പുരുഷ സൂക്തം Meaning — Line by Line
पुरुष सूक्तम्
Every verse and every word explained in English & Hindi
Meaning — Line by Line
Every verse of പുരുഷ സൂക്തം with its English meaning. Tap any word to hear it, or ▶ to recite the verse.
Jump to a verse ▾
- Verse 1. Harih Om sahasrashirsha purushah sahasrakshah sahasrapat
- Verse 2. Purusha evedaꣳ sarvam yadbhutam yachcha bhavyam
- Verse 3. Etavanasya mahimato jyayanshcha purushah
- Verse 4. Tripadurdhva udaitpurushah padosyehabhavat punah
- Verse 5. Tato viradajayata virajo adhi purushah
- Verse 6. Tasmadyajnat sarvahutah sambhritam prishadajyam
- Verse 7. Tasmadyajnat sarvahutah richah samani jajnire
- Verse 8. Tasmadashva ajayanta ye ke chobhayadatah
- Verse 9. Tam yajnam barhishi praukshan purusham jatamagratah
- Verse 10. Yatpurusham vyadadhuh katidha vyakalpayan
- Verse 11. Brahmanosya mukhamasidbahu rajanyah kritah
- Verse 12. Chandrama manaso jatashchakshoh suryo ajayata
- Verse 13. Nabhya asidantarikshaꣳ shirshno dyauh samavartata
- Verse 14. Yatpurushena havisha deva yajnamatanvata
- Verse 15. Saptasyasan paridhayastrih sapta samidhah kritah
- Verse 16. Yajnena yajnamayajanta devastani dharmani prathamanyasan
Harih Om sahasrashirsha purushah sahasrakshah sahasrapat
हरिः ॐ सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् । स भूमिꣳ सर्वत स्पृत्वाऽत्यतिष्ठद्दशाङ्गुलम् ॥
Harih Om sahasrashirsha purushah sahasrakshah sahasrapat Sa bhumiꣳ sarvata spritvatyatishthaddashangulam
Meaningവിരാട് പുരുഷന് ആയിരം ശിരസ്സുകളും ആയിരം നേത്രങ്ങളും ആയിരം പാദങ്ങളുമുണ്ട്; അവിടുന്ന് സമസ്ത ഭൂമിയെയും എല്ലാ വശത്തുനിന്നും വ്യാപിച്ച് അതിനെക്കാൾ പത്ത് വിരൽ മുന്നോട്ട് വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു.
Purusha evedaꣳ sarvam yadbhutam yachcha bhavyam
पुरुष एवेदꣳ सर्वं यद्भूतं यच्च भाव्यम् । उतामृतत्वस्येशानो यदन्नेनातिरोहति ॥
Purusha evedaꣳ sarvam yadbhutam yachcha bhavyam Utamritatvasyeshano yadannenatirohati
Meaningഇതെല്ലാം പുരുഷൻ തന്നെ — കഴിഞ്ഞതെല്ലാം, വരാനിരിക്കുന്നതെല്ലാം; അവിടുന്ന് അമൃതത്വത്തിന്റെ പ്രഭു, അന്നത്തിലൂടെ (യജ്ഞത്തിലൂടെ) കൂടുതൽ മഹത്തരനാകുന്നു.
Etavanasya mahimato jyayanshcha purushah
एतावानस्य महिमातो ज्यायाँश्च पूरुषः । पादोऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि ॥
Etavanasya mahimato jyayanshcha purushah Padosya vishva bhutani tripadasyamritam divi
Meaningഇതാണ് അവിടുത്തെ മഹിമ, പുരുഷൻ ഇതിലും മഹത്തരൻ; സമസ്ത ജീവികളും അവിടുത്തെ കാൽഭാഗം മാത്രം, മൂന്ന് ഭാഗം സ്വർഗ്ഗത്തിൽ അമരമായി നിലകൊള്ളുന്നു.
Tripadurdhva udaitpurushah padosyehabhavat punah
त्रिपादूर्ध्व उदैत्पुरुषः पादोऽस्येहाभवत् पुनः । ततो विष्वङ् व्यक्रामत्साशनानशने अभि ॥
Tripadurdhva udaitpurushah padosyehabhavat punah Tato vishvan vyakramatsashananashane abhi
Meaningമൂന്ന് ഭാഗത്തോടെ പുരുഷൻ മുകളിലേക്ക് ഉയർന്നു; അവിടുത്തെ ഒരു ഭാഗം വീണ്ടും ഇവിടെ ആവിർഭവിച്ചു; അവിടെനിന്ന് അവിടുന്ന് തിന്നുന്നതും തിന്നാത്തതുമായ എല്ലാറ്റിലും എല്ലായിടത്തും വ്യാപിച്ചു.
Tato viradajayata virajo adhi purushah
ततो विराडजायत विराजो अधि पूरुषः । स जातो अत्यरिच्यत पश्चाद्भूमिमथो पुरः ॥
Tato viradajayata virajo adhi purushah Sa jato atyarichyata pashchadbhumimatho purah
Meaningഅവിടുന്നിൽ നിന്ന് വിരാട് (വിശ്വരൂപം) ജനിച്ചു, വിരാട്ടിൽ നിന്ന് പുരുഷൻ (സമഷ്ടി-പുരുഷൻ); ജനിച്ച് അവിടുന്ന് ഭൂമിയെക്കാൾ മുന്നോട്ടും പിന്നോട്ടും വ്യാപിച്ചു.
Tasmadyajnat sarvahutah sambhritam prishadajyam
तस्माद्यज्ञात् सर्वहुतः सम्भृतं पृषदाज्यम् । पशूँस्ताँश्चक्रे वायव्यानारण्या ग्राम्याश्च ये ॥
Tasmadyajnat sarvahutah sambhritam prishadajyam Pashunstanshchakre vayavyanaranya gramyashcha ye
Meaningആ സർവഹുത യജ്ഞത്തിൽ നിന്ന് തൈരും നെയ്യും ശേഖരിക്കപ്പെട്ടു; അതിൽ നിന്ന് അവിടുന്ന് വായു, വനം, ഗ്രാമത്തിലെ മൃഗങ്ങളെ സൃഷ്ടിച്ചു.
Tasmadyajnat sarvahutah richah samani jajnire
तस्माद्यज्ञात् सर्वहुतः ऋचः सामानि जज्ञिरे । छन्दाꣳसि जज्ञिरे तस्माद्यजुस्तस्मादजायत ॥
Tasmadyajnat sarvahutah richah samani jajnire Chhandaꣳsi jajnire tasmadyajustasmadajayata
Meaningആ സർവഹുത യജ്ഞത്തിൽ നിന്ന് ഋക്, സാമ മന്ത്രങ്ങൾ ജനിച്ചു; അതിൽ നിന്ന് ഛന്ദസ്സുകൾ ജനിച്ചു, അതിൽ നിന്ന് യജുസ്സ് ജനിച്ചു.
Tasmadashva ajayanta ye ke chobhayadatah
तस्मादश्वा अजायन्त ये के चोभयादतः । गावो ह जज्ञिरे तस्मात्तस्माज्जाता अजावयः ॥
Tasmadashva ajayanta ye ke chobhayadatah Gavo ha jajnire tasmattasmajjata ajavayah
Meaningഅതിൽ നിന്ന് അശ്വങ്ങൾ ജനിച്ചു, രണ്ട് വരി പല്ലുകളുള്ള എല്ലാ ജീവികളും; അതിൽ നിന്ന് പശുക്കൾ ജനിച്ചു, അതിൽ നിന്ന് ആടുകളും ചെമ്മരിയാടുകളും.
Tam yajnam barhishi praukshan purusham jatamagratah
तं यज्ञं बर्हिषि प्रौक्षन् पुरुषं जातमग्रतः । तेन देवा अयजन्त साध्या ऋषयश्च ये ॥
Tam yajnam barhishi praukshan purusham jatamagratah Tena deva ayajanta sadhya rishayashcha ye
Meaningആദിയിൽ ജനിച്ച ആ പുരുഷനെ ദേവന്മാർ പവിത്ര ദർഭയിൽ യജ്ഞമായി അഭിഷേകം ചെയ്തു; അവിടുത്തോടൊപ്പം ദേവന്മാരും സാധ്യരും ഋഷിമാരും യജ്ഞം ചെയ്തു.
Yatpurusham vyadadhuh katidha vyakalpayan
यत्पुरुषं व्यदधुः कतिधा व्यकल्पयन् । मुखं किमस्यासीत् किं बाहू किमूरू पादा उच्येते ॥
Yatpurusham vyadadhuh katidha vyakalpayan Mukham kimasyasit kim bahu kimuru pada uchyete
Meaningഅവർ പുരുഷനെ വിഭജിച്ചപ്പോൾ, അവിടുത്തെ എത്ര ഭാഗങ്ങളായി വിഭജിച്ചു? അവിടുത്തെ മുഖം എന്തായി, കൈകൾ എന്തായി, തുടകളും പാദങ്ങളും എന്തായി?
Brahmanosya mukhamasidbahu rajanyah kritah
ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीद्बाहू राजन्यः कृतः । ऊरू तदस्य यद्वैश्यः पद्भ्याꣳ शूद्रो अजायत ॥
Brahmanosya mukhamasidbahu rajanyah kritah Uru tadasya yadvaishyah padbhyaꣳ shudro ajayata
Meaningബ്രാഹ്മണൻ അവിടുത്തെ മുഖമായി; രാജന്യൻ (ക്ഷത്രിയൻ) അവിടുത്തെ കൈകളായി; അവിടുത്തെ തുടകൾ വൈശ്യനായി; അവിടുത്തെ പാദങ്ങളിൽ നിന്ന് ശൂദ്രൻ ജനിച്ചു.
Chandrama manaso jatashchakshoh suryo ajayata
चन्द्रमा मनसो जातश्चक्षोः सूर्यो अजायत । श्रोत्राद्वायुश्च प्राणश्च मुखादग्निरजायत ॥
Chandrama manaso jatashchakshoh suryo ajayata Shrotradvayushcha pranashcha mukhadagnirajayata
Meaningഅവിടുത്തെ മനസ്സിൽ നിന്ന് ചന്ദ്രൻ ജനിച്ചു; അവിടുത്തെ നേത്രത്തിൽ നിന്ന് സൂര്യൻ വന്നു; അവിടുത്തെ മുഖത്തിൽ നിന്ന് ഇന്ദ്രനും അഗ്നിയും വന്നു; അവിടുത്തെ പ്രാണനിൽ നിന്ന് വായു ജനിച്ചു.
Nabhya asidantarikshaꣳ shirshno dyauh samavartata
नाभ्या आसीदन्तरिक्षꣳ शीर्ष्णो द्यौः समवर्तत । पद्भ्यां भूमिर्दिशः श्रोत्रात्तथा लोकाँऽकल्पयन् ॥
Nabhya asidantarikshaꣳ shirshno dyauh samavartata Padbhyam bhumirdishah shrotrattatha lokankalpayan
Meaningഅവിടുത്തെ നാഭിയിൽ നിന്ന് അന്തരിക്ഷം ഉണ്ടായി; അവിടുത്തെ ശിരസ്സിൽ നിന്ന് സ്വർഗ്ഗം വികസിച്ചു; അവിടുത്തെ പാദങ്ങളിൽ നിന്ന് ഭൂമി, അവിടുത്തെ കാതിൽ നിന്ന് ദിക്കുകൾ — ഇങ്ങനെ അവർ ലോകങ്ങളെ സൃഷ്ടിച്ചു.
Yatpurushena havisha deva yajnamatanvata
यत्पुरुषेण हविषा देवा यज्ञमतन्वत । वसन्तोऽस्यासीदाज्यं ग्रीष्म इध्मः शरद्धविः ॥
Yatpurushena havisha deva yajnamatanvata Vasantosyasidajyam grishma idhmah sharaddhavih
Meaningദേവന്മാർ പുരുഷനെ ആഹുതിയാക്കി യജ്ഞം വ്യാപിപ്പിച്ചപ്പോൾ — വസന്തം അതിന്റെ നെയ്യും, ഗ്രീഷ്മം അതിന്റെ ഇന്ധനവും, ശരത്ത് അതിന്റെ ആഹുതിയും ആയി.
Saptasyasan paridhayastrih sapta samidhah kritah
सप्तास्यासन् परिधयस्त्रिः सप्त समिधः कृताः । देवा यद्यज्ञं तन्वाना अबध्नन् पुरुषं पशुम् ॥
Saptasyasan paridhayastrih sapta samidhah kritah Deva yadyajnam tanvana abadhnan purusham pashum
Meaningഏഴ് അതിന്റെ പരിധികൾ; മൂന്നിരട്ടി ഏഴ് സമിധകൾ ഉണ്ടാക്കപ്പെട്ടു, ദേവന്മാർ യജ്ഞം ചെയ്ത് പുരുഷനെ ബലിമൃഗമായി ബന്ധിച്ചപ്പോൾ.
Yajnena yajnamayajanta devastani dharmani prathamanyasan
यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवास्तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् । ते ह नाकं महिमानः सचन्त यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः ॥
Yajnena yajnamayajanta devastani dharmani prathamanyasan Te ha nakam mahimanah sachanta yatra purve sadhyah santi devah
Meaningയജ്ഞത്തിലൂടെ ദേവന്മാർ യജ്ഞസ്വരൂപനെ (പുരുഷനെ) ആരാധിച്ചു; ഇവയായിരുന്നു ആദ്യ ധർമ്മങ്ങൾ (വിധികൾ). ഈ മഹാ ശക്തികൾ പ്രാചീന സാധ്യരും ദേവന്മാരും വസിക്കുന്ന സ്വർഗ്ഗത്തിലെത്തി.
Word-by-Word Breakdown
Origin & History
Source: Rigveda (Mandala 10, Hymn 90)
Author: Rishi Narayana
Period: 1500-1200 BCE
പുരുഷ സൂക്തം ഋഷി നാരായണൻ രചിച്ചതായി കരുതപ്പെടുന്നു, ഇത് ഋഗ്വേദത്തിന്റെ പത്താമത്തെ മണ്ഡലത്തിലുണ്ട്. ആദിമ പുരുഷൻ പ്രപഞ്ച സൃഷ്ടിക്കായി തന്നെത്തന്നെ സമർപ്പിക്കുന്ന ഒരു വിരാട് യജ്ഞത്തെ ഇത് വർണ്ണിക്കുന്നു. ഈ സൂക്തം വേദങ്ങളിലെ തത്ത്വശാസ്ത്രപരമായി ഏറ്റവും ആഴമേറിയ ഗ്രന്ഥങ്ങളിലൊന്നാണ് — ഒന്ന് അനേകമാകുന്നത് എങ്ങനെ, ഏകത്വത്തിൽ നിന്ന് വൈവിധ്യം എങ്ങനെ ഉത്ഭവിക്കുന്നു എന്ന അടിസ്ഥാന ചോദ്യത്തെ ഇത് അഭിസംബോധന ചെയ്യുന്നു.
Frequently Asked Questions
പുരുഷ സൂക്തം എന്താണ്?▼
പുരുഷ സൂക്തം എത്ര പുരാതനമാണ്?▼
പുരുഷന്റെ യജ്ഞം എന്നതിന്റെ അർത്ഥമെന്ത്?▼
ഇത് എന്തുകൊണ്ട് പ്രധാനമാണ്?▼
Ready to start chanting?
See Benefits & How to Chant →