ਨਰਸਿੰਘ ਅਵਤਾਰ — ਹਿਰਣਯਕਸ਼ਿਪੁ ਅਤੇ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ
ਭਗਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਅੱਤਿਆਚਾਰੀ ਨੂੰ ਚੀਰਨ ਵਾਲਾ ਨਰ-ਸਿੰਘ
ਨਰਸਿੰਘ — ਨਰ-ਸਿੰਘ — ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਦਸ ਅਵਤਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚੌਥੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਤਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਦੈਂਤਰਾਜ ਹਿਰਣਯਕਸ਼ਿਪੁ ਦੇ ਸੰਹਾਰ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਬਾਲ-ਭਗਤ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੱਧਾ-ਮਨੁੱਖ ਅੱਧਾ-ਸਿੰਘ ਦਾ ਇਹ ਉਗਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਕਥਾ ਸਮੁੱਚੀ ਹਿੰਦੂ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੀ ਕਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਅਤੇ ਹਰ ਪਲ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਭਗਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਹਰ ਨਿਯਮ ਨੂੰ ਤੋੜ ਦੇਵੇਗਾ।
Interesting Facts
- ✦ਨਰਸਿੰਘ ਦਸ਼ਾਵਤਾਰ ਵਿੱਚ ਚੌਥੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਤਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।
- ✦ਉਹ ਅੱਧੇ ਮਨੁੱਖ ਅੱਧੇ ਸਿੰਘ ਹਨ — ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਜੋ ਨਾ ਪੂਰਾ ਮਨੁੱਖ ਸੀ ਨਾ ਪੂਰਾ ਪਸ਼ੂ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਸ ਵਰਦਾਨ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ ਜਿਸ ਨਾਲ ਦੈਂਤ ਨੂੰ ਨਾ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਮਾਰ ਸਕੇ ਨਾ ਪਸ਼ੂ।
- ✦ਉਹ ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ (ਨਾ ਦਿਨ ਨਾ ਰਾਤ), ਦਹਿਲੀਜ਼ ਉੱਤੇ (ਨਾ ਅੰਦਰ ਨਾ ਬਾਹਰ) ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ, ਹਿਰਣਯਕਸ਼ਿਪੁ ਦਾ ਵਧ ਕਰਨ — ਉਸ ਦੇ ਵਰਦਾਨ ਦੀ ਹਰ ਸ਼ਰਤ ਨੂੰ ਉਸੇ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਮੋੜਦੇ ਹੋਏ।
- ✦ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭਗਤ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ, ਦੈਂਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਭਗਤ, ਮਹਾਨਤਮ ਭਗਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ✦ਨਰਸਿੰਘ ਡਰ, ਵਿਘਨ ਅਤੇ ਅਨਿਸ਼ਟ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਰਮ ਰੱਖਿਅਕ ਵਜੋਂ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਨਰਸਿੰਘ ਮੰਤਰ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ-ਨਰਸਿੰਘ ਕਰਾਵਲੰਬ ਸਤੋਤਰ ਦਾ ਪਾਠ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਹਿਰਣਯਕਸ਼ਿਪੁ ਦਾ ਵਰਦਾਨ
ਦੈਂਤਰਾਜ ਹਿਰਣਯਕਸ਼ਿਪੁ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਨਫ਼ਰਤ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਰਾਹ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਹਿਰਣਯਾਕਸ਼ ਦਾ ਵਧ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਬਦਲੇ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਨੇ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਵਰਦਾਨ ਨਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਮੰਗਿਆ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਨਾ ਮਨੁੱਖ ਮਾਰੇ ਨਾ ਪਸ਼ੂ, ਨਾ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਨਾ ਰਾਤ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਨਾ ਬਾਹਰ, ਨਾ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਨਾ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਅਸਤਰ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਭਵਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਨਾ ਬਾਹਰ।
ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੁਣ ਅਮਰ ਮੰਨ ਕੇ, ਹਿਰਣਯਕਸ਼ਿਪੁ ਨੇ ਤਿੰਨੇ ਲੋਕ ਖੋਹ ਲਏ ਅਤੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਉਸੇ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੋਵੇ, ਕਿਸੇ ਦੇਵਤੇ ਦੀ ਨਹੀਂ। ਕੋਈ ਉਸ ਦੀ ਅਵੱਗਿਆ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ — ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਕੇ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾ।
ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਦੀ ਭਗਤੀ
ਹਿਰਣਯਕਸ਼ਿਪੁ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਆਪਣੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਭਗਤ ਸੀ। ਪਿਤਾ ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਵੇ, ਧਮਕਾਏ ਜਾਂ ਸਜ਼ਾ ਦੇਵੇ, ਬਾਲਕ ਸਿਰਫ਼ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਨਾਮ ਜਪਦਾ। ਦੈਂਤਰਾਜ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਡੇਗਿਆ, ਹਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਮਧੋਲਿਆ, ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਿਆ ਅਤੇ ਜ਼ਹਿਰ ਦਿੱਤਾ — ਫਿਰ ਵੀ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਹਰ ਵਾਰ ਅਖੰਡ ਰਿਹਾ, ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖਿਅਤ।
ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਹਿਰਣਯਕਸ਼ਿਪੁ ਨੇ ਲਲਕਾਰਿਆ: "ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਤੇਰਾ ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂ? ਕੀ ਇਸ ਥੰਮ੍ਹ ਵਿੱਚ ਹੈ?" "ਉਹ ਥੰਮ੍ਹ ਵਿੱਚ ਹਨ," ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, "ਅਤੇ ਉਹ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਹਨ।" ਉਸ ਦਾ ਮਜ਼ਾਕ ਉਡਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਦੈਂਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਥੰਮ੍ਹ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕੀਤਾ।
ਨਰ-ਸਿੰਘ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣਾ
ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕੰਬਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਗਰਜ ਨਾਲ ਥੰਮ੍ਹ ਫਟ ਪਿਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਅਜਿਹਾ ਪ੍ਰਾਣੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਜਿਹਾ ਕਦੇ ਨਾ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ — ਨਰਸਿੰਘ, ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਸਿੰਘ ਦਾ ਮੁੱਖ ਤੇ ਪੰਜੇ ਲੈ ਕੇ, ਭਿਆਨਕ ਤੇਜ ਨਾਲ ਦੀਪਤ। ਉਹ ਨਾ ਮਨੁੱਖ ਸਨ ਨਾ ਪਸ਼ੂ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਵਰਦਾਨ ਨੂੰ ਨਿਰਸਤ ਕਰ ਸਕੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਿਰਣਯਕਸ਼ਿਪੁ ਨੂੰ ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ ਫੜਿਆ — ਨਾ ਦਿਨ ਨਾ ਰਾਤ; ਉਸਨੂੰ ਸਭਾ ਦੀ ਦਹਿਲੀਜ਼ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਪੱਟ ਉੱਤੇ ਲਿਟਾਇਆ — ਨਾ ਅੰਦਰ ਨਾ ਬਾਹਰ, ਨਾ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਨਾ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ; ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੰਜਿਆਂ ਨਾਲ — ਕਿਸੇ ਅਸਤਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ — ਦੈਂਤ ਨੂੰ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਦਾਨ ਦੀ ਹਰ ਸ਼ਰਤ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਹਰ ਹਿੱਸਾ ਪਰਾਸਤ ਹੋਇਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦੀ ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੇ। ਕ੍ਰੋਧ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਨਰਸਿੰਘ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬਾਲ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਏ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੇ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ ਧਰਮਪੂਰਵਕ ਸ਼ਾਸਨ ਲਈ ਬਿਠਾਇਆ। ਇਹ ਕਥਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਇਸ ਲਈ ਪਿਆਰੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਹੈ — ਥੰਮ੍ਹ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ — ਅਤੇ ਉਹ ਜਿਸ ਵੀ ਰੂਪ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋਵੇ, ਉਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਭਗਤ ਦੇ ਪੁਕਾਰਦੇ ਹੀ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Related Mantras & Stotras
Frequently Asked Questions
Who is Narasimha?
Narasimha is the fourth avatar of Vishnu — a fierce form, half-man and half-lion. He appeared in the Satya Yuga to destroy the demon-king Hiranyakashipu and protect his devotee Prahlada, and is worshipped as the supreme protector who removes fear and evil.
How did Narasimha kill Hiranyakashipu despite his boon?
Hiranyakashipu could not be killed by man or beast, by day or night, indoors or outdoors, on earth or in sky, by any weapon. Narasimha — neither man nor beast — seized him at twilight, on the threshold, upon his lap, and slew him with his claws, satisfying every clause of the boon while overcoming it.
Who was Prahlada?
Prahlada was the young son of Hiranyakashipu and, from birth, a pure devotee of Vishnu. Despite his father's cruelty he never wavered, and his faith brought forth Narasimha from a pillar. He is honoured as one of the greatest devotees in Hindu tradition.
What is the lesson of the Narasimha story?
That God is present everywhere — even within a pillar — and at every moment, and that he will transcend every law of nature to protect a sincere devotee. It is the supreme assurance of the power of devotion (bhakti).