pranayamagayatrivyahritisandhyavandana

પ્રાણાયામ મન્ત્ર

પ્રાણાયામ મંત્ર (વ્યાહૃતિ અને શિરસ્ સહિત ગાયત્રી) in Gujarati · ગુજરાતી

🕉️ hindu·📿 3× જપ·🕐 ત્રણેય સંધ્યાઓમાં — પ્રભાત, મધ્યાહ્ન અને સંધ્યા — તથા કોઈ પણ ધ્યાન કે પૂજા પૂર્વે·📜 Yajurveda / Taittiriya tradition (Sandhyavandana ritual); Gayatri verse from Rigveda 3.62.10

તમારી ભાષા/લિપિમાં વાંચો

हिन्दी / देवनागरी తెలుగు தமிழ்ಕನ್ನಡ മലയാളംગુજરાતીবাংলা ଓଡ଼ିଆ ਪੰਜਾਬੀ English සිංහල 𑌗𑍍𑌰𑌨𑍍𑌥

✦ અર્થ

આ ગાયત્રી મંત્ર એના સંપૂર્ણ અનુષ્ઠાનિક રૂપમાં બોલાય છે — પ્રથમ સાત વ્યાહૃતિઓ (ભૂઃ થી સત્યમ્ સુધી, સાત લોકોના નામ) પછી ગાયત્રી-શિરસ્ ('આપો જ્યોતિ…'). એનો ઉપયોગ નિત્ય સંધ્યાવંદનમાં પ્રાણાયામ સમયે થાય છે: સાધક પૂરક, કુંભક, રેચક દ્વારા શ્વાસને નિયંત્રિત કરતાં એનો એક વાર માનસિક જપ કરે છે. એનું ઉચ્ચારણ શ્વાસ, મન અને બ્રહ્માંડને દિવ્ય સૌર-જ્યોતિના ધ્યાનમાં એક કરી દે છે.

ઉત્પત્તિ અને કથા

Yajurveda / Taittiriya tradition (Sandhyavandana ritual); Gayatri verse from Rigveda 3.62.10 · Sage Vishvamitra (the Gayatri verse); the Vyahritis and Shiras from Vedic ritual · Vedic

કેન્દ્રીય શ્લોક પ્રસિદ્ધ ગાયત્રી મંત્ર છે, જે ઋગ્વેદમાં ઋષિ વિશ્વામિત્રને પ્રગટ થયો. ત્રિકાળ સંધ્યાવંદનમાં અનુષ્ઠાનિક ઉપયોગ માટે વૈદિક પરંપરા એને સાત વ્યાહૃતિઓથી આવૃત કરે છે — તૈત્તિરીય આરણ્યક અનુસાર પ્રજાપતિએ લોકો પર ધ્યાન કર્યું ત્યારે એ ઉત્પન્ન થઈ — અને એને ગાયત્રી-શિરસ્થી મુગટિત કરે છે. આ સંપૂર્ણ રૂપમાં જ એ પ્રાણાયામનો મંત્ર બન્યો, જે નિયંત્રિત શ્વાસને સવિતાની જ્યોતિના ધ્યાન સાથે જોડે છે અને પ્રત્યેક બ્રાહ્મણનો દિવસ આરંભે છે.

✦ શાસ્ત્રોમાં કહ્યા પ્રમાણે

પરંપરાગત રીતે મનાય છે કે આ મંત્ર સહિત કરેલ પ્રાણાયામ શ્વાસ અને ઇન્દ્રિયોની અશુદ્ધિઓને એ રીતે ભસ્મ કરે છે જેમ અગ્નિ સોનાને શુદ્ધ કરે છે; મનુસ્મૃતિ ઘોષણા કરે છે કે વ્યાહૃતિઓ અને પ્રણવ સહિત પ્રાણાયામથી ઇન્દ્રિયોના પાપ ભસ્મ થાય છે. ઋષિઓ કહે છે કે જે ગાયત્રી પર શ્વાસ સ્થિર કરે છે, એ હૃદયમાં આંતરિક સૌર-જ્યોતિનો ઉદય જુએ છે.

0કુલ જપ

મંત્ર

કોઈપણ પંક્તિ અથવા ▶ બટન દબાવી સાંભળો

ૐ ભૂઃ। ૐ ભુવઃ। ૐ સુવઃ। ૐ મહઃ। ૐ જનઃ। ૐ તપઃ। ૐ સત્યમ્। ૐ તત્સવિતુર્વરેણ્યં ભર્ગો દેવસ્ય ધીમહિ। ધિયો યો નઃ પ્રચોદયાત્॥ ૐ આપો જ્યોતી રસોઽમૃતં બ્રહ્મ ભૂર્ભુવઃસુવરોમ્॥

Om Bhuh. Om Bhuvah. Om Suvah. Om Mahah. Om Janah. Om Tapah. Om Satyam. Om Tat-Savitur Varenyam Bhargo Devasya Dhimahi. Dhiyo Yo Nah Prachodayat. Om Apo Jyoti Raso-mritam Brahma Bhur-Bhuvah-Suvar-Om.

અર્થ:ઓમ, પૃથ્વી. ઓમ, અંતરિક્ષ. ઓમ, સ્વર્ગ. ઓમ, મહર્લોક. ઓમ, જનલોક. ઓમ, તપોલોક. ઓમ, સત્યલોક. એ પરમ વરણીય, દિવ્ય, પાપનાશક સવિતા (સૂર્યદેવ)ના તેજનું અમે ધ્યાન કરીએ છીએ; એ અમારી બુદ્ધિને પ્રેરિત અને પ્રકાશિત કરે. ઓમ — જળ, જ્યોતિ, રસ, અમૃત, બ્રહ્મ — ભૂઃ, ભુવઃ, સુવઃ, ઓમથી અંકિત. (સાત વ્યાહૃતિઓ સાત લોકોના નામ છે; મધ્યની પંક્તિ ગાયત્રી મંત્ર છે; અંતિમ પંક્તિ એનું 'શિરસ્' અથવા મુગટ છે, જે અનુષ્ઠાનિક પ્રાણાયામ સમયે બોલાય છે.)

શબ્દ-શબ્દ અર્થ

ઉચ્ચારણ સાંભળવા કોઈપણ શબ્દ પર ક્લિક કરો

ૐ🔊Omઆદિનાદ, પ્રણવ, બ્રહ્મ સ્વયં — પ્રત્યેક વ્યાહૃતિ પૂર્વે ઉચ્ચારાય છે

ભૂઃ🔊Bhuhપૃથ્વી લોક — પ્રથમ વ્યાહૃતિ (સ્થૂળ ભૌતિક જગત)

ભુવઃ🔊Bhuvahઅંતરિક્ષ / મધ્ય પ્રદેશ — દ્વિતીય વ્યાહૃતિ

સુવઃ🔊Suvahસ્વર્ગલોક — તૃતીય વ્યાહૃતિ ('સ્વઃ' એમ પણ ઉચ્ચારાય)

મહઃ🔊Mahahમહર્લોક, મહાનતાનો લોક — ચતુર્થ વ્યાહૃતિ

જનઃ🔊Janahજનલોક, સૃષ્ટિનો લોક — પંચમ વ્યાહૃતિ

તપઃ🔊Tapahતપોલોક, તપસ્યાનો લોક — ષષ્ઠ વ્યાહૃતિ

સત્યમ્🔊Satyamસત્યલોક, સત્યનો લોક — સપ્તમ વ્યાહૃતિ, બ્રહ્માનું ધામ

તત્સવિતુઃ🔊Tat-Savituhએ (પરમ), સવિતાનું — સૌનું દીપ્તિમાન સૌર મૂળ

વરેણ્યમ્🔊Varenyamપરમ વરણીય, શોધવા યોગ્ય સર્વોચ્ચ

ભર્ગો દેવસ્ય🔊Bhargo Devasyaએ દેવનું દિવ્ય, પાપનાશક તેજ (ભર્ગ)

ધીમહિ🔊Dhimahiઅમે ધ્યાન કરીએ છીએ, અમે ચિંતન કરીએ છીએ

ધિયો યો નઃ પ્રચોદયાત્🔊Dhiyo Yo Nah Prachodayatએ અમારી બુદ્ધિ (મતિ) ને પ્રેરિત અને પ્રકાશિત કરે

આપો જ્યોતી🔊Apo Jyotiજળ અને જ્યોતિ (પોષક અને પ્રકાશક તત્ત્વો)

રસોઽમૃતમ્🔊Raso-mritamરસ (સાર), અમૃત (અમરત્વ નેક્ટર)

બ્રહ્મ🔊Brahmaબ્રહ્મ, પરમ તત્ત્વ

ભૂર્ભુવઃસુવરોમ્🔊Bhur-Bhuvah-Suvar-Omઓમથી અંકિત ત્રણ લોક — ગાયત્રીનું શિરસ્ (મસ્તક)

પ્રાણાયામ મંત્ર (વ્યાહૃતિ અને શિરસ્ સહિત ગાયત્રી) પાઠના લાભ

✦

નિત્ય સંધ્યાવંદન અનુષ્ઠાનમાં પ્રાણાયામ માટે નિર્ધારિત મંત્ર

✦

શ્વાસ-નિયંત્રણને ગાયત્રીના ધ્યાન સાથે જોડે છે, શરીર અને મન બંનેને એકસાથે સ્થિર કરે છે

✦

સાત વ્યાહૃતિઓ સાત લોકોને પવિત્ર કરે છે, પૃથ્વીથી સત્યલોક સુધી ચેતનાનો વિસ્તાર કરે છે

✦

બુદ્ધિને શુદ્ધ અને પ્રેરિત કરવા સવિતાની પ્રકાશક કૃપાનું આવાહન કરે છે (પ્રચોદયાત્)

✦

શિરસ્ ('આપો જ્યોતિ…') જળ, જ્યોતિ, રસ, અમૃત અને બ્રહ્મની એકતાની પુષ્ટિ કરે છે

✦

જપ, પૂજા કે ધ્યાન પૂર્વે શાંતિ, એકાગ્રતા અને પ્રાણિક સંતુલનનો વિકાસ કરે છે

પ્રાણાયામ મંત્ર (વ્યાહૃતિ અને શિરસ્ સહિત ગાયત્રી) જપ વિધિ

જપ સંખ્યા3વાર

ઉત્તમ સમયત્રણેય સંધ્યાઓમાં — પ્રભાત, મધ્યાહ્ન અને સંધ્યા — તથા કોઈ પણ ધ્યાન કે પૂજા પૂર્વે

પૂર્વ (અથવા ઉત્તર) તરફ મુખ રાખી સીધા બેસો. અંગૂઠાથી જમણું નસકોરું બંધ કરી, ડાબાથી ધીમે શ્વાસ લો (પૂરક), સંપૂર્ણ મંત્રનો એક વાર માનસિક જપ કરતાં. બંને નસકોરાં બંધ કરી શ્વાસ રોકો (કુંભક), બીજી વાર જપતાં. પછી જમણા નસકોરા દ્વારા છોડો (રેચક), ત્રીજી વાર જપતાં. આ પ્રાણાયામનું એક ચક્ર છે; સામાન્ય રીતે ત્રણ ચક્ર કરાય છે. કરોડરજ્જુ સીધી રાખો અને મનને સવિતાની સૌર-જ્યોતિ પર સ્થિર રાખો.

વારંવાર પુછાતા પ્રશ્નો

આ પાના પર સંપૂર્ણ પ્રાણાયામ મંત્ર (વ્યાહૃતિ અને શિરસ્ સહિત ગાયત્રી) ગુજરાતી લિપિમાં છે — એ જ મૂળ શ્લોકો, અક્ષર-અક્ષર લિપ્યંતરિત, જેથી તમે સરળતાથી વાંચી અને જપી શકો. કોઈપણ પંક્તિ (અથવા ▶ બટન) દબાવી તેનો પાઠ સાંભળો.

હા — માત્ર લિપિ બદલાય છે; શબ્દો અને તેમનો અર્થ મૂળ જ રહે છે. આ પાનાનો શ્લોક-શ્લોક અર્થ, લાભ અને જપ વિધિ એ જ રીતે લાગુ પડે છે.

સામાન્ય ગાયત્રી માત્ર એક શ્લોક 'ઓમ તત્સવિતુર્વરેણ્યમ્…' છે. પ્રાણાયામ અને સંધ્યાવંદન માટે એનું વિસ્તૃત રૂપ બોલાય છે: પહેલાં પ્રણવ 'ઓમ', પછી સાત વ્યાહૃતિઓ (ભૂઃ, ભુવઃ, સુવઃ, મહઃ, જનઃ, તપઃ, સત્યમ્), પછી ગાયત્રી શ્લોક, અને અંતે ગાયત્રી-શિરસ્ ('ઓમ આપો જ્યોતિ રસોમૃતં બ્રહ્મ ભૂર્ભુવઃસુવરોમ્').

વ્યાહૃતિઓ સાત બ્રહ્માંડીય લોકોને નામ આપતા પવિત્ર ઉચ્ચાર છે: ભૂઃ (પૃથ્વી), ભુવઃ (અંતરિક્ષ), સુવઃ/સ્વઃ (સ્વર્ગ), મહઃ, જનઃ, તપઃ અને સત્યમ્. પ્રથમ ત્રણ 'મહા-વ્યાહૃતિઓ' છે અને સૌથી વધુ વપરાય છે; સંપૂર્ણ પ્રાણાયામ રૂપમાં સાતેય આવે છે.

શિરસ્ ('મસ્તક' અથવા મુગટ) ગાયત્રી પછી ઉમેરાતી પંક્તિ 'ઓમ આપો જ્યોતિ રસોમૃતં બ્રહ્મ ભૂર્ભુવઃસુવરોમ્' છે. એ દિવ્ય જ્યોતિને જળ, સાર, અમૃત અને બ્રહ્મ સાથે એકાકાર કરે છે અને ધ્યાનને અંકિત કરે છે. એનો ઉપયોગ ખાસ કરીને અનુષ્ઠાનિક પ્રાણાયામમાં થાય છે.

પરંપરાગત રીતે આ અનુષ્ઠાનિક રૂપની ગાયત્રી ઉપનયન/ગાયત્રી દીક્ષા દ્વારા પ્રાપ્ત થાય છે અને સંધ્યાવંદનમાં વપરાય છે. તેમ છતાં અનેક ગુરુઓ ભક્તોને શ્રદ્ધા અને સ્વચ્છ, શાંત આસન સાથે સરળ ગાયત્રી શ્લોકને શ્વાસ-જાગૃતિ અને ધ્યાન માટે વાપરવા પ્રોત્સાહિત કરે છે.

આ પણ વાંચો

ગાયત્રી મંત્રगायत्री मंत्र સૂર્ય ગાયત્રી મંત્રसूर्य गायत्री मंत्र ૐ પૂર્ણમદઃ પૂર્ણમિદમ્ॐ पूर्णमदः पूर्णमिदम्અસતો મા સદ્ગમય (પવમાન મંત્ર)असतो मा सद्गमय મંત્ર પુષ્પમ્मन्त्र पुष्पम्અઘમર્ષણ સૂક્તમ્अघमर्षण सूक्तम्શાંતિ મંત્રशांति मंत्र

ઉપયોગી લાગ્યું? સ્વજનો સાથે વહેંચો 🙏

ॐ

સંપૂર્ણ પ્રાણાયામ મંત્ર (વ્યાહૃતિ અને શિરસ્ સહિત ગાયત્રી) શ્લોક-શ્લોક અર્થ સહિત વાંચો, અથવા વધુ પવિત્ર પાઠ જુઓ

સંપૂર્ણ પ્રાણાયામ મંત્ર (વ્યાહૃતિ અને શિરસ્ સહિત ગાયત્રી) (દેવનાગરી)બધા મંત્રો હેતુ પ્રમાણે શોધો