శ్రీ భగవద్ధ్యానసోపానమ్
ଶ୍ରୀ ଭଗବଦ୍ଧ୍ୟାନସୋପାନମ୍ in Telugu · తెలుగు
మీ భాష/లిపిలో చదవండి
✦ అర్థం
శ్రీ భగవద్ధ్యానసోపానం — అంటే 'భగవంతుని ధ్యానపు సోపానం (మెట్లు)' — స్వామి వేదాంత దేశికుడు రచించిన పన్నెండు శ్లోకాల ప్రసిద్ధ స్తోత్రం, ఇది శ్రీరంగంలో శయనమూర్తి అయిన భగవాన్ రంగనాథుని స్తుతిస్తుంది. తిరుప్పాణాళ్వార్ తమిళ 'అమలనాదిపిరాన్' నుండి ప్రేరణ పొందిన ఈ స్తోత్రం భగవంతుని దివ్య స్వరూపాన్ని పాద-కమలం నుండి కిరీటం వరకు అంగప్రత్యంగ ధ్యానం చేస్తుంది, సోపానపు మెట్లు ఎక్కుతున్నట్లు. దీని ఫలశ్రుతి-శ్లోకం చెబుతుంది — ఇలా ధ్యానం చేయడం వల్ల గాఢ భక్తి, భగవత్-సాన్నిధ్యం వైపు అనాయాస ఆరోహణ లభిస్తుంది.
మూలం & కథ
Stotras of Swami Vedanta Desika (one of his three hymns on Lord Ranganatha of Srirangam) · Swami Vedanta Desika (Venkatanatha / Venkateshacharya) · 13th–14th century CE
స్వామి వేదాంత దేశికుడు శ్రీరంగంలో భగవాన్ రంగనాథుని — ఆదిశేషునిపై మహా శయనమూర్తి విష్ణువు — ఆరాధనలో భగవద్ధ్యానసోపానం రచించారు. తిరుప్పాణాళ్వార్ తమిళ 'అమలనాదిపిరాన్' ననుసరించి — ఆయన భగవంతుని పాదం నుండి ముఖం వరకు చూసి, ఆ తరువాత మరే వస్తువుపై దృష్టి పెట్టనని సంకల్పించారు — దేశికుడు అదే పాదాది-కేశ (పాదం-నుండి-కిరీటం) దృష్టిని సుందర సంస్కృత శ్లోకాలలో పొందుపరిచారు. ప్రతి శ్లోకం ధ్యానం చేసే మనస్సును భగవంతుని స్వరూపపు ఒక్కో అంగంపై నిలుపుతుంది, తద్వారా మొత్తం స్తోత్రం ఒక ధ్యానపు 'సోపానం' అవుతుంది, దీని ద్వారా భక్తుడు భగవంతునితో ప్రేమమయ మిలనం వైపు ఆరోహిస్తాడు.
✦ శాస్త్రాలలో చెప్పినట్లు
తిరుప్పాణాళ్వార్ గురించి — ఆయన దృష్టి ఈ స్తోత్రాన్ని ప్రేరేపించింది — చెబుతారు: భగవంతుని ఆజ్ఞ ప్రకారమే ఆలయ పూజారి భుజాలపై శ్రీరంగం గర్భగుడిలోకి తీసుకువెళ్లబడినప్పుడు, ఆయన భగవంతుని శోభను పాదం నుండి ముఖం వరకు గానం చేసి, తాను తన నేత్రాలను ఏ హీన వస్తువుపైనా పెట్టనని ప్రకటిస్తూ, అక్కడే రంగనాథునిలో లీనమయ్యారు; దేశికుని ధ్యానసోపానం ప్రతి భక్తుడిని అదే ఆరోహి దృష్టి-మార్గంలో ఆహ్వానిస్తుంది.
అర్థంతో పూర్తి పాఠం
ఏ పంక్తిపైన అయినా లేదా ▶ బటన్పై తాకి వినండి
అన్తర్జ్యోతిః కిమపి యమినామఞ్జనం యోగదృష్టే- శ్చిన్తారత్నం సులభమిహ నః సిద్ధిమోక్షానురూపమ్ । దీనానాథవ్యసనశమనం దైవతం దైవతానాం దివ్యం చక్షుః శ్రుతిపరిషదాం దృశ్యతే రఙ్గమధ్యే ॥ ౧ ॥
antarjyotiḥ kimapi yaminām añjanaṃ yogadṛṣṭe- ścintāratnaṃ sulabhamiha naḥ siddhimokṣānurūpam | dīnānāthavyasanaśamanaṃ daivataṃ daivatānāṃ divyaṃ cakṣuḥ śrutipariṣadāṃ dṛśyate raṅgamadhye || 1 ||
అర్థం:అక్కడ, శ్రీరంగం మధ్యలో దర్శనమిస్తుంది — ఏదో అనిర్వచనీయమైన అంతర్జ్యోతి, యమీ (సంయమ) మునుల యోగదృష్టికి అంజనం, ఇక్కడ మనకు సులభంగా లభించే చింతామణి, సిద్ధి మోక్షాలు రెండింటికీ అనురూపమైనది, దీన-అనాథుల దుఃఖాన్ని శమింపజేసేది, దేవతలకే దేవుడు, శ్రుతి-పరిషత్తుల దివ్య నేత్రం. (1)
వేదాతీతశ్రుతిపరిమలం వేధసాం మౌలిసేవ్యం ప్రాదుర్భూతం కనకసరితః సైకతే హంసజుష్టే । లక్ష్మీభూమ్యోః కరసరసిజైర్లాలితం రఙ్గభర్తుః పాదామ్భోజం ప్రతిఫలతి మే భావనాదీర్ఘికాయామ్ ॥ ౨ ॥
vedātītaśrutiparimalaṃ vedhasāṃ maulisevyaṃ prādurbhūtaṃ kanakasaritaḥ saikate haṃsajuṣṭe | lakṣmībhūmyoḥ karasarasijairlālitaṃ raṅgabhartuḥ pādāmbhojaṃ pratiphalati me bhāvanādīrghikāyām || 2 ||
అర్థం:నా భావనా-దీర్ఘిక (సరోవరం)లో శ్రీరంగనాథుని పాద-కమలాలు ప్రతిఫలిస్తాయి — వేదాలకు అతీతమైన పరిమళం, వేదాల పరిమళ-స్వరూపం, బ్రహ్మాది దేవతల కిరీటాలచే సేవ్యం, స్వర్ణ-సరిత (కావేరి) హంసలు నివసించే ఇసుకతిన్నెపై ఆవిర్భవించినవి, లక్ష్మీ-భూముల కర-కమలాలచే లాలించబడేవి. (2)
చిత్రాకారాం కటకరుచిభిశ్చారువృత్తానుపూర్వాం కాలే దూత్యద్రుతతరగతిం కాన్తిలీలాకలాచీమ్ । జానుచ్ఛాయాద్విగుణసుభగాం రఙ్గభర్తుర్మదాత్మా జఙ్ఘాం దృష్ట్వా జననపదవీజాఙ్ఘికత్వం జహాతి ॥ ౩ ॥
citrākārāṃ kaṭakarucibhiścāruvṛttānupūrvāṃ kāle dūtyadrutataragatiṃ kāntilīlākalācīm | jānucchāyādviguṇasubhagāṃ raṅgabharturmadātmā jaṅghāṃ dṛṣṭvā jananapadavījāṅghikatvaṃ jahāti || 3 ||
అర్థం:రంగనాథుని జంఘలను (పిక్కలను) చూసి — విచిత్రాకారం, సుందర-వృత్తం, క్రమంగా సన్నగిల్లేవి, సమయానికి దూత వలె వేగవంతం, కాంతి లీలలతో కలితం, మోకాళ్ల కాంతిచే ద్విగుణ సుభగం — నా ముగ్ధ మనసు జన్మ-మార్గంలో సంచరించే స్వభావాన్ని విడిచిపెడుతుంది. (3)
కామారామస్థిరకదలికాస్తమ్భసమ్భావనీయం క్షౌమాశ్లిష్టం కిమపి కమలాభూమినీలోపధానమ్ । న్యఞ్చత్కాఞ్చీకిరణరుచిరం నిర్విశత్యూరుయుగ్మం లావణ్యౌఘద్వయమివ మతిర్మామికా రఙ్గయూనః ॥ ౪ ॥
kāmārāmasthirakadalikāstambhasambhāvanīyaṃ kṣaumāśliṣṭaṃ kimapi kamalābhūminīlopadhānam | nyañcatkāñcīkiraṇaruciraṃ nirviśatyūruyugmaṃ lāvaṇyaughadvayamiva matirmāmikā raṅgayūnaḥ || 4 ||
అర్థం:నా బుద్ధి యువ రంగనాథుని ఊరు-యుగళంలో (తొడల జంటలో) ప్రవేశిస్తుంది — కామ ఉద్యానంలోని స్థిర కదళీ-స్తంభాలతో పోల్చదగినవి, క్షౌమం (పట్టు)తో ఆవృతం, లక్ష్మికి అనిర్వచనీయ నీల ఉపధానం (దిండు), క్రిందికి జారే మేఖల కిరణాలతో రుచిరం — రెండు లావణ్య-ధారల వలె. (4)
సమ్ప్రీణాతి ప్రతికలమసౌ మానసం మే సుజాతా గమ్భీరత్వాత్క్వచన సమయే గూఢనిక్షిప్తవిశ్వా । నాలీకేన స్ఫురితరజసా వేధసో నిర్మిమాణా రమ్యావర్తద్యుతిసహచరీ రఙ్గనాథస్య నాభిః ॥ ౫ ॥
samprīṇāti pratikalamasau mānasaṃ me sujātā gambhīratvātkvacana samaye gūḍhanikṣiptaviśvā | nālīkena sphuritarajasā vedhaso nirmimāṇā ramyāvartadyutisahacarī raṅganāthasya nābhiḥ || 5 ||
అర్థం:ప్రతి క్షణం రంగనాథుని సుజాత నాభి నా మనసును ఆనందింపజేస్తుంది — ఎంత గంభీరమంటే ప్రళయకాలంలో సమస్త విశ్వాన్ని గూఢంగా తనలో ఉంచుకుంటుంది, వికసిత పరాగం గల కమలంతో బ్రహ్మను సృష్టిస్తుంది, రమ్య ఆవర్త కాంతికి సహచరి. (5)
శ్రీవత్సేన ప్రథితవిభవం శ్రీపదన్యాసధన్యం మధ్యం బాహ్వోర్మణివరరుచా రఞ్జితం రఙ్గధామ్నః । సాన్ద్రచ్ఛాయం తరుణతులసీచిత్రయా వైజయన్త్యా సన్తాపం మే శమయతి ధియశ్చన్ద్రికోదారహారమ్ ॥ ౬ ॥
śrīvatsena prathitavibhavaṃ śrīpadanyāsadhanyaṃ madhyaṃ bāhvormaṇivararucā rañjitaṃ raṅgadhāmnaḥ | sāndracchāyaṃ taruṇatulasīcitrayā vaijayantyā santāpaṃ me śamayati dhiyaścandrikodārahāram || 6 ||
అర్థం:రంగధామం మధ్యభాగం (నడుము) — శ్రీవత్సంతో విభవ-ప్రసిద్ధం, శ్రీ పాద-న్యాసంతో ధన్యం, భుజాల మధ్య శ్రేష్ఠ మణుల కాంతిచే రంజితం, తాజా తులసితో విచిత్ర వైజయంతి మాలతో సాంద్ర-ఛాయ గలది, చంద్రిక వలె ఉదార హారంతో కూడినది — నా మనసు సంతాపాన్ని శమింపజేస్తుంది. (6)
ఏకం లీలోపహితమితరం బాహుమాజానులమ్బం ప్రాప్తౌ రఙ్గే శయితురఖిలప్రార్థనాపారిజాతమ్ । దృప్తా సేయం దృఢనియమితా రశ్మిభిర్భూషణానాం చిన్తాహస్తిన్యనుభవతి మే చిత్రమాలానయన్త్రమ్ ॥ ౭ ॥
ekaṃ līlopahitamitaraṃ bāhumājānulambaṃ prāptau raṅge śayiturakhilaprārthanāpārijātam | dṛptā seyaṃ dṛḍhaniyamitā raśmibhirbhūṣaṇānāṃ cintāhastinyanubhavati me citramālānayantram || 7 ||
అర్థం:శయనించే రంగనాథుని రెండు భుజాలు — ఒకటి లీలగా ఉంచబడింది, మరొకటి మోకాళ్ల వరకు వేలాడుతోంది, సమస్త ప్రార్థనలను తీర్చే పారిజాతం — గర్వించినా ఆభరణాల కిరణాలచే దృఢంగా బంధించబడ్డాయి; నా చింతా-హస్తిని (ఆడ ఏనుగు) వాటిని విచిత్ర ఆలాన-స్తంభంగా అనుభవిస్తుంది. (7)
సాభిప్రాయస్మితవికసితం చారుబిమ్బాధరోష్ఠం దుఃఖాపాయప్రణయిని జనే దూరదత్తాభిముఖ్యమ్ । కాన్తం వక్త్రం కనకతిలకాలఙ్కృతం రఙ్గభర్తుః స్వాన్తే గాఢం విలగతి మమ స్వాగతోదారనేత్రమ్ ॥ ౮ ॥
sābhiprāyasmitavikasitaṃ cārubimbādharoṣṭhaṃ duḥkhāpāyapraṇayini jane dūradattābhimukhyam | kāntaṃ vaktraṃ kanakatilakālaṅkṛtaṃ raṅgabhartuḥ svānte gāḍhaṃ vilagati mama svāgatodāranetram || 8 ||
అర్థం:రంగనాథుని కాంత ముఖం — సార్థక చిరునవ్వుతో వికసితం, సుందర బింబ-సదృశ అధరోష్ఠం గలది, దూరం నుండే దుఃఖిత భక్తుని వైపు అభిముఖం, స్వర్ణ-తిలకంతో అలంకృతం — తన స్వాగతపూర్ణ ఉదార నేత్రాలతో నా హృదయంలో గాఢంగా నాటుకుంటుంది. (8)
మాల్యైరన్తఃస్థిరపరిమలైర్వల్లభాస్పర్శమాన్యైః కుప్యచ్చోలీవచనకుటిలైః కున్తలైః శ్లిష్టమూలే । రత్నాపీడద్యుతిశబలితే రఙ్గభర్తుః కిరీటే రాజన్వత్యః స్థితిమధిగతా వృత్తయశ్చేతసో మే ॥ ౯ ॥
mālyairantaḥsthiraparimalairvallabhāsparśamānyaiḥ kupyaccolīvacanakuṭilaiḥ kuntalaiḥ śliṣṭamūle | ratnāpīḍadyutiśabalite raṅgabhartuḥ kirīṭe rājanvatyaḥ sthitimadhigatā vṛttayaścetaso me || 9 ||
అర్థం:రంగనాథుని కిరీటంలో — దాని మూలం ఆయన కుంతలాలతో (కేశాలతో) వేష్టితం, రత్నాపీడ కాంతిచే శబలం — నా చిత్త వృత్తులు రాజన్వతి (సుశాసితం) అయి స్థితిని పొందాయి. (9)
పాదామ్భోజం స్పృశతి భజతే రఙ్గనాథస్య జఙ్ఘా- మూరుద్వన్ద్వే విలగతి శనైరూర్ధ్వమభ్యేతి నాభిమ్ । వక్షస్యాస్తే వలతి భుజయోర్మామికేయం మనీషా వక్త్రాభిఖ్యాం పిబతి వహతే వాసనాం మౌలిబన్ధే ॥ ౧౦ ॥
pādāmbhojaṃ spṛśati bhajate raṅganāthasya jaṅghā- mūrudvandve vilagati śanairūrdhvamabhyeti nābhim | vakṣasyāste valati bhujayormāmikeyaṃ manīṣā vaktrābhikhyāṃ pibati vahate vāsanāṃ maulibandhe || 10 ||
అర్థం:నా ఈ బుద్ధి రంగనాథుని పాద-కమలాన్ని స్పృశించి సేవిస్తుంది, జంఘ ఊరు-యుగళంలో లగ్నమవుతుంది, మెల్లగా పైకి నాభి వరకు వెళుతుంది, వక్షంపై నిలుస్తుంది, భుజాలపై సంచరిస్తుంది, ముఖ శోభను పానం చేస్తుంది, కిరీట-బంధంలో వాసనను (అనురాగాన్ని) ధరిస్తుంది. (10)
కాన్తోదారరయైరిహ భుజైః కఙ్కణజ్యాకిణాఙ్కై- ర్లక్ష్మీధామ్నః పృథులపరిఘైర్లక్షితా భీతిహేతిః । అగ్రే కిఞ్చిద్భుజగశయనః స్వాత్మనైవాత్మనః సన్ మధ్యేరఙ్గం మమ చ హృదయే వర్తతే సావరోధః ॥ ౧౧ ॥
kāntodāararayairiha bhujaiḥ kaṅkaṇajyākiṇāṅkai- rlakṣmīdhāmnaḥ pṛthulaparighairlakṣitā bhītihetiḥ | agre kiñcidbhujagaśayanaḥ svātmanaivātmanaḥ san madhyeraṅgaṃ mama ca hṛdaye vartate sāvarodhaḥ || 11 ||
అర్థం:ఇక్కడ సర్పశాయి భగవానుడు విరాజమానుడు — ఆయన భుజాలు కాంతం, ఉదార-వేగం గలవి, జ్యా (ధనుస్సు దారం) కిణాంకంతో (కాయలతో) చిహ్నితం, లక్ష్మీ-ధామపు విశాల అర్గళ సదృశం, భయం నుండి రక్షించే ఆయుధ-స్వరూపం; తన ఆత్మచేతనే తన కోసం విద్యమానుడై శ్రీరంగం మధ్యలో, ఇప్పుడు తన పరివారంతో నా హృదయంలో కూడా నివసిస్తాడు. (11)
రఙ్గాస్థానే రసికమహితే రఞ్జితాశేషచిత్తే విద్వత్సేవావిమలమనసా వేఙ్కటేశేన కౢప్తమ్ । అక్లేశేన ప్రణిహితధియామారురుక్షోరవస్థాం భక్తిం గాఢాం దిశతు భగవద్ధ్యానసోపానమేతత్ ॥ ౧౨ ॥
raṅgāsthāne rasikamahite rañjitāśeṣacitte vidvatsevāvimalamanasā veṅkaṭeśena kḷptam | aktleśena praṇihitadhiyāmārurukṣoravasthāṃ bhaktiṃ gāḍhāṃ diśatu bhagavaddhyānasopānametat || 12 ||
అర్థం:ఈ భగవద్ధ్యానసోపానం — విద్వాంసుల సేవచే విమల-మనస్కుడైన వేంకటేశుడు (వేదాంత దేశికుడు) శ్రీరంగంలోని రసిక-పూజిత, సమస్త చిత్తాన్ని రంజింపజేసే స్థానంలో రచించాడు — ఆ అవస్థ వరకు ఎక్కాలనుకునే ప్రణిహిత-బుద్ధి గలవారికి అనాయాసంగా గాఢ భక్తిని ప్రసాదించుగాక. (12)
॥ ఇతి శ్రీమద్వేఙ్కటేశార్యప్రణీతం భగవద్ధ్యానసోపానం సమ్పూర్ణమ్ ॥
|| iti śrīmadveṅkaṭeśāryapraṇītaṃ bhagavaddhyānasopānaṃ sampūrṇam ||
అర్థం:ఈ విధంగా శ్రీమద్ వేంకటేశార్యుడు (వేదాంత దేశికుడు) రచించిన భగవద్ధ్యానసోపానం సంపూర్ణమైంది.
పదం-పదం అర్థం
ఉచ్చారణ వినడానికి ఏ పదంపైన అయినా క్లిక్ చేయండి
ଶ୍ରୀ ଭଗବଦ୍ଧ୍ୟାନସୋପାନମ୍ పారాయణ ప్రయోజనాలు
భక్తుడిని భగవాన్ రంగనాథుని దివ్య స్వరూపంపై పాదం నుండి కిరీటం వరకు ధ్యానంలో మార్గనిర్దేశం చేస్తుంది
శ్రీ వైష్ణవ సంప్రదాయపు మహానతమ ఆచార్యులలో ఒకరైన స్వామి వేదాంత దేశికుడు రచించారు
భగవంతుని వైపు ఎక్కే క్రమ 'సోపానం' రూపంలో తీవ్ర, ఏకాగ్ర భక్తిని పెంపొందిస్తుంది
మనస్సు సంతాపాన్ని శాంతింపజేసి, సంసారంలో మనస్సు అశాంత సంచారాన్ని నిలువరిస్తుంది
దీని ఫలశ్రుతి-శ్లోకం గాఢ భక్తి, భగవంతునితో యోగం (మిలనం) వైపు సహజ ఆరోహణాన్ని వాగ్దానం చేస్తుంది
౧౦౮ దివ్య దేశాలలో అగ్రణి అయిన శ్రీరంగంలోని శ్రీ రంగనాథుని పట్ల ప్రేమను లోతుగా చేస్తుంది
ଶ୍ରୀ ଭଗବଦ୍ଧ୍ୟାନସୋପାନମ୍ పారాయణ విధి
ఈ స్తోత్రమే ఒక ధ్యానం. స్నానం తరువాత నిశ్శబ్దంగా కూర్చుని, శ్వాసను శాంతింపజేసి, పన్నెండు శ్లోకాలను నెమ్మదిగా పఠించండి, మనస్సును భగవాన్ రంగనాథుని స్వరూపపు ప్రతి అంగంపై వంతుల వారీగా నిలుపుతూ — ఆయన పాద-కమలాల (శ్లోకం 2) నుండి ప్రారంభించి, సోపానపు మెట్లు ఎక్కుతూ, కిరీటం (శ్లోకం 9) వరకు, తరువాత మొత్తం స్వరూప అవలోకనం (శ్లోకాలు 10-11). ఫలశ్రుతి (శ్లోకం 12)తో ముగించండి, గాఢ భక్తిని ప్రార్థిస్తూ. చింతనశీల భావంతో, తొందరపడకుండా పఠించడం శ్రేష్ఠం.
తరచూ అడిగే ప్రశ్నలు
ఇవి కూడా చదవండి
ॐ
పూర్తి ଶ୍ରୀ ଭଗବଦ୍ଧ୍ୟାନସୋପାନମ୍ను శ్లోకం-శ్లోకం అర్థంతో చదవండి, లేదా మరిన్ని పవిత్ర పాఠాలు చూడండి