द्वापर युग
जगाचा तिसरा युग — श्रीकृष्ण आणि महाभारताचा युग
द्वापर युग जगाच्या चार युगांमध्ये तिसरे आहे, जे त्रेता युगानंतर आणि आपल्या सध्याच्या कलियुगाच्या आधी येते. 864,000 वर्षे चालणारे हे ते युग आहे ज्यामध्ये धर्मरूपी बैल आपल्या चारपैकी केवळ दोन पायांवर उभा होता, पुण्य घटून निम्मे राहिले होते. हे श्रीकृष्णाचे, विष्णूच्या आठव्या अवताराचे, कुरुक्षेत्रावरील महाभारताच्या महायुद्धाचे, आणि भगवद्गीतेच्या गायनाचे युग आहे. याच युगात ऋषी व्यासांनी एका वेदाचे चार भागांमध्ये विभाजन केले.
Interesting Facts
- ✦द्वापर युग 864,000 वर्षे चालले — तिसरे युग, त्रेता युगाची निम्मी लांबी.
- ✦"द्वापर" नावाचा अर्थ आहे "दोन": धर्म (बैल) आता केवळ दोन पायांवर उभा होता, आणि पुण्याचा केवळ निम्मा भाग शिल्लक होता.
- ✦विष्णूचे आठवे अवतार श्रीकृष्ण द्वापर युगात अवतरले; त्यांच्या प्रस्थानाने त्याचा अंत आणि कलियुगाचा आरंभ होतो.
- ✦कुरुक्षेत्रावरील महाभारत युद्ध आणि भगवद्गीता द्वापर युगाची आहेत.
- ✦ऋषी वेदव्यासांनी युगाच्या क्षीण होत जाणाऱ्या बुद्धीला अनुकूल एका वेदाचे चार भागांमध्ये — ऋग्, यजुर्, साम व अथर्व — विभाजन केले.
- ✦उपासना आता मंदिरे, देव-मूर्ती व अनुष्ठानावर केंद्रित झाली; मानवी आयुष्य घटून सुमारे 1,000 वर्षे राहिले.
चार युगांमध्ये तिसरे
दीर्घ सत्य व त्रेता युगांनंतर द्वापर युग येते, काळाच्या महान चक्राचा तिसरा फेरा. ते 864,000 मानवी वर्षे चालते — त्याच्या आधीच्या त्रेता युगाची निम्मी लांबी. त्याचे नाव संस्कृतमधील "दोन" यावरून येते, कारण या युगात धर्मरूपी बैल आपल्या चारपैकी केवळ दोन पायांवर उभा होता, आणि नेमके निम्मे पुण्य शिल्लक होते.
आता पुण्य व पाप समान रीतीने संतुलित होते. सत्य अजूनही पूजनीय होते, परंतु संशय, इच्छा व संघर्ष प्रबळ झाले होते, आणि पूर्व युगांची पूर्ण समरसता संपली होती. लोक आता केवळ ध्यानाने, केवळ यज्ञाने ईश्वराला प्राप्त करू शकत नव्हते, म्हणून मंदिरे, मूर्ती व अनुष्ठानाद्वारे ईश-उपासना प्रमुख झाली.
कृष्ण आणि महाभारत
द्वापर युग सदैव श्रीकृष्णाचे युग आहे, विष्णूचे आठवे अवतार — वृंदावनाचे गोपाल, पांडवांचे सखा, आणि भगवद्गीतेचे परम गुरू. अत्याचारी कंसाच्या संहारासाठी आणि पृथ्वीचा भार हरण करण्यासाठी अवतरलेले कृष्ण या युगाच्या नेमक्या केंद्रात उभे आहेत.
महाभारताचे महायुद्ध, जे कुरुक्षेत्राच्या मैदानावर पांडव व कौरवांमध्ये लढले गेले, द्वापर युगाच्या अंती घडले. त्या युद्धाच्या पूर्वसंध्येला, जेव्हा योद्धा अर्जुन विषादाने अभिभूत झाला, कृष्णाने त्याला भगवद्गीता सांगितली — कर्तव्य, भक्ती व अमर आत्म्याचे गायन. हे आजही हिंदू जगताचे सर्वाधिक प्रिय शास्त्र आहे, द्वापर युगाची प्रत्येक पुढील युगाला देणगी.
वेदांचे विभाजन आणि युगाचा अंत
जसजसे युग सरत गेले लोकांची बुद्धी क्षीण होत गेली, एका महान वेदाला संपूर्ण रूपात धारण व समजणे कठीण झाले. म्हणून ऋषी कृष्ण द्वैपायन — जे यानंतर सदैव वेदव्यास, "वेदाचे विभाजक", म्हणवले — त्यांनी त्याचे चार भागांत विभाजन केले: ऋग्, यजुर्, साम व अथर्व, आणि आपल्या शिष्यांना शिकवले जेणेकरून पवित्र ज्ञान लुप्त होऊ नये.
द्वापर युगाचा अंत श्रीकृष्णाच्या पृथ्वीवरून प्रस्थानासह झाला. परंपरेनुसार, ज्या क्षणी त्यांनी आपले नश्वर शरीर त्यागले, त्याच क्षणी कलियुग — आपले सध्याचे युग — 3102 इसवीसनपूर्वशी जुळणाऱ्या वर्षात आरंभ झाले. अशा प्रकारे कृष्ण व गीतेचे युग चारही युगांमध्ये अंतिम व सर्वाधिक अंधकारमय युगात बदलले, ज्यामध्ये आता आपण राहतो.
Related Mantras & Stotras
Frequently Asked Questions
How long did the Dvapara Yuga last?
The Dvapara Yuga lasted 864,000 human years — the third of the four ages, half the length of the Treta Yuga. It ended with the departure of Sri Krishna, around 3102 BCE, which began the Kali Yuga.
Which avatar of Vishnu came in the Dvapara Yuga?
Sri Krishna, the eighth avatar of Vishnu, lived in the Dvapara Yuga — the cowherd of Vrindavan, friend and charioteer of the Pandavas, and the teacher of the Bhagavad Gita. His elder brother Balarama is also counted among the avatars of this age.
Did the Mahabharata happen in the Dvapara Yuga?
Yes. The great war of the Mahabharata at Kurukshetra and the speaking of the Bhagavad Gita took place at the close of the Dvapara Yuga, just before the present Kali Yuga began.
Why is it called Dvapara Yuga?
"Dvapara" comes from the Sanskrit for "two". In this age the bull of dharma stood on only two of its four legs — one half of righteousness remained — so virtue and vice were evenly balanced.