પ્રજ્ઞાનં બ્રહ્મ

ઉત્પત્તિ અને કથા

Aitareya Upanishad, Verse 3.1.3 · Traditional (Upanishadic) · Vedic / Upanishadic

ઐતરેય ઉપનિષદનો ત્રીજો અધ્યાય પૂછે છે: 'આ આત્મા કોણ છે જેની આપણે ઉપાસના કરીએ છીએ? શાનાથી મનુષ્ય જુએ છે, સાંભળે છે, સૂંઘે છે, બોલે છે અને વિવેક કરે છે?' ઋષિ ઉત્તર આપે છે કે તે પ્રજ્ઞાન (ચેતના) છે, જે સર્વ ઇન્દ્રિયો અને સમગ્ર સૃષ્ટિ પર અધિષ્ઠિત છે — દેવતાઓ, ઋષિઓ, મનુષ્યો, પશુઓ અને મહાભૂતો સૌ તેનાથી જ સંચાલિત છે અને તેના પર જ આશ્રિત છે. આ અન્વેષણનો સાર આપતાં ઉપનિષદ ઘોષણા કરે છે — 'પ્રજ્ઞાનં બ્રહ્મ — ચેતના જ બ્રહ્મ છે,' અને શુદ્ધ જાગૃતિને પરમ સત્ય તરીકે પ્રતિષ્ઠિત કરે છે.