ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ ସୂକ୍ତମ୍ Meaning — Line by Line
हिरण्यगर्भ सूक्तम्
Every verse and every word explained in English & Hindi
Meaning — Line by Line
Every verse of ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ ସୂକ୍ତମ୍ with its English meaning. Tap any word to hear it, or ▶ to recite the verse.
Jump to a verse ▾
- Verse 1. Hiraṇyagarbhaḥ samavartatāgre bhūtasya jātaḥ patireka āsīt |
- Verse 2. Ya ātmadā baladā yasya viśva upāsate praśiṣaṃ yasya devāḥ |
- Verse 3. Yaḥ prāṇato nimiṣato mahitvaika idrājā jagato babhūva |
- Verse 4. Yasyeme himavanto mahitvā yasya samudraṃ rasayā sahāhuḥ |
- Verse 5. Yena dyaurugrā pṛthivī ca dṛḷhā yena svaḥ stabhitaṃ yena nākaḥ |
- Verse 6. Yaṃ krandasī avasā tastabhāne abhyaikṣetāṃ manasā rejamāne |
- Verse 7. Āpo ha yadbṛhatīrviśvamāyangarbhaṃ dadhānā janayantīragnim |
- Verse 8. Yaścidāpo mahinā paryapaśyaddakṣaṃ dadhānā janayantīryajñam |
- Verse 9. Mā no hiṃsījjanitā yaḥ pṛthivyā yo vā divaṃ satyadharmā jajāna |
- Verse 10. Prajāpate na tvadetānyanyo viśvā jātāni pari tā babhūva |
Hiraṇyagarbhaḥ samavartatāgre bhūtasya jātaḥ patireka āsīt |
हिरण्यगर्भः समवर्तताग्रे भूतस्य जातः पतिरेक आसीत् । स दाधार पृथिवीं द्यामुतेमां कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥१॥
Hiraṇyagarbhaḥ samavartatāgre bhūtasya jātaḥ patireka āsīt | sa dādhāra pṛthivīṃ dyāmutemāṃ kasmai devāya haviṣā vidhema ||1||
Meaningଆରମ୍ଭରେ ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ (ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣମୟ ଗର୍ଭ) ପ୍ରକଟ ହେଲା; ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ସେ ସମସ୍ତ ଭୂତର ଏକମାତ୍ର ସ୍ୱାମୀ ଥିଲା। ସେ ଏହି ପୃଥିବୀ ଓ ଦ୍ୟୁଲୋକକୁ ଧାରଣ କଲା — ଆମେ କେଉଁ ଦେବଙ୍କ ହବି ଦ୍ୱାରା ଉପାସନା କରିବା?
Ya ātmadā baladā yasya viśva upāsate praśiṣaṃ yasya devāḥ |
य आत्मदा बलदा यस्य विश्व उपासते प्रशिषं यस्य देवाः । यस्य छायामृतं यस्य मृत्युः कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥२॥
Ya ātmadā baladā yasya viśva upāsate praśiṣaṃ yasya devāḥ | yasya chāyāmṛtaṃ yasya mṛtyuḥ kasmai devāya haviṣā vidhema ||2||
Meaningଯିଏ ଆତ୍ମା ଓ ବଳ ଦିଏ, ଯାହାର ଆଜ୍ଞା ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଓ ଦେବଗଣ ମଧ୍ୟ ପାଳନ କରନ୍ତି, ଯାହାର ଛାୟା ଅମୃତ ଏବଂ ଯାହାର ଛାୟା ମୃତ୍ୟୁ — ଆମେ କେଉଁ ଦେବଙ୍କ ଉପାସନା କରିବା?
Yaḥ prāṇato nimiṣato mahitvaika idrājā jagato babhūva |
यः प्राणतो निमिषतो महित्वैक इद्राजा जगतो बभूव । य ईशे अस्य द्विपदश्चतुष्पदः कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥३॥
Yaḥ prāṇato nimiṣato mahitvaika idrājā jagato babhūva | ya īśe asya dvipadaścatuṣpadaḥ kasmai devāya haviṣā vidhema ||3||
Meaningଯିଏ ନିଜ ମହିମାରେ ପ୍ରାଣଧାରୀ ଓ ପଲକ ପକାଉଥିବା (ସମସ୍ତ ଜୀବିତ) ଜଗତର ଏକମାତ୍ର ରାଜା ହେଲା, ଯିଏ ଏହାର ଦ୍ୱିପଦ ଓ ଚତୁଷ୍ପଦ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ — ଆମେ କେଉଁ ଦେବଙ୍କ ଉପାସନା କରିବା?
Yasyeme himavanto mahitvā yasya samudraṃ rasayā sahāhuḥ |
यस्येमे हिमवन्तो महित्वा यस्य समुद्रं रसया सहाहुः । यस्येमाः प्रदिशो यस्य बाहू कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥४॥
Yasyeme himavanto mahitvā yasya samudraṃ rasayā sahāhuḥ | yasyemāḥ pradiśo yasya bāhū kasmai devāya haviṣā vidhema ||4||
Meaningଯାହାର ମହିମାକୁ ଏହି ହିମାଳୟ ପର୍ବତମାନେ ପ୍ରକଟ କରନ୍ତି, ଯାହାର ସମୁଦ୍ର ନଦୀ ସହିତ କୁହାଯାଏ, ଯାହାର ଏହି ଦିଗସବୁ ତାହାର ଭୁଜା ସମାନ — ଆମେ କେଉଁ ଦେବଙ୍କ ଉପାସନା କରିବା?
Yena dyaurugrā pṛthivī ca dṛḷhā yena svaḥ stabhitaṃ yena nākaḥ |
येन द्यौरुग्रा पृथिवी च दृळ्हा येन स्वः स्तभितं येन नाकः । यो अन्तरिक्षे रजसो विमानः कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥५॥
Yena dyaurugrā pṛthivī ca dṛḷhā yena svaḥ stabhitaṃ yena nākaḥ | yo antarikṣe rajaso vimānaḥ kasmai devāya haviṣā vidhema ||5||
Meaningଯାହାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉଗ୍ର ଦ୍ୟୁଲୋକ ଓ ପୃଥିବୀ ଦୃଢ଼ ହେଲା, ଯାହାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର୍ଲୋକ ଓ ନାକ (ଆକାଶ) ସ୍ଥିର ହେଲା, ଯିଏ ଅନ୍ତରିକ୍ଷରେ ରଜର ବିଧାତା — ଆମେ କେଉଁ ଦେବଙ୍କ ଉପାସନା କରିବା?
Yaṃ krandasī avasā tastabhāne abhyaikṣetāṃ manasā rejamāne |
यं क्रन्दसी अवसा तस्तभाने अभ्यैक्षेतां मनसा रेजमाने । यत्राधि सूर उदितो विभाति कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥६॥
Yaṃ krandasī avasā tastabhāne abhyaikṣetāṃ manasā rejamāne | yatrādhi sūra udito vibhāti kasmai devāya haviṣā vidhema ||6||
Meaningଯାହାର ସହାୟତାରେ ଧୃତ ଦ୍ୟାବା-ପୃଥିବୀ, ମନରେ କମ୍ପି ଯାହାଙ୍କ ଆଡ଼କୁ ଚାହିଁ ରହିଲେ, ଯେଉଁଠି ଉଦିତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ — ଆମେ କେଉଁ ଦେବଙ୍କ ଉପାସନା କରିବା?
Āpo ha yadbṛhatīrviśvamāyangarbhaṃ dadhānā janayantīragnim |
आपो ह यद्बृहतीर्विश्वमायन्गर्भं दधाना जनयन्तीरग्निम् । ततो देवानां समवर्ततासुरेकः कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥७॥
Āpo ha yadbṛhatīrviśvamāyangarbhaṃ dadhānā janayantīragnim | tato devānāṃ samavartatāsureka kasmai devāya haviṣā vidhema ||7||
Meaningଯେତେବେଳେ ମହାନ ଜଳ ଆସିଲା, ବିଶ୍ୱର ଗର୍ଭକୁ ଧାରଣ କରି ଏବଂ ଅଗ୍ନିକୁ ଜନ୍ମ ଦେଇ, ସେତେବେଳେ ଦେବଗଣଙ୍କ ଏକ ପ୍ରାଣ (ଅସୁ) ପ୍ରକଟ ହେଲା — ଆମେ କେଉଁ ଦେବଙ୍କ ଉପାସନା କରିବା?
Yaścidāpo mahinā paryapaśyaddakṣaṃ dadhānā janayantīryajñam |
यश्चिदापो महिना पर्यपश्यद्दक्षं दधाना जनयन्तीर्यज्ञम् । यो देवेष्वधि देव एक आसीत्कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥८॥
Yaścidāpo mahinā paryapaśyaddakṣaṃ dadhānā janayantīryajñam | yo deveṣvadhi deva eka āsītkasmai devāya haviṣā vidhema ||8||
Meaningଯିଏ ନିଜ ମହିମାରେ ସେହି ଜଳସମୂହକୁ ଦେଖିଲା ଯାହା ସାମର୍ଥ୍ୟ ଧାରଣ କରିଥିଲା ଏବଂ ଯଜ୍ଞକୁ ଜନ୍ମ ଦେଉଥିଲା, ଯିଏ ଦେବଗଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଏକମାତ୍ର ଅଧିଦେବ ଥିଲା — ଆମେ କେଉଁ ଦେବଙ୍କ ଉପାସନା କରିବା?
Mā no hiṃsījjanitā yaḥ pṛthivyā yo vā divaṃ satyadharmā jajāna |
मा नो हिंसीज्जनिता यः पृथिव्या यो वा दिवं सत्यधर्मा जजान । यश्चापश्चन्द्रा बृहतीर्जजान कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥९॥
Mā no hiṃsījjanitā yaḥ pṛthivyā yo vā divaṃ satyadharmā jajāna | yaścāpaścandrā bṛhatīrjajāna kasmai devāya haviṣā vidhema ||9||
Meaningସେ ଆମକୁ ହାନି ନ କରୁ — ଯିଏ ପୃଥିବୀର ଜନକ, ଯିଏ ସତ୍ୟଧର୍ମଯୁକ୍ତ ହୋଇ ଦ୍ୟୁଲୋକର ରଚନା କଲା, ଏବଂ ଯିଏ ମହାନ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଜଳ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା — ଆମେ କେଉଁ ଦେବଙ୍କ ଉପାସନା କରିବା?
Prajāpate na tvadetānyanyo viśvā jātāni pari tā babhūva |
प्रजापते न त्वदेतान्यन्यो विश्वा जातानि परि ता बभूव । यत्कामास्ते जुहुमस्तन्नो अस्तु वयं स्याम पतयो रयीणाम् ॥१०॥
Prajāpate na tvadetānyanyo viśvā jātāni pari tā babhūva | yatkāmāste juhumastanno astu vayaṃ syāma patayo rayīṇām ||10||
Meaningହେ ପ୍ରଜାପତେ! ତୁମ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କେହି ଏହି ସମସ୍ତ ଉତ୍ପନ୍ନ ପଦାର୍ଥକୁ ବ୍ୟାପ୍ତ କରିପାରିଲା ନାହିଁ। ଯେଉଁ କାମନାରେ ଆମେ ତୁମକୁ ଆହୁତି ଦେଉ, ତାହା ଆମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଉ; ଆମେ ଧନ-ସମ୍ପଦର ସ୍ୱାମୀ ହେଉ।
Word-by-Word Breakdown
Origin & History
Source: Rigveda (Mandala 10, Sukta 121)
Author: Rishi Hiranyagarbha Prajapatya
Period: Vedic period (c. 1500-1000 BCE)
ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ ସୂକ୍ତମ୍ ଋଗ୍ବେଦର ଦଶମ ମଣ୍ଡଳରେ ଆସେ ଏବଂ ପରମ୍ପରାଗତ ଭାବେ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଋଷି ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭଙ୍କୁ ଏହାର ଦ୍ରଷ୍ଟା ବୋଲି ବିବେଚନା କରାଯାଏ। ଏହା ବେଦର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୃଷ୍ଟି-ସୂକ୍ତଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ: ଏହା ସେହି ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣମୟ ଗର୍ଭର ଗାନ କରେ ଯାହା ସର୍ବପ୍ରଥମ ପ୍ରକଟ ହେଲା ଏବଂ ସୃଷ୍ଟିର ଏକମାତ୍ର ସ୍ୱାମୀ, ଜୀବନ ଓ ବଳର ଦାତା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣଧାରୀଙ୍କ ରାଜା, ଦ୍ୟାବା-ପୃଥିବୀ, ପର୍ବତ ଓ ସମୁଦ୍ରର ଧାରକ ହେଲା। ନଅଟି ମନ୍ତ୍ରରେ ଦ୍ରଷ୍ଟା ଏହି ଗୂଢ଼ ପ୍ରଶ୍ନ ପୁନରାବୃତ୍ତି କରନ୍ତି — 'ଆମେ କେଉଁ ଦେବଙ୍କ ଉପାସନା କରିବା?' — କାରଣ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ମନର ଧରାରେ ଆସୁଥିବା ପ୍ରତ୍ୟେକ ନାମରୁ ଅତୀତ — ଏବଂ କେବଳ ଦଶମ ମନ୍ତ୍ରରେ ଶେଷରେ ସେହି ଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରଜାପତି ରୂପେ ନାମିତ କରାଯାଏ। ଏହିପରି ଏହି ସୂକ୍ତ ପ୍ରକଟ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ବିସ୍ମୟରୁ ସେହି ଏକ ଦେବଙ୍କ ପରିଚୟ ଆଡ଼କୁ ଅଗ୍ରସର ହୁଏ ଯିଏ ସମସ୍ତଙ୍କଠାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କଠାରୁ ଅତୀତ।
Frequently Asked Questions
ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ ସୂକ୍ତମ୍ କ'ଣ?▼
'ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ'ର ଅର୍ଥ କ'ଣ?▼
'କସ୍ମୈ ଦେବାୟ ହବିଷା ବିଧେମ' ଧ୍ରୁବପଦର ଅର୍ଥ କ'ଣ?▼
ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ ସୂକ୍ତମ୍ କେବେ ଓ କାହିଁକି ଜପ କରାଯାଏ?▼
Ready to start chanting?
See Benefits & How to Chant →