને મારવાથી તો અમને કેવળ પાપ જ લાગે.

nihatya — by killingdhārtarāṣhṭrān — the sons of Dhritarashtranaḥ — ourkā — whatprītiḥ — pleasuresyāt — will there bejanārdana — he who looks after the public, Shree Krishnapāpam — viceseva — certainlyāśhrayet — must come uponasmān — ushatvā — by killingetān — all theseātatāyinaḥ — aggressors

Commentary

Janardana means one who is worshipped by all for prosperity and salvation -- Krishna. He who sets fire to the house of another, who gives poision, who runs with sword to kill, who has plundered wealth and lands, and who has taken hold of the wife of somody else is an atatayi. Duryodhana had done all these evil actions.

1.37 →

तस्मान्नार्हा वयं हन्तुं धार्तराष्ट्रान्स्वबान्धवान्। स्वजनं हि कथं हत्वा सुखिनः स्याम माधव॥

tasmān nārhā vayaṁ hantuṁ dhārtarāṣhṭrān sa-bāndhavān sva-janaṁ hi kathaṁ hatvā sukhinaḥ syāma mādhava

Meaningતેથી પોતાના સગાં એવા ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રોને મારવા અમારે માટે યોગ્ય નથી; કેમ કે હે માધવ (કૃષ્ણ)! પોતાના જ સ્વજનોને મારીને અમે કેવી રીતે સુખી થઈ શકીએ?

tasmāt — hencena — neverarhāḥ — behoovevayam — wehantum — to killdhārtarāṣhṭrān — the sons of Dhritarashtrasva-bāndhavān — along with friendssva-janam — kinsmenhi — certainlykatham — howhatvā — by killingsukhinaḥ — happysyāma — will we becomemādhava — Shree Krishna, the husband of Yogmaya

Commentary

1.38 →

यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः। कुलक्षयकृतं दोषं मित्रद्रोहे च पातकम्॥

yady apy ete na paśhyanti lobhopahata-chetasaḥ kula-kṣhaya-kṛitaṁ doṣhaṁ mitra-drohe cha pātakam

Meaningજોકે લોભથી જેમની બુદ્ધિ ભ્રષ્ટ થઈ ગઈ છે એવા આ લોકો કુળના નાશમાં કોઈ દોષ અને મિત્રો સાથેના વેરમાં કોઈ પાપ જોતા નથી,

yadi api — even thoughete — theyna — notpaśhyanti — seelobha — greedupahata — overpoweredchetasaḥ — thoughtskula-kṣhaya-kṛitam — in annihilating their relativesdoṣham — faultmitra-drohe — to wreak treachery upon friendscha — andpātakam — sin

Commentary

1.39 →

कथं न ज्ञेयमस्माभिः पापादस्मान्निवर्तितुम्। कुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यद्भिर्जनार्दन॥

kathaṁ na jñeyam asmābhiḥ pāpād asmān nivartitum kula-kṣhaya-kṛitaṁ doṣhaṁ prapaśhyadbhir janārdana

Meaningપરંતુ હે જનાર્દન (કૃષ્ણ)! કુળના નાશમાં રહેલા દોષને સ્પષ્ટ જોનારા અમારે આ પાપથી શા માટે ન બચવું જોઈએ?

katham — whyna — notjñeyam — should be knownasmābhiḥ — wepāpāt — from sinasmāt — thesenivartitum — to turn awaykula-kṣhaya — killing the kinderedkṛitam — donedoṣham — crimeprapaśhyadbhiḥ — who can seejanārdana — he who looks after the public, Shree Krishna

Commentary

Ignorance of law is no excuse but wanton sinful conduct is a grave crime, unworthy of us, who are wiser.

1.40 →

कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः। धर्मे नष्टे कुलं कृत्स्नमधर्मोऽभिभवत्युत॥

kula-kṣhaye praṇaśhyanti kula-dharmāḥ sanātanāḥ dharme naṣhṭe kulaṁ kṛitsnam adharmo ’bhibhavaty uta

Meaningકુળના નાશથી તે કુળના સનાતન કુળધર્મ નાશ પામે છે; ધર્મનો નાશ થતાં સમગ્ર કુળમાં અધર્મ ફેલાઈ જાય છે.

kula-kṣhaye — in the destruction of a dynastypraṇaśhyanti — are vanquishedkula-dharmāḥ — family traditionssanātanāḥ — eternaldharme — religionnaṣhṭe — is destroyedkulam — familykṛitsnam — the wholeadharmaḥ — irreligionabhibhavati — overcomeuta — indeed

Commentary

Dharma -- the duties and ceremonies practised by the family in accordance with the injunctions of the scriptures.

1.41 →

अधर्माभिभवात्कृष्ण प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः। स्त्रीषु दुष्टासु वार्ष्णेय जायते वर्णसङ्करः॥

adharmābhibhavāt kṛiṣhṇa praduṣhyanti kula-striyaḥ strīṣhu duṣhṭāsu vārṣhṇeya jāyate varṇa-saṅkaraḥ

Meaningહે કૃષ્ણ! અધર્મ વધવાથી કુળની સ્ત્રીઓ દૂષિત થઈ જાય છે; અને હે વાર્ષ્ણેય (વૃષ્ણિવંશી)! સ્ત્રીઓ દૂષિત થતાં વર્ણસંકરતા ઉત્પન્ન થાય છે.

adharma — irreligionabhibhavāt — preponderancekṛiṣhṇa — Shree Krishnapraduṣhyanti — become immoralkula-striyaḥ — women of the familystrīṣhu — of womenduṣhṭāsu — become immoralvārṣhṇeya — descendant of Vrishnijāyate — are bornvarṇa-saṅkaraḥ — unwanted progeny

Commentary

1.42 →

सङ्करो नरकायैव कुलघ्नानां कुलस्य च। पतन्ति पितरो ह्येषां लुप्तपिण्डोदकक्रियाः॥

saṅkaro narakāyaiva kula-ghnānāṁ kulasya cha patanti pitaro hy eṣhāṁ lupta-piṇḍodaka-kriyāḥ

Meaningવર્ણસંકરતા કુળઘાતકોને અને કુળને નરકમાં લઈ જાય છે, કેમ કે પિંડ અને જળના તર્પણથી વંચિત થઈને તેમના પિતૃઓ અધોગતિ પામે છે.

saṅkaraḥ — unwanted childrennarakāya — hellisheva — indeedkula-ghnānām — for those who destroy the familykulasya — of the familycha — alsopatanti — fallpitaraḥ — ancestorshi — verilyeṣhām — theirlupta — deprived ofpiṇḍodaka-kriyāḥ — performances of sacrificial offerings

Commentary

1.43 →

दोषैरेतैः कुलघ्नानां वर्णसङ्करकारकैः। उत्साद्यन्ते जातिधर्माः कुलधर्माश्च शाश्वताः॥

doṣhair etaiḥ kula-ghnānāṁ varṇa-saṅkara-kārakaiḥ utsādyante jāti-dharmāḥ kula-dharmāśh cha śhāśhvatāḥ

Meaningવર્ણસંકરતા ઉત્પન્ન કરનારા આ કુળઘાતકોના આવા દુષ્કૃત્યોથી જાતિના સનાતન ધર્મ અને કુળધર્મ નાશ પામે છે.

doṣhaiḥ — through evil deedsetaiḥ — thesekula-ghnānām — of those who destroy the familyvarṇa-saṅkara — unwanted progenykārakaiḥ — causingutsādyante — are ruinedjāti-dharmāḥ — social and family welfare activitieskula-dharmāḥ — family traditionscha — andśhāśhvatāḥ — eternal

Commentary

1.44 →

उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन। नरकेऽनियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुम॥

utsanna-kula-dharmāṇāṁ manuṣhyāṇāṁ janārdana narake ‘niyataṁ vāso bhavatītyanuśhuśhruma

Meaningહે જનાર્દન! અમે સાંભળ્યું છે કે જે મનુષ્યોના કુળધર્મ નાશ પામ્યા હોય, તેઓ અનિશ્ચિત કાળ સુધી અવશ્યપણે નરકમાં વાસ કરે છે.

utsanna — destroyedkula-dharmāṇām — whose family traditionsmanuṣhyāṇām — of such human beingsjanārdana — he who looks after the public, Shree Krishnanarake — in hellaniyatam — indefinitevāsaḥ — dwellbhavati — isiti — thusanuśhuśhruma — I have heard from the learned

Commentary

1.45 →

अहो बत महत्पापं कर्तुं व्यवसिता वयम्। यद्राज्यसुखलोभेन हन्तुं स्वजनमुद्यताः॥

aho bata mahat pāpaṁ kartuṁ vyavasitā vayam yad rājya-sukha-lobhena hantuṁ sva-janam udyatāḥ

Meaningઅરેરે! અમે મહાન પાપ કરવા તૈયાર થયા છીએ, કેમ કે રાજ્યસુખના લોભથી અમે અમારા જ સ્વજનોને મારવા તત્પર છીએ.

aho — alasbata — howmahat — greatpāpam — sinskartum — to performvyavasitāḥ — have decidedvayam — weyat — becauserājya-sukha-lobhena — driven by the desire for kingly pleasurehantum — to killsva-janam — kinsmenudyatāḥ — intending

Commentary

1.46 →

यदि मामप्रतीकारमशस्त्रं शस्त्रपाणयः। धार्तराष्ट्रा रणे हन्युस्तन्मे क्षेमतरं भवेत्॥

yadi mām apratīkāram aśhastraṁ śhastra-pāṇayaḥ dhārtarāṣhṭrā raṇe hanyus tan me kṣhemataraṁ bhavet

Meaningજો શસ્ત્રધારી ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રો રણભૂમિમાં શસ્ત્રરહિત અને સામનો ન કરનારા એવા મને મારી નાખે, તો તે મારે માટે વધારે કલ્યાણકારી થશે.

yadi — ifmām — meapratīkāram — unresistingaśhastram — unarmedśhastra-pāṇayaḥ — those with weapons in handdhārtarāṣhṭrāḥ — the sons of Dhritarashtraraṇe — on the battlefieldhanyuḥ — shall killtat — thatme — to mekṣhema-taram — betterbhavet — would be

Commentary

1.47 →

सञ्जय उवाच एवमुक्त्वाऽर्जुनः संख्ये रथोपस्थ उपाविशत्। विसृज्य सशरं चापं शोकसंविग्नमानसः॥

sañjaya uvācha evam uktvārjunaḥ saṅkhye rathopastha upāviśhat visṛijya sa-śharaṁ chāpaṁ śhoka-saṁvigna-mānasaḥ

Meaningસંજયે કહ્યું, રણભૂમિમાં આમ કહીને શોકથી વ્યાકુળ ચિત્તવાળા અર્જુને પોતાનું ધનુષ્ય અને બાણ ફેંકી દીધાં અને રથના આસન પર બેસી પડ્યો.

sañjayaḥ uvācha — Sanjay saidevam uktvā — speaking thusarjunaḥ — Arjunsaṅkhye — in the battlefieldratha upasthe — on the chariotupāviśhat — satvisṛijya — casting asidesa-śharam — along with arrowschāpam — the bowśhoka — with griefsaṁvigna — distressedmānasaḥ — mind