બોધોઽન્યસાધનેભ્યો હિ (આત્મબોધ ૨)
ବୋଧୋऽନ୍ୟସାଧନେଭ୍ୟୋ ହି (ଆତ୍ମବୋଧ 2) in Gujarati · ગુજરાતી
તમારી ભાષા/લિપિમાં વાંચો
✦ અર્થ
આ આદિ શંકરાચાર્ય રચિત 'આત્મબોધ' (આત્મજ્ઞાન) નો બીજો શ્લોક છે. તે અદ્વૈત વેદાંતના કેન્દ્રીય સિદ્ધાંતને સ્થાપે છે — જોકે કર્મ, દાન, તપ આદિ સાધનો ચિત્તને શુદ્ધ કરે છે, પણ વાસ્તવમાં મોક્ષ કેવળ આત્મજ્ઞાનથી જ મળે છે. પ્રસિદ્ધ દૃષ્ટાંત જ્ઞાનની તુલના અગ્નિ સાથે કરે છે — જેમ અગ્નિ વિના કોઈ પણ તૈયારી ભોજન રાંધી શકતી નથી, તેમ આત્મસ્વરૂપના જ્ઞાન વિના કોઈ પણ અન્ય સાધન મોક્ષ આપી શકતું નથી.
ઉત્પત્તિ અને કથા
Atma Bodha (Self-Knowledge), Verse 2 · Adi Shankaracharya · c. 8th century CE
આત્મબોધ અદ્વૈત વેદાંતનો એક સંક્ષિપ્ત પ્રવેશ-ગ્રંથ છે, જેને આદિ શંકરાચાર્યે તે સાચા સાધકો માટે રચ્યો જેમણે પોતાનું ચિત્ત શુદ્ધ કરી લીધું છે અને મોક્ષ માટે ઝંખે છે. પ્રથમ શ્લોક આ ગ્રંથ કોના માટે છે તે જણાવ્યા પછી, આ બીજો શ્લોક તેનો પાયો નાખે છે — કે સમસ્ત સાધનોમાં આત્મજ્ઞાન જ પ્રત્યક્ષ રૂપે મોક્ષ આપે છે — અને આ જ વિષય બાકીનો ગ્રંથ ક્રમશઃ ખોલે છે.
✦ શાસ્ત્રોમાં કહ્યા પ્રમાણે
આત્મબોધ વચન આપે છે કે જે તેના દ્વારા આપેલા જ્ઞાનનો સાક્ષાત્કાર કરી લે છે તે જીવતાં જ મુક્ત થઈ જાય છે, સમસ્ત પ્રાણીઓમાં એક જ આત્માનું દર્શન કરે છે, અને ફરી ક્યારેય શોક કે પુનર્જન્મથી સ્પર્શાતો નથી — કારણ કે, જેમ આ શ્લોક ઘોષે છે, એવું મુક્તિદાયક જ્ઞાન જ તે અગ્નિ છે જે અજ્ઞાનના બંધનને ભસ્મ કરી દે છે.
મંત્ર
કોઈપણ પંક્તિ અથવા ▶ બટન દબાવી સાંભળો
બોધોઽન્યસાધનેભ્યો હિ સાક્ષાન્મોક્ષૈકસાધનમ્। પાકસ્ય વહ્નિવજ્જ્ઞાનં વિના મોક્ષો ન સિધ્યતિ॥
bodho'nya-sādhanebhyo hi sākṣān mokṣaika-sādhanam | pākasya vahnivaj jñānaṃ vinā mokṣo na sidhyati ||
અર્થ:અન્ય સમસ્ત સાધનો કરતાં જ્ઞાન જ સાક્ષાત્ મોક્ષનું એકમાત્ર સાધન છે. અગ્નિ વિના ભોજન રાંધવું શક્ય નથી, તેમ જ્ઞાન વિના મોક્ષ સિદ્ધ થતો નથી.
શબ્દ-શબ્દ અર્થ
ઉચ્ચારણ સાંભળવા કોઈપણ શબ્દ પર ક્લિક કરો
ବୋଧୋऽନ୍ୟସାଧନେଭ୍ୟୋ ହି (ଆତ୍ମବୋଧ 2) પાઠના લાભ
સ્પષ્ટ કરે છે કે આત્મજ્ઞાન (જ્ઞાન) જ મોક્ષનું પ્રત્યક્ષ અને એકમાત્ર સાધન છે.
સાધકના પ્રયાસને ઓછા ફળોને બદલે સર્વોચ્ચ લક્ષ્ય તરફ વાળે છે.
અગ્નિ અને રસોઈનું સજીવ દૃષ્ટાંત એક ગૂઢ સત્યને સરળતાથી યાદ રાખવા યોગ્ય બનાવે છે.
જ્ઞાનમાર્ગમાં નિષ્ઠાને દૃઢ કરે છે.
મુક્તિના સાધન રૂપે વેદાંતના અધ્યયન અને મનન માટે પ્રેરે છે.
આધ્યાત્મિક સાધનામાં સ્પષ્ટતા અને દિશા આપે છે.
ବୋଧୋऽନ୍ୟସାଧନେଭ୍ୟୋ ହି (ଆତ୍ମବୋଧ 2) જપ વિધિ
શ્લોકનો પાઠ કરો અને તેના ઉપદેશ પર ચિંતન કરો: અન્ય સાધનો ભૂમિ તૈયાર કરે છે, પણ મોક્ષ કેવળ જ્ઞાન આપે છે, જેમ કેવળ અગ્નિ રાંધે છે. તેનો ઉપયોગ શાસ્ત્ર-અધ્યયન (શ્રવણ) અને આત્મ-વિચારના સત્રના આરંભમાં કરો. આત્મબોધના એક ચિંતનશીલ શ્લોક રૂપે તે ત્યારે સૌથી ફળદાયી છે જ્યારે તેના પર મનન કરવામાં આવે; તેને 11 કે 21 વાર દોહરાવવું તેને સ્મૃતિમાં સ્થિર કરવામાં સહાયક છે.
વારંવાર પુછાતા પ્રશ્નો
આ પણ વાંચો
ॐ
સંપૂર્ણ ବୋଧୋऽନ୍ୟସାଧନେଭ୍ୟୋ ହି (ଆତ୍ମବୋଧ 2) શ્લોક-શ્લોક અર્થ સહિત વાંચો, અથવા વધુ પવિત્ર પાઠ જુઓ