શ્રીમદ્ભગવદ્ગીતા ૩.૪૨ — ઇન્દ્રિયાણિ પરાણ્યાહુઃ
ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತೆ 3.42 — ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಪರಾಣ್ಯಾಹುಃ in Gujarati · ગુજરાતી
તમારી ભાષા/લિપિમાં વાંચો
✦ અર્થ
આ પ્રસિદ્ધ શ્લોક મનુષ્યની આંતરિક શ્રેણીને પ્રગટ કરે છે: શરીર સૌથી બાહ્ય આવરણ છે, ઇન્દ્રિયો તેનાથી સૂક્ષ્મ અને શ્રેષ્ઠ છે, મન ઇન્દ્રિયોથી શ્રેષ્ઠ છે, બુદ્ધિ મનથી શ્રેષ્ઠ છે, અને બુદ્ધિથી પણ પર આત્મા સ્થિત છે. શ્રીકૃષ્ણ આ સોપાન એટલા માટે આપે છે કે સાધક સમસ્ત સાધનોથી ઉપર પોતાના સાચા 'હું'ને ઓળખી શકે અને ઉચ્ચ શક્તિઓથી નિમ્નને વશ કરી શકે — એ જ કામ (વાસના) પર વિજયની ચાવી છે.
ઉત્પત્તિ અને કથા
Bhagavad Gita Chapter 3, Verse 42 · Sage Veda Vyasa (Mahabharata, Bhishma Parva) · Ancient (text compiled c. 5th–2nd century BCE)
કર્મયોગ અધ્યાયના અંતની નજીક અર્જુન પૂછે છે કે મનુષ્યને જાણે બળજબરીથી પાપ તરફ શું લઈ જાય છે. શ્રીકૃષ્ણ ઉત્તર આપે છે કે રજોગુણથી ઉત્પન્ન કામ (વાસના) જ શત્રુ છે, જે જ્ઞાનને ઢાંકી દે છે અને ઇન્દ્રિયો, મન તથા બુદ્ધિમાં નિવાસ કરે છે. આ શ્લોક આંતરિક શ્રેણીનો નકશો આપે છે જેથી સાધક, આત્માને સર્વોચ્ચ જાણીને, એની ઉપર ઊઠી શકે અને કામને વશ કરી શકે.
✦ શાસ્ત્રોમાં કહ્યા પ્રમાણે
જે સાધકો આત્માથી મનને સ્થિર કરે છે, જેમ આ શ્લોક અને પછીનો શ્લોક નિર્દેશ આપે છે, તેઓ કહે છે કે ભીષણતમ વાસનાઓ પણ પોતાની પકડ ગુમાવી દે છે — જે કામને કોઈ બળ વશ ન કરી શક્યું, તે બુદ્ધિથી પર આત્મામાં સ્થિત થતાં જ વિલીન થઈ જાય છે.
મંત્ર
કોઈપણ પંક્તિ અથવા ▶ બટન દબાવી સાંભળો
ઇન્દ્રિયાણિ પરાણ્યાહુરિન્દ્રિયેભ્યઃ પરં મનઃ। મનસસ્તુ પરા બુદ્ધિર્યો બુદ્ધેઃ પરતસ્તુ સઃ॥
indriyāṇi parāṇyāhur indriyebhyaḥ paraṁ manaḥ manasas tu parā buddhir yo buddheḥ paratas tu saḥ
અર્થ:ઇન્દ્રિયોને (શરીરથી) શ્રેષ્ઠ કહેવાય છે; ઇન્દ્રિયોથી શ્રેષ્ઠ મન છે, મનથી શ્રેષ્ઠ બુદ્ધિ છે, અને જે બુદ્ધિથી પણ પર છે, તે આત્મા છે.
શબ્દ-શબ્દ અર્થ
ઉચ્ચારણ સાંભળવા કોઈપણ શબ્દ પર ક્લિક કરો
ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತೆ 3.42 — ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಪರಾಣ್ಯಾಹುಃ પાઠના લાભ
સાચા આત્મા (આત્મન્)ને શરીર, ઇન્દ્રિય, મન અને બુદ્ધિથી ભિન્ન રૂપે પ્રગટ કરે છે
આત્મ-વિચાર અને આંતરિક વિવેક માટે સ્પષ્ટ માર્ગ આપે છે
સાધકને ઉચ્ચ બુદ્ધિ અને આત્મા દ્વારા ઇન્દ્રિયોને વશ કરવાની શક્તિ આપે છે
કામ, ક્રોધ અને ચંચળ આવેગો પર વિજયમાં સહાયક છે
ધ્યાનને મન અને બુદ્ધિથી પર લઈ જઈને ગાઢ કરે છે
આંતરિક સાધનો પર સ્થિરતા, સ્પષ્ટતા અને પ્રભુત્વ બનાવે છે
ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತೆ 3.42 — ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಪರಾಣ್ಯಾಹುಃ જપ વિધિ
શ્લોકનો ધીરે ધીરે પાઠ કરો અને સોપાનના પ્રત્યેક ચરણ — શરીર, ઇન્દ્રિય, મન, બુદ્ધિ, આત્મા — પર ચિંતન કરો, પ્રત્યેક સ્તરે ધ્યાનને ભીતર અને ઉપર વાળતાં, જ્યાં સુધી તમે એ સૌથી પર સાક્ષી આત્મા રૂપે સ્થિત ન થાઓ. જ્યારે પણ ઇન્દ્રિયો કે ચંચળ મન તમારા પર હાવી થવાનો પ્રયત્ન કરે, એનો ઉપયોગ કરી સભાનપણે ઉચ્ચ બુદ્ધિ અને આત્માની શરણ લો. વિવેક (ભેદબુદ્ધિ) અને આત્મ-પ્રભુત્વ વિકસાવવા માટે આ ઉત્કૃષ્ટ શ્લોક છે.
વારંવાર પુછાતા પ્રશ્નો
આ પણ વાંચો
ॐ
સંપૂર્ણ ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತೆ 3.42 — ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಪರಾಣ್ಯಾಹುಃ શ્લોક-શ્લોક અર્થ સહિત વાંચો, અથવા વધુ પવિત્ર પાઠ જુઓ